✔️🔻سندی تاریخی از ویرایش و تصحیح متون در دوره قاجار (تنظیمِ غلط‌نامۀ تفصیلیِ چاپِ تبریزِ ارشاد العوام به‌دستور مصنف کتاب اعلی الله مقامه) 🔸بخش یکم اولین کتاب چاپ سنگی منتشرشده در ایران قرآنی است که به سال ۱۲۴۹ ق، در تبریز، چاپ شده است (تاریخ چاپ سنگی اصفهان، ص۷۳). پس‌از آن، کتاب‌های متعددی چاپ سنگی شد. بنابر تحلیل مجید غلامی جلیسه در کتاب چاپ‌نوشت: کوته‌نوشت‌هایی در‌باب کتاب، در ابتدای‌ ورود صنعت چاپ به ایران به سال ۱۲۳۳ ق، عمده تمرکز چاپچیان بر‌روی انتشار متن بود و آن‌چنان که باید، به وثاقت متن توجهی نمی‌کردند. بدین معنا که آشنایی با این صنعت و چگونگی به‌کارگیری آن و هم‌‌چنین تکثیر متن، از اوّلیاتی بوده که موردتوجه چاپخانه‌داران بوده است و مدتی زمان برد تا اهالی نشر متوجه شوند که در پروسه انتشار یک اثر، امکان ورود خطاهایی، چه از‌جانب مؤلف و چه از‌‌جانب کاتب و حتی خطاهایی مطبعی در‌حین چاپ اثر، وجود دارد. درست ده سال پس‌از انتشار اولین کتاب به شیوه چاپ سنگی، حسن بن محمدصادق یزدی چاپچی کتاب اصول عقاید حقه، نگاشتهٔ عالم ربانی، مرحوم حاج سید محمدکاظم بن محمدقاسم رشتی اعلی الله مقامه را چاپ می‌کند و با وجود آن‌که به‌گفتهٔ خود، در چاپ این کتاب «کمال دقت در صحت آن کرده»، اما از خوانندگان بابت غلط‌های احتمالی راه‌یافته به کتاب عذرخواهی می‌کند. در ترقیمه این چاپ، چنین آمده است (طبق اصل نوشته، نسخه‌‌‌برداری شد): [...] این حقیر فقیر کثیر‌التقصیر، خادم طلاب و واعظین و ذاکرین، حسن بن الحاج محمدصادق تاجر یزدی را در سنه هزار و دویست و پنجاه و نه، در دار‌‌السلطنه تبریز، هوای در‌سر افتاده و خیالی در‌نظر که همت بر میان جان بربسته و اقدام در حرفه و صنعت نماید که نفع دنیا را مقدور و سود آخرت از وی میسر آید. طبع بلند و بحث ارجمندی خیل اقل و کفیل تمنا افتاد و نوید آن داد که به شغل و عمل طبع و چاپ جدید اقدام کند و کتاب‌هایی که مشتمل بر احکام الهیه و احادیث نبویه و معارف ربانیه که به لغت عربی و فارسی باشد طبع نموده و کمال دقت در صحت آن کرده، بلکه به این واسطه جمعی از خوانندگان این عمل قابل فیوضات ربانی و محل عنایات سبحانی آیند. امید آن‌که هر‌یک از مخادیم عظام که در این نسخه غلطی یابند و یا به‌ سهو و نسیانی مطلع گردند، قلم عفو بر آن در‌کشیده و عاملین این عمل مع والدین حقیر به دعای خیر یاد و شاد فرمایند [...]. ⏳ادامه دارد... @AghayedNet

✔️🔻سندی تاریخی از ویرایش و تصحیح متون در دوره قاجار (تنظیمِ غلط‌نامۀ تفصیلیِ چاپِ تبریزِ ارشاد العوام به‌دستور مصنف کتاب اعلی الله مقامه) 🔸بخش دوم سال‌ها بعد، در زمان عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی اعلی الله مقامه، کتابِ نامیِ این بزرگوار در اصول عقاید، ارشاد العوام، برای نخستین بار در بمبئی هند چاپ شد. آن‌گونه که گزارش شده، حاج میرزا حسین عکاس، که خواهر او زوجه مرحوم آقای کرمانی اعلی الله مقامه بود، برای چاپ کتاب ارشاد العوام به هندوستان رفت و علاوه‌بر چاپ این کتاب، «عکاسی» نیز رهاورد دیگر میرزا حسین از سفر به هندوستان بود (تاریخ عکاسی و عکس‌های تاریخی کرمان، ص ۴۲ و ۴۳). پس‌از چاپ اول کتاب ارشاد، این کتاب در تبریز چاپ شد. در چاپ دوم بود که اغلاط مطبعی به‌گونه‌ای عجیب ظاهر گردید. در چاپ‏‌های بعد، این غلط‏‌ها و اضافه‌‏ها تصحیح شد و طبق نسخه خطی مصنف کتاب اعلی الله مقامه بازنویسی گشت. نسخه‌ای است از چاپِ تبریزِ ارشاد العوام که سایت و مجموعه HathiTrust آن را اسکن کرده است. در ابتدای این نسخه، در یک صفحه متنِ خطی، توضیحاتی درباره چاپ تبریز نوشته شده که از‌‌لحاظ تاریخی حائز اهمیت است. این نوشته اثرِ ابوالقاسم طباطبائی نائینی است و در زمان حیات مؤلف ارشاد العوام، این گزارش را قلمی کرده است. وی می‌نویسد: پس‌از انتشار چاپ تبریز کتاب ارشاد العوام، این نسخه به کرمان رسید و مرحوم آقای کرمانی انواع غلط‌ها را در این چاپ دیدند. او بخشی‌از غلط‌های این کتاب را که پاره‌ای از آن‌ها عامدانه بوده نقل می‌کند و کاتبان بی‌‌مسئولیت را سرزنش می‌نماید و به این نکته اشاره می‌کند که امانت‌داری در هر شغلی لازم است. هم‌چنین می‌نگارد: مصنف کتاب به من دستور دادند که این کتاب را ویرایش و مطابق با نسخه اصل تصحیح کنم. سپس به غلط‌نامه‌ای (درست‌نامه‌ای) اشاره می‌کند که آن را تنظیم کرده و کوچک‌ترین غلط‌ها هم‌چون تنوین و نقطه تا زیادتی‌های راه‌یافته در نسخه را در آن آورده است. او به‌‌طور مؤکد از صاحبان نسخه‌های چاپ تبریز کتاب ارشاد العوام می‌خواهد که نسخه خود را تصحیح کنند و خودش نیز علاوه‌‌بر تنظیم فهرست غلط‌ها، نسخه‌اش را تصحیح کرده است. ⏳ادامه دارد... @AghayedNet

✔️🔻سندی تاریخی از ویرایش و تصحیح متون در دوره قاجار (تنظیمِ غلط‌نامۀ تفصیلیِ چاپِ تبریزِ ارشاد العوام به‌دستور مصنف کتاب اعلی الله مقامه) 🔸بخش سوم و پایانی خوشبختانه به نسخه خطی و اصلیِ کتاب فهرست غلط‌های چاپ تبریز ارشاد العوام (تنظیم ابوالقاسم نائینی) دست یافته‌ایم. هرچند بخش‌هایی از مقدمه‌اش ناقص است و برای بهره‌مندی علاقه‌مندان، چاره‌ای نیست جز این‌که آن را مطابق نسخه سایت HathiTrust تقدیم کنیم. می‌افزاییم: کسی که این نوشتۀ ابوالقاسم نائینی را در ابتدای چاپ تبریز کتابت کرده، پس‌از آن، عباراتی نوشته است که با پرانتز از متن اصلی جدا کرده‌ایم. «بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدین. و بعد چون کتاب مستطاب ارشاد العوام که فی‌الواقع ارشاد الخواص بلکه ارشاد اخص خواص و پاکان خاص است اولاً در بمبائی چاپ کرده بودند و ثانیاً در تبریز چاپ کردند، چون نسخه چاپ تبریز را به کرمان آوردند و به‌‌نظر بندگان عالِم ربانی و مخزن علوم و معارف سبحانی منبع حکم و حقائق صمدانی، عالم عامل و کامل باذل، مرجع علماء و افاضل و ملاذ اتقیاء و اعاظم، حاوی مقامات الباطنیة و الظاهریة و جامع مراتب العلوم البهیة السنیة، الذی لایدرک کنه جلال مقامه العقول و الاوهام، و لایرقی الی سماء‌ صفاته طیر الخیال و الافهام، الذی «لو جئته لرأیت الناس فی رجل / و الدهر فی ساعة و الارض فی دار»، مولانا و مقتدانا الحاج محمدکریم خان مد الله ظله العالی علی رؤوس الاسلام و المسلمین که مصنف آن کتاب مستطاب بودند رسیده، هرجوره غلطی در آن یافت شد از اسقاط سطر و کلمه و حرف و کم و زیاد و غلط اعراب و املائی، خاصه در آیات و اخبار که بسیار بود از تقدیم و تأخیر کلمات و الحاق که بعضی از سهو کاتب و نویسنده بود و بعضی از تعمد و عناد معلوم می‌شد که بوده؛ خاصه در جلد اول و ثانی که کاتب آن دو جلد بعض اشعار از خود در چند جا الحاق کرده بود و در جلد دوم آن در صفحه ۱۳ در سطر ۷ عبارتی از خود نوشته بود عمداً و آن این است که «یعنى [حیوانات]، لفظ حیوانات اعم است. گفته مى‌‏شود به هر نوع حیوان که خلق شده، از سگ و خوک و کرم‌هایى که در‌میان نجس انسان پیدا مى‌‏شود. نعوذبالله از این اعتقاد فاسد که [دارد. خلاصه در همه آن‌ها]». در این‌گونه عمل خلاف امانت و دیانت بوده؛ چراکه هر صنف از اصناف را لازم است که در شغل و حرفت خود امین و محل وثوق باشند نه خائن، خاصه در اموری که مبنای دین و آیین و عقاید و اسلام بر آن است که نبایست در آن کم و زیاد کنند. لاسیما در امثال این کتاب مستطاب که جمیع آن در حل و اظهار مقامات توحید و صفات و اسماء خداوند عالم جل‌شأنه و مطالب مشکله و مسائل غامضه آن و امر نبوت و فضائل ائمه طاهرین و مقامات مستوره خفیه آن بزرگواران سلام الله علیهم اجمعین و ولایت اولیاءالله و برائت اعداءالله است و کتابی است که از صدر اسلام الی‌‌الآن چنین کتاب عالمانه عامیانه حکیمانه نوشته نشده و از هر نوع دلیلی در آن ایراد شده که کسی را مجال انکار نیست و مشکلات کتاب و سنت که الی‌الآن بر جُلّ علماء پوشیده بود در آن حل شده، تحریف و تغییر در آن نهایت ظلم است. وانگهی در این ایام که اعداء آل‌محمد (ع) افتراها و تهمت‌های زیاد به راویان فضائل می‌زنند و نسبت‌های غریب می‌دهند و در ذهن هرکس هرگونه شبهه‌ای که توانند کنند می‌کنند. خلاصه، چون این کتاب به‌نظر ایشان رسید، فرمایش فرمودند به اقل‌السادات ابوالقاسم نائینی که یک نسخه‌ای از آن را با نسخه اصل مقابله کنم و فهرستی برای غلط‌های آن نوشته و منتشر کرده که هرکس قربةً‌الی‌الله کتاب خود را تصحیح نماید؛ حسب‌الامر معمول شد. لکن بر کسانی که مباشر امور چاپخانه و ساعی در آن امرند لازم است که سعی و اهتمام کرده که این‌گونه خیانت‌ها و امور در کارخانه ایشان واقع نشود و شخص امین صاحب‌سواد بی‌غرض را نویسندۀ این‌گونه کتب نمایند که امین و درست‌رفتار و راست‌کردار و محل اعتماد و اعتبار باشد و این‌گونه عبارات در کتب علمای ربانی که هادی و راهنمای مسلمین و مروج دین سیدالمرسلین‌اند الحاق نکند که در اطراف منتشر شود و موجب غضب خدا و رسول (ص) شود و به‌عبث باعث طعن و رد اعدا گردد. و مخفی نماناد که بعض چیزهای دیگر خود کاتب الحاق کرده بود از‌قبیل تنوین در فصل‌ها و لفظ «نظم» و «شعر» و «فرد» و «مصراع» و امثال آن‌ها که بسیار و مکرر نموده به‌وضوح باز‌گذاشتیم؛ همین‌قدر در فهرست اشاره کافی است. ان‌شاء‌‌الله هرکس کتاب خود را به‌دقت تصحیح کرده و خیلی دقت نمایند که بسا آن‌‌که در یک کلمه دو سه غلط باشد از نقطه و هکذا و بسا آن‌که دو سه غلط در یک فقره باشد. چون از هرجور غلطی را حسب‌الامر تصحیح کرده‌ایم، حتی نقطه و همزه و غلط املائی و هکذا. 💠 ادامه🔻 @AghayedNet

و ان‌شاء‌‌الله نویسندگان نسخه فهرس هم دقت نمایند که غلط‌ها را درست بنویسند و صحیح‌ها را نیز هم‌چنین. و این فهرس را بر چهار ضلع قرار دادیم: ضلع اول در تعیین و عدد و شماره صفحه که معلوم شود عدد صفحه و در بالای آن لفظ «صفحه» نوشتیم و در پایین مقابل آن عدد صفحه را نوشتیم. و ضلع دویم به‌جهت تعیین سطور و شماره و عدد سطور به همین نحو و در بالای آن لفظ «سطر» نوشتیم. و ضلعی به‌جهت تعیین غلط به همان نحو و ضلعی به‌جهت تعیین صحیح و لفظ «صحیح» بالای آن نوشتیم تا معلوم شود که صفحه کدام و سطر کدام و غلط چیست و صحیح کدام است. و هر‌گاه در یک سطر دو کلمه مثل یک‌دیگر باشد، ما‌به‌‌الامتیاز از کلمه بعد با قبل برای آن نوشته‌ایم در پهلوی غلط تا حدی که غلط معلوم شود و مشتبه نشود به آن باید فهمید غلط را از صحیح. و شاید که کاتب فهرس در‌حین کتابت سهو کند و به‌جای لفظ بیست و پنج، پنج یا پانزده یا به‌جای لفظ هفت، هفده یا ۲۷ بنویسد یا به‌عکس. این‌طورها شاید اتفاق بیفتد. باید دقت کنند و ببینند غلط در کجا است. و چون مأمور بودم که هرگونه غلطی را تصحیح کنم کردم. کسی بحث نکند و المأمور معذور. و بر هر‌کس لازم است که کتاب خود را تصحیح کند. و صلی الله علی محمد و آله. (و راقم حروف، محمدعلی، غلط‌ها را که در سطور و صفحات بود به‌حال خود باقی گذاشتم و علامتی در بالای غلط‌ها نهادم و لفظ «صحیح» را در‌مقابل در حواشی با علامت «صحیح» در‌مقابل همان سطر مغلوط نهادم و مضمون کتاب فهرست را در خود این کتاب به این نحو تدبیر نمودم که خود این کتاب، هم فهرست برای تصحیح سایر کتب باشد و هم خودش تصحیح شده باشد. اِعلاناً رسم شد. حرره فی لیلة التاسوعا ۱۲۹۸.)» غلط‌نامه‌ای که ابوالقاسم طباطبائی نائینی به‌‌دستور مرحوم آقای کرمانی سامان داده، بسیار دیدنی است. کتابی است خطی و حجیم که مشتمل است بر همه اغلاط چاپ تبریز. دقت ابوالقاسم نائینی در تنظیم این غلط‌نامه و توجه او به جزئیات ستودنی است. صبر و حلم و حوصله او در برخورد با اغلاط عامدانه و اضافات و تحریفات، در ‌سراسر این غلط‌نامه، مشهود است. این کتاب (فهرست غلط‌های چاپ تبریز ارشاد العوام) کتابی است خطی که مباحث متعددی را بازگو می‌کند. از‌جمله، گویای اهمیت کتاب ارشاد العوام در‌نزد مصنف کتاب و تابعان شیخ مرحوم اعلی الله مقامه است، به‌طوری که سراسر این چاپ نقد و تحلیل شده و با این‌که نسخه اصل به‌خط مصنف موجود بوده، اما باز هم کتاب چاپی تصحیح و تنقیح شده است. هم‌چنین نشان‌دهنده تفکر دسته‌ای از منتقدان و مخالفان مکتب است که چگونه در زمان حیات مصنف کتاب، دست به تحریف و تصحیف متن زده‌اند. نکته دیگر این‌که چون تنظیم این غلط‌نامه به‌دستور مصنف ارشاد بوده، در‌ نظر دیگر تابعان شیخ مرحوم نیز مهم جلوه کرده و افرادی چاپِ تبریزِ خود را ویراسته‌اند و مقدمه ابوالقاسم نائینی را هم ابتدای کتاب خود مرقوم کرده‌اند. این غلط‌نامه از زاویه تاریخ ادبیات ایران نیز حائز اهمیت است که یک نمونه جالب و کامل از ویرایش متون چاپی در دوره قاجار به‌شمار می‌رود؛ یعنی هم‌زمان با ورود چاپ به ایران، ویراستاری نیز آغاز شده است. سید محمدصادق موسوی شعبان‌المعظم ۱۴۴۶ @AghayedNet

🔺نسخه‌ای خطی و نفیس با عنوان غلط‌نامه [چاپ تبریز] ارشاد العوام این نسخه خطی علاوه‌بر ابعاد مکتبی از زاویه تاریخ ادبیات ایران نیز حائز اهمیت است چراکه یک نمونه جالب و کامل از ویرایش متون چاپی در دوره قاجار به‌شمار می‌رود؛ یعنی هم‌زمان با ورود چاپ به ایران، ویراستاری نیز آغاز شده است. دراین‌باره بخوانید: اینجا. @AghayedNet

🔺وصف دو بهشت آخرت و دو بهشت برزخ در سوره الرحمن @AghayedNet

🔺سندی تازه منتشرشده از عالم ربانی مرحوم حاج محمدکریم کرمانی اعلی الله مقامه درباره اظهار آمادگی علماء و مردم کرمان جهت مقابله با تجاوز انگلیس @AghayedNet