✔️🔻تفاوت معاد احسائی و صدرائی در کیفیت تحقق بهشت و دوزخ 💠 بخش سوم و پایانی در اینجا نکته‌ای ظریف است که باید مطالب پیشین را کنار هم قرار داد و به نتایج دیگری هم رسید. روشن شد طبق اصول ملاصدرا، معاد و جنت و نار و آنچه در آن است، اموری در نفس انسان است و خارج‌ از وجود او نیست. اما شیخ مرحوم می‌فرمایند: طبق مبانی ما که مأخوذ از قرآن و اهل‌البیت علیهم‌السلام است، آن‌ها وجودات و حقایقی لغیرها هستند و با اعمال مؤمنان یا کافران، صورت شخصیه می‌یابند و صورت اعمال انسان قرار می‌گیرند. در این مرحله، وقتی صورت شخصیه یافتند، چنان این صورت شخصیه قوام دارد و چنان مشخِصات آخرتی در آن بالفعل است که هیچ‌گونه از انسان جدایی ندارد و این انفکاک‌های ظاهری که گمان می‌کنیم و می‌بینیم، دیگر در آنجا نیست. مثلاً بدن اصلیِ مؤمن در آخرت چنان گسترده است که مرحوم آقای شریف طباطبائی، با استفاده از روایات، می‌فرمایند هفت برابر این دنیا است (دعائم الحکمة (عربی)؛ مشهد مقدس، ۱۳۹۷؛ ج۱، «الاصول المهمة فی شرح الحکمة»، ص۱۱۰ - همان؛ مشهد مقدس، ۱۳۹۸؛ ج۲، «الرسالة المعادیة»، ص۱۰۲). این گستردگی بدن از چیست؟ اولاً «بدن» است و معاد جسمانی است. ثانیاً با کنار رفتن کدورت‌ها و اَعراض این دنیا است که این‌گونه وسعت یافته و همهٔ این نعمت‌ها را با اعمال دنیایی خود چنان «صورت شخصیه» بخشیده و به‌گونه‌ای در خود جای داده که از هم جدا نیستند و می‌توانیم بگوییم بدن مؤمن بهشت او است. چنان‌که عالم ربانی مرحوم آقای کرمانی نفعنا الله بعلومه از این مرحلهٔ صورت شخصیه نعمت‌های بهشتی تعبیر آورده‌اند و می‌فرمایند: «بهشت مؤمن همان تن او است که از لطافت مانند بهشت است و اعمال صالحه او، به‌طوری که گذشت، درخت‌ها و نهرها و قصرها و حوریه‌های او است. و جهنم کافر همان تن او است و اعمال قبیحه او همان درک‌ها و زقوم‌ها و مارها و عقرب‌ها و سگ‌ها و اژدهاها و امثال آن‌ها است. و تو گمان می‌کنی که این تأویلی است که من می‌کنم و تشبیهی است که بیان می‌کنم و می‌پنداری که جسد مؤمن به این کوچکی چه بهشتی خواهد بود! وحال‌آن‌که بسا آن‌که به مؤمن هزار همسر [= برابر] این دنیا خواهند داد از بهشت [...] و مپندار که حال که من چنین گفتم، آنچه از شرع رسیده نیست. والله جنت صاحبِ حور و قصور و اشجار و انهار است، به‌طوری که از شرع رسیده بدون تفاوت، لکن نه به‌طوری که تو خیال می‌کنی. و ما امت خیال تو نیستیم، امت پیغمبریم و تابع کتاب و سنت. نمی‌بینی که تو چون درخت می‌شنوی مثل درخت‌های دنیا خیال می‌کنی؟! و خدا می‌فرماید: "قطوفها دانیة" یعنی سر درخت‌های جنت پایین است [...]» (مکارم الابرار (فارسی)؛ بصره، شرکة الغدیر للطباعة و النشر المحدودة، ۱۴۳۴؛ ج۳، «کتاب مبارک ارشاد العوام جلد دوم»، ص۷۵ و ۷۶). جالب توجه است که هانری کربن در کتاب ارض ملکوت، این عبارات کتاب ارشاد العوام را به‌ضمیمه عباراتی دیگر از این کتاب، با این عنوان نقل کرده است: «به چه معنا جسم مؤمن «ارضِ بهشتِ» او است؟» (ارض ملکوت؛ کالبد رستاخیزی انسان از ایران مزدایی تا ایران شیعی؛ هانری کربن، مقدمه، ترجمه و تحقیق انشاءالله رحمتی، چاپ پنجم: تهران، سوفیا، ۱۴۰۳؛ ص۴۴۳ - چاپ سال ۵۸: ص۳۱۱) نتیجه این‌که کیفیت تحقق بهشت و دوزخ در معاد احسائی با معاد صدرائی متفاوت است. صدرا تحقق آخرت و بالتبع دوزخ و جنت را در نفس انسانی می‌داند، اما شیخ احسائی حقایقی خارجیه معرفی می‌کند که پس‌از تخصیص به انسان، چنان صورت شخصیه می‌یابد که هرگز از او جدایی ندارد و تفکیک و انفصالی درکار نیست. «ان فی بعض ما انزل الله فی کتبه: [...] خلقتُ الخیر و خلقت الشر فطوبیٰ لمن اجریتُ علی یدیه الخیر و ویل لمن اجریتُ علی یدیه الشر» (بحار الانوار، ج۵، ص۱۶۰). و در دعاء است: «انت الله لا اله الّا انت خالق الخیر و الشر و انت الله لا اله الّا انت خالق الجنة و النار» (المحاسن، ج۱، ص۳۸). @AghayedNet

🔺از جمله تفاوت‌ها میان ابدان اخروی و ابدان دنیوی از نظر صدرا و نقد شیخ مرحوم اعلی الله مقامه #شیخیه #معاد @AghayedNet

🔺کتاب صفات الشیعة با حواشی مرحوم محدث نوری رضوان الله تعالی علیه در دست پژوهش 🔸 کتاب صفات‌ الشیعة، اثر مرحوم شیخ صدوق، با حواشی علامه محدث نوری، تصحیح و تحقیق و به‌زودی منتشر خواهد شد، ان‌شاءالله. @AghayedNet

#پرسش_و_پاسخ @AghayedNet