‏📌 چکیده: در مالزی حزب اسلام س‑مالزی (PAS) از دههٔ ۹۰ به‌سرعت قدرت انتخاباتی کسب کرده و پس از انتخابات ۲۰۲۲ بیشترین کرسی‌ها را در پارلمان فدرال در اختیار دارد و سه ایالت کداه، کلانتان و ترنگگانو را کنترل می‌کند. رهبری حزب از سال ۱۹۸۷ تحت سلطهٔ علمای دینی قرار گرفت و گفتمان خارجی آن بر محور همبستگی مسلمانان، حمایت از فلسطین و مخالفت با اسرائیل و هژمونی غرب متمرکز است؛ این موضع‌گیری‌ها در اسناد رسمی، سخنرانی‌ها و فعالیت‌های کمیتهٔ امور بین‌المللی حزب که توسط محمد خلیل عبدالحادی رهبری می‌شود، مشهود است. با حضور PAS در دولت فدرال (۲۰۲۰‑۲۲) و انتصاب عبدالحادی به عنوان نماینده ویژه خاورمیانه، حزب فرصتی برای تبدیل شبکه‌های ایدئولوژیک به دیپلماسی عملی یافت؛ اگرچه این نقش با انتقادات دربارهٔ همپوشانی وظایف و محدودیت‌های تأثیرگذاری مواجه شد. مقدمه در مالزی، عملکرد انتخاباتی حزب اسلام س-مالزی (PAS) از دههٔ ۱۹۹۰ به‌طور قابل‌توجهی شتاب گرفته است. از انتخابات عمومی ۲۰۲۲، این حزب بیشترین تعداد کرسی‌ها را در پارلمان فدرال در اختیار دارد. هم‌اکنون سه ایالت کداه، کلانتان و ترنگگانو را نیز کنترل می‌کند. به‌جای این‌که PAS را صرفاً یک حزب منطقه‌ای ببینند، سیاست‌گذاران داخل و خارج مالزی در حال آماده‌سازی برای احتمال تشکیل دولت فدرال تحت رهبری PAS یا حداقل تحت تسلط این حزب هستند. PAS در دو دوره گذشته جزئی از دولت فدرال بود: در باریسان ناسیونال (BN، ۱۹۷۴–۱۹۷۷) و در پریکاتان ناسیونال (PN، ۲۰۲۰–۲۰۲۲)، اما به‌عنوان یک حزب کوچک در ائتلاف‌ها حضور داشت. در حال حاضر، پیمان انتخاباتی بین BN و PN وجود دارد که در انتخابات ایالتی اوت ۲۰۲۶ نگری سِمبیلان، Pakatan Harapan (PH) را شکست داده و دولت جدید ایالتی را تشکیل داده است. بنابراین، پرسش دربارهٔ جهت‌گیری سیاستی مالزی در صورت تشکیل دولت فدرال توسط PAS دیگر صرفاً یک تمرین آکادمیک نیست. این مقاله فراتر از سیاست داخلی PAS می‌رود تا بررسی کند که اگر این حزب به قدرت برسد، دیدگاه آن نسبت به مشارکت بین‌المللی چگونه خواهد بود. برای این منظور، نظرات رهبری PAS را از دههٔ ۱۹۸۰ پیگیری می‌کنیم، زمانی که حزب ترکیبی از جنبش مردمی اخوان‌المسلمین مصری و انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ ایران را به‌عنوان یک مدل جایگزین حکمرانی می‌دید. PAS در آن دوره به‌طور قاطع در مخالف بود و تحت کنترل علما (ulama) قرار داشت. این تأثیرات، گفتمان دیدگاه خارجی PAS را شکل داد، نه یک نقشهٔ راه ملموس برای سیاست خارجی. در اینجا، دیدگاه خارجی به جهان‌بینی حزب نسبت به امور بین‌الملل اشاره دارد، در حالی که سیاست خارجی به سیاست‌ها و اقدامات رسمی دولت مالزی اشاره می‌کند. اگرچه PAS در دولت فدرال حضور داشته، هرگز پرتفوی امور خارجه را در اختیار نداشته و نه محرک اصلی سیاست خارجی مالزی بوده است. بنابراین سؤال این است که این دیدگاه خارجی چگونه به‌ظاهر می‌شود وقتی PAS از فعالیت‌های مخالفانه به حکومت می‌پیوندد و این می‌تواند دربارهٔ سیاست خارجی مالزی تحت یک دولت آیندهٔ تحت رهبری PAS چه چیزی بگوید؟ PAS نه تنها تجربهٔ قدرت فدرال را داشته، بلکه از سال ۱۹۹۰ به‌طور مستمر کلانتان و از سال ۱۹۹۹ به‌طور متناوب ترنگگانو را، از جمله تسلط کامل فعلی بر مجلس ایالتی، اداره می‌کند. همچنین کداه را حکومت می‌کند و در پرلیس تسلط دارد. این تجارب به ما امکان می‌دهد تا پیگیری کنیم که PAS چگونه repertوار دیپلماتیک خود را گسترش داده است. به‌طور قطع، توانایی PAS در جداسازی نارضایتی دکترینال از همکاری سیاسی، توضیح‌دهندهٔ عمل‌گرایی آن در تعامل با کشورهای سنی و شیعی (به‌ویژه ایران) و در پرداختن به مسایل متنوع جهانی مرتبط با جهان اسلام است. دیدگاه سیاست خارجی PAS در دوران تجدید حیات اسلامی

علمای دینی رسماً رهبری PAS را در سال ۱۹۸۷ به عهده گرفتند. در ۲۸مین مکتمر، حزب تغییرات قانون اساسی را تأیید کرد و ایدئولوژی «رهبری علمای دینی» را عملی کرد. در سال ۱۹۸۷، حزب به‌صورت رسمی سمت مرشد علم (راهنمای کلی) را ایجاد کرد که توسط علمای ارشد، که همچنین شورای شورا را رهبری می‌کردند، اداره می‌شد و از سمت رئیس‌جمهور جدا بود. نفوذ علمای دینی در حزب اکنون مطلق شد؛ هرچند بیشتر گفتمان آن‌ها به سیاست داخلی معطوف بود، چرا که PAS نقش مخالف را ایفا می‌کرد. پس از تصاحب حزب توسط علمای دینی در دههٔ ۱۹۸۰ تا دو هزار‌ها، PAS روابطی با جنبش‌ها و احزاب اسلامی در سایر نقاط جهان برقرار کرد. PAS از تبادل رهبر به رهبر با جماعت اسلامی مستقر در پاکستان، حزب انهدی مستقر در تونس و اخوان‌المسلمین مصر استفاده کرد، هرچند روشن نیست که آیا تفاهم‌نامه‌ای بین این احزاب تنظیم شده است یا صرفاً با حضور در همایش‌های یکدیگر ایده‌ها را مبادله می‌کردند. با این حال، چشم‌انداز سیاست خارجی PAS — شامل درک آن از نقش مالزی در جهان اسلام، مواضعش نسبت به درگیری‌های بین‌المللی عمده، نگرش‌ها به قدرت‌های بزرگ، شرکای بین‌المللی مورد ترجیح و رویکردهای دیپلماسی و مشارکت اقتصادی — می‌تواند به انتشارات و خطبه‌های علمای دینی و اسناد رسمی حزب نسبت داده شود. در سال ۲۰۰۳، PAS سند دولت اسلامی خود را ارائه داد که رهبر معنوی نیک عبدالعزیز نیک مات آن را مبتنی بر قرآن و سنت اعلام کرد. این سند در اصل استدلال می‌کرد که اولین قانون اساسی اسلامی، قانون اساسی مدینه است که بر باور به خدا و بر پایه شریعت استوار بوده است. به‌زودی پس از آن، رئیس‌جمهور PAS، عبدالهادی آوانگ، چندین کتاب منتشر کرد که سعی داشت اسلام را از ایدئولوژی‌های غربی چون سرمایه‌داری، کمونیسم، سوسیالیسم و فراماسونی جدا کند. عبدالهادی همچنین کشورها را به سه دستهٔ کلی تقسیم کرد: دولت‌های اسلامی (دارالاسلام)، دارالاحدی (دولت‌های غیرمسلم که روابطی با دولت‌های مسلمانی برقرار می‌کنند) و دارالحربی (دولت‌های غیرمسلم مخالف). هارون دین، که پس از نیک عزیز مرشد علم PAS بود، نیز دربارهٔ ضرورت دفاع مسلمانان از سرزمین خود از طریق جهاد در صورتی که دین اسلام تهدید شود، سخن گفت. فلسطین همچنان محور اصلی باقی می‌ماند، کشورهای با اکثریت مسلمانی به‌طور مکرر به عمل جمعی تشویق می‌شوند و سیاست بین‌المللی اغلب از طریق مخالفت با غرب، به‌ویژه هژمونی ایالات متحده، تفسیر می‌شود. علاوه بر تقسیم سیاست جهانی به ملل مسلمان و تمایز ملل غیرمسلم به دو دستهٔ دوستدار اسلام یا غیردوستدار، رهبران PAS همچنین بر این باور بودند که یک دولت اسلامی باید دیامی‌ها (اقلیت‌ها) را بر پایهٔ قانون مدینه محافظت کند. دیامی‌ها حقوقی دریافت می‌کنند اما ملزم به پرداخت جزیه یا مالیات به حاکمان مسلمان هستند. در نهایت، تفکر اساسی علمای PAS بر تقسیم‌بندی تعامل با مسلمانان در مقابل غیرمسلمانان استوار بود. ایمان به‌عنوان پایهٔ تعاملات مطرح شد، نه شهروندی برابر یا، در اصطلاح روابط بین‌الملل، مساوات حقوقی دولت‌ها تحت حقوق بین‌الملل. در زمینهٔ چشم‌انداز سیاست خارجی، نیک عزیز به عنوان مرشد الام به‌صراحت اعلام کرد که مالزی نباید دولت اسرائیل را به رسمیت بشناسد. در سال ۲۰۱۲، او به‌طور آشکار آنور ابراهیم را به‌خاطر گزارشی در وال استریت ژورنال که ادعا می‌کرد آنور، آن زمان رهبر مخالفین، خواستار احترام به امنیت اسرائیل شده بود، سرزنش کرد. نیک عزیز همچنین هرگونه رابطهٔ اقتصادی بین مالزی و اسرائیل را رد کرد، حتی با این‌که هرگز روابط دیپلماتیک برقرار نشده بود. او به‌وضوح از مقاومت فلسطینیان و بازگرداندن حقوق فلسطینیان حمایت کرد. تجربهٔ حکمرانی

در سال ۲۰۲۰، پس از حرکت شرتون و سقوط دولت ائتلاف مردم (PH)، حزب PAS به دولت پیوست. این لحظهٔ سیاسی قابل‌توجه بود زیرا PAS و بلوک ملی (BN)، به‌ویژه UMNO، برای دهه‌ها رقیب‌های سیاسی سرسختی بودند. در یک دوره، رهبران PAS اعضای UMNO را کافر (کافر) خواندند زیرا از نظام سیاسی سکولار حمایت می‌کردند؛ این امر منجر به تقسیمات عمیق اجتماعی شد، به‌طوری‌که برخی از حامیان از نماز مشترک یا شرکت در مراسم دینی یکدیگر خودداری می‌کردند. با این حال، ضرورت سیاسی سرانجام این اختلافات را پشت سر گذاشت. پس از شکست BN در انتخابات عمومی ۲۰۱۸، UMNO و PAS دشمنی‌های چنددهه‌ای خود را کنار گذاشتند و پیمان سیاسی سست‌سختی به نام موافقت‌نامهٔ ملی (Muafakat Nasional) شکل گرفت. این همکاری راه را برای ورود PAS به دولت فدرال همراه با برساتو و BN تحت ادارهٔ ائتلاف PN هموار کرد. جالب است که رئیس‌جمهور PAS، عبدالحادی، که در سال ۱۹۸۱ به‌دلیل مخالفتش با کار مسلمانان با UMNO در «امانت حاجی هادی» جنجال ایجاد کرده بود، در سال ۲۰۲۰ کتابی تحت عنوان «اسلام و ملیت» منتشر کرد که بر ارتباط میان اسلام، ملت و نژاد تأکید می‌کرد. این کتاب همچنین بر اهمیت احترام به سایر نژادها و ادیان، همان‌گونه که تمدن‌های اسلامی در گذشته داشته‌اند، تأکید می‌نمود. انتشار این کتاب در سال ۲۰۲۰ نشان می‌دهد که عبدالحادی گفتمان ۱۹۸۱ خود دربارهٔ همکاری مسلمانان با غیرمسلمانان را ملایم‌تر کرده و امروز حتی از ایجاد ائتلاف‌های PAS با UMNO حمایت می‌کند. یک‌بار که در دولت حضور یافت، دیگر کافی نبود که PAS صرفاً بر اهداف ایدئولوژیک دیرینه‌اش مانند گسترش صلاحیت دادگاه‌های شریعت از طریق اصلاحات پیشنهادی قانون ۳۵۵، که به‌طور عام «لایحه حدود» نامیده می‌شود، تمرکز کند. حکومت به‌طور اساسی انگیزه‌های حزب را برای نشان دادن توانایی در ارائه نتایج مادی و توسعه‌ای تغییر داد. رهبران PAS مجبور شدند با سؤالات عملی حکمرانی مقابله کنند: چگونه شغل ایجاد شود، سرمایه‌گذاری جذب شود، توسعه تأمین مالی شود و در دوران همه‌گیری کووید‑۱۹، سلامت عمومی حفظ شود در حالی که اقتصاد پایدار بماند. بنابراین PAS مسئولیت چندین پرتفوی مهم وزارتی را بر عهده گرفت. توان ابراهیم توان‌من به‌عنوان وزیر محیط‌زیست و آب خدمت کرد، تکی‌الدین حسن پیش از آن به‌عنوان وزیر در بخش نخست‌وزیر (پارلمان و قانون) فعالیت می‌کرد و سپس وزیر انرژی و منابع طبیعی شد، محمد خیرالدین آمان رضالی وزیر صنایع و کالاهای کشاورزی شد، در حالی که ادریس احمد به‌عنوان وزیر در بخش نخست‌وزیر (امور دینی) منصوب شد. علاوه بر کابینه، رئیس‌جمهور PAS، عبدالحادی، توسط نخست‌وزیر محیّدین یاسین به‌عنوان نماینده ویژه خاورمیانه با وضعیت وزارتی منصوب شد. این انتصابات برای PAS اولین فرصت مستمر را فراهم کرد تا فراتر از سیاست مخالفانه حرکت کند و مستقیماً در مسئولیت‌های حکمرانی در شرایط استثنایی همه‌گیری کووید‑۱۹ مشارکت نماید. با این حال، عملکرد آن‌ها سؤالاتی درباره آمادگی حزب برای حکومت فدرال برانگیخت. به‌ویژه، نحوهٔ مدیریت تکی‌الدین در لغو احکام اضطراری در سال ۲۰۲۱ منجر به انتقاد عمومی نادر از سوی کاخ شد. کمیتهٔ امور بین‌المللی و روابط خارجی (Lajnah Hal Ehwal Antarabangsa dan Hubungan Luar)

چشم‌انداز سیاست خارجی PAS به‌صورت نهادی از طریق کمیتهٔ امور بین‌المللی و روابط خارجی (Lajnah Hal Ehwal Antarabangsa dan Hubungan Luar) که در حال حاضر توسط محمد خلیل عبدالحادی، بزرگ‌ترین پسر رئیس‌جمهور PAS، ریاست می‌شود، بیان می‌شود. بیانیه‌های آن نشان‌دهندهٔ تداوم قابل‌توجهی با جهان‌بینی اسلام‌گرای بین‌المللی‌گرای قدیمی PAS است: فلسطین همچنان محور اصلی باقی می‌ماند، دولت‌های با اکثریت مسلمان بارها به عمل جمعی تشویق می‌شوند و سیاست بین‌المللی اغلب از طریق مخالفت با غرب، به‌ویژه هژمونی ایالات متحده، تفسیر می‌شود. این کمیته به‌طور مستمر با عادی‌سازی روابط با اسرائیل مخالف بوده و از رد توافقات ابراهام توسط مالزی حمایت کرده است. اگرچه چنین موضع‌گیری‌هایی می‌تواند روابط PAS با دولت‌های عربی که روابط خود را با اسرائیل عادی‌سازی کرده‌اند، به‌ویژه امارات متحده عربی (UAE) که این کمیته آن را در سال ۲۰۲۰ به‌خاطر خیانت به امت مسلمی‌ن و فلسطین متهم کرد، پیچیده سازد، شواهد کمی وجود دارد که این گفتمان مانع تعامل عملی شده باشد. عبدالحادی پس از آن به‌عنوان نماینده ویژه با سفیر امارات دیدار کرد و نشان داد که PAS می‌تواند اختلاف ایدئولوژیک را از روابط دیپلماتیک عملی جدا کند. …ترکیب معاصر PAS از همبستگی مسلمانان قاطع و تعامل عملی با قدرت‌های بزرگ، شباهت بیشتری به موضع‌گیری سیاست خارجی ترکیه و پاکستان دارد، جایی که هویت اسلامی هم‌زیست با خودمختاری استراتژیک و محاسبات منافع ملی است، تا سعودی، کشورهای خلیج یا مصر… رویکرد او با این حال محدود به خاورمیانه نیست. در بحران روهینگیا، خلیل (Khalil) همزمان خواستار اقدام سازمان کشورهای جنوب شرق آسیا (ASEAN)، سازمان همکاری اسلامی (OIC) و سازمان ملل متحد شد و همبستگی مسلمانان را با دیپلماسی منطقه‌ای و چندجانبه ترکیب کرد. فعالیت‌های لجنه (Lajnah) نیز مجموعه‌ای گسترده‌تر از ابزارهای دیپلماتیک را نشان می‌دهد. هیئت نمایندگی سال ۲۰۲۲ به ترکیه در یک کنفرانس بین‌المللی درباره فلسطین شرکت کرد و با حزب عدالت و توسعه (AK Party)، حزب سادات (Saadet Party)، سازمان‌های غیر دولتی اسلامی و نمایندگان چند کشور ملاقات کرد. همزمان، لجنه روابطی فراتر از جهان اسلام پرورش داده است، از جمله تعامل با کمیسیون عالی استرالیا (Australian High Commission) و سفارت ژاپن (Japanese Embassy) که در آن‌ها مباحثی درباره همکاری‌های اقتصادی، آموزش و فناوری مطرح شد. بنابراین لجنه واضح‌ترین نشانهٔ تفکر سیاست خارجی سطح حزبی PAS است که بر پایهٔ همبستگی اسلامی و فلسطین استوار است، اما به‌تدریج مایل به به‌کارگیری دیپلماسی دوجانبه، چندجانبه، اقتصادی و حزبی سنتی فراتر از دنیای مسلمانان می‌شود. دیپلماسی توسعه‌ای: عمل‌گرایی بر هویت تعیین عبدالحادی به‌عنوان نماینده ویژهٔ نخست‌وزیر در خاورمیانه در آوریل ۲۰۲۰، مستقیم‌ترین مشارکت PAS را در سیاست خارجی مالزی نشان داد. او توسط موهیدین یاسین (Muhyiddin Yassin) با مقام وزارتی منصوب شد و توسط اسماعیل صبری یاکوب (Ismail Sabri Yaakob) در سپتامبر ۲۰۲۱ حفظ گردید، «چون به زبان عربی مسلط است و معاون رئیس‌جمهور اتحادیهٔ جهانی علمای مسلمان است که اعضای آن شامل علمای برجسته‌ای همچون یوسف القرضاوی (Yusuf al‑Qaradawi) متولد مصر و مقیم قطر می‌شود». پیشینهٔ او دسترسی‌هایی را فراهم کرد که برای دیپلمات‌های سنتی به‌راحتی در دسترس نبود. برخی فعالیت‌های دیپلماتیک ملموس نیز وجود داشت. در طول همه‌گیری، عبدالحادی با ویسما پوترا (Wisma Putra) مذاکراتی برگزار کرد و نمایندگانی از عربستان سعودی، قطر، ایران، عمان، یمن، سوریه، افغانستان و بحرین دریافت کرد. مهم‌ترین تعامل خارجی او بازدید ژانویه‑فوریهٔ ۲۰۲۲ به قطر بود که در آن با مقامات قطری مسئول تجارت و صنعت ملاقات کرد و دربارهٔ همکاری‌های تجاری و سرمایه‌گذاری گفتگو نمود. او همچنین با نمایندهٔ طالبان، سهیل شاهین (Suhail Shaheen) برای بحث دربارهٔ کمک‌های بشردوستانه و احتمال مشارکت مالزی در بازسازی افغانستان ملاقات کرد. «کارت گزارش» پس از آن که عبدالحادی ارائه داد، دفتر او را به‌عنوان پایه‌گذاری همکاری در زمینه‌های آموزش، فناوری، سرمایه‌گذاری و تجارت، و تقویت نقش مالزی در ترویج وحدت در جهان مسلمان معرفی کرد. این انتصاب به‌طور نتیجه‌گیری نشان می‌دهد که روابط مبتنی بر جنبش PAS می‌تواند به‌صورت بالقوه به کانال‌های دیپلماتیک در سطح دولت تبدیل شود.

با این حال، این دفتر با انتقادات فراوانی مواجه شد. وظیفهٔ آن با وظایف وزیر امور خارجه، سفارت‌های مالزی و نهادهای موجود همپوشانی داشت و پاسخ‌های اولیهٔ پارلمان فقط جلسات را فهرست می‌کردند بدون اینکه سرمایه‌گذاری‌های تکمیل‌شده یا نتایج قابل‌سنجش سیاستی را نشان دهند. ارزیابی‌ای نقش اولیهٔ عبدالحادی را عمدتاً تشریفاتی توصیف کرد و استدلال کرد که ارتباطات نزدیک او با اخوان‌المسلمین، حماس و اتحادیهٔ بین‌المللی علمای مسلمان می‌تواند نفوذ او را در عربستان سعودی و برخی دولت‌های خلیج‌فارس محدود کند. انتقاد او از دولت تازه‌وارد جو بایدن به‌دلیل «سیاست‌های تحت تأثیر صهیونیست» نیز نگرانی‌هایی را برانگیخت که اظهارات ایدئولوژیک حزبی می‌توانند روابط دیپلماتیک گستردهٔ مالزی را پیچیده‌تر سازند. بنابراین، دورهٔ او هم مفید بودن و هم محدودیت‌های تبدیل شبکه‌های اسلام‌گرا به دیپلماسی دولتی را نشان داد. با این وجود، تجربهٔ عبدالحادی در این دوره سرنخ‌هایی دربارهٔ چگونگی شکل‌گیری سیاست خارجی مالزی تحت رهبری PAS می‌دهد. گفتمان ایدئولوژیک او به یک دکترین دیپلماتیک متمایز تبدیل نشد. در عوض، ترکیب هم‌زمان همبستگی مسلمانان و تعامل عملی‌گرایانهٔ PAS با قدرت‌های بزرگ، شباهت بیشتری به موضع‌گیری‌های سیاست خارجی ترکیه و پاکستان دارد، جایی که هویت اسلامی هم‌زیست با خودمختاری استراتژیک و محاسبات منافع ملی است، نه به سیاست‌های عربستان سعودی، کشورهای خلیج‌فارس یا مصر. دبیر سیاسی پیشین عبدالحادی، احمد سامسوری، در به تصویر کشیدن و اجرای چشم‌انداز «متوسط»‌تری از سیاست خارجی برای ایالت خود، ترنگانو، موفق‌تر عمل کرده است. از زمان به‌دست گرفتن منصب نخست‌وزیر در سال ۲۰۱۸، احمد سامسوری مختار سرمایه‌گذاری را در مرکز تعاملات خارجی ترنگانو قرار داده است. برخلاف شبکه‌های عمدتاً مبتنی بر جنبش که با رهبران پیشین PAS مرتبط بودند، دیپلماسی سامسوری شامل شرکت‌های خارجی، سفیران، نهادهای سرمایه‌گذاری و دولت‌های همسایه بوده و مذاکرات حول انتقال فناوری، صنعتی‌سازی، انرژی‌های تجدیدپذیر و اشتغال می‌چرخد. این رویکرد مسئولیت مستقیم او بر اقتصاد، مالیه و سبد سرمایه‌گذاری ایالت را منعکس می‌کند. تلاش‌های سامسوری به‌طور فزاینده‌ای بر شرکای شرق آسیا متمرکز شده است. ترنگانو مذاکرات مکرری با سفیر کرهٔ جنوبی و سرمایه‌گذاران دربارهٔ انرژی هیدروژنی، فناوری خورشید شناور، همکاری‌های آموزشی و زبانی داشته است. در مارس ۲۰۲۴، سامسوری یک هیئت را به کرهٔ جنوبی رهبری کرد و تفاهم‌نامه‌هایی با Star Group Industries و سایر شرکت‌های صنعتی دربارهٔ هیدروژن سبز و فرآیند downstream عناصر کمیاب امضا کرد. Star Group پس از آن دربارهٔ سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیون دلاری آمریکا برای تولید «آهن‌ربای فوق‌العاده» در مالزی گفتگو کرد و ایالت زمینی در نزدیکی بندر کمان برای تأسیس یک کارخانهٔ پردازش پیشنهادی شناسایی کرد. این ابتکارات تنها به استخراج منابع معدنی ترنگانو محدود نمی‌شود، بلکه هدفشان توسعه صنایع downstream با ارزش افزوده بالاتر و کاهش وابستگی ایالت به درآمدهای نفتی است. جالب است که در همان سال، PAS مَهاتیر محمد را به‌عنوان مشاور غیررسمی اقتصادی برای چهار ایالت حاکم بر PAS — کلانتان، ترنگانو، پرلیس و کداه — که به‌صورت جمعی SG4 شناخته می‌شوند، منصوب کرد. با این حال، ایالات SG4 همچنان در معیارهای مختلفی از جمله تولید ناخالص داخلی سرانه، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و شاخص‌های توسعهٔ گسترده‌تر، نسبت به سایر ایالات مالزی عقب‌مانده‌اند. بازدید وزیر ارشد سنگاپور، لی هسین لونگ، در ماه مه ۲۰۲۶، دستاورد دیگری از رویکرد عمل‌گرایانه سامسوری را نشان داد. مذاکرات آن‌ها شامل انرژی‌های تجدیدپذیر، گردشگری، پایداری محیط‌زیست، فرآوری سیلیس، خط راه‌آهن ساحل شرقی (ECRL) و بندر کمان بود و نه مسایل دینی یا ایدئولوژیک. این تعامل نشان داد که دولت تحت رهبری PAS می‌تواند روابط عملکردی با همسایه‌ای سکولار و غیرمسلمان‌اکثریت داشته باشد، به‌شرطی که منافع اقتصادی هم‌راستا شوند.

با این حال، نکات مهمی باید مدنظر قرار گیرد. مقادیر سرمایه‌گذاری اعلام‌شده و تفاهم‌نامه‌ها لزوماً به تسهیلات تکمیل‌شده، شغل‌ها یا درآمدهای دولتی تبدیل نمی‌شوند. رشد اقتصادی ترنگانو همچنان برای چندین سال متوالی زیر نرخ ملی باقی مانده است و سهم آن در تولید ناخالص داخلی ملی از ۲٫۶ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۲٫۴ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. بنابراین، سوابق سامسوری نشان‌دهنده دیپلماسی سرمایه‌گذاری به‌طور فزاینده‌ای پیشرفته است، اما موفقیت نهایی آن باید بر پایهٔ اجرا و تنوع‌سازی اقتصادی ارزیابی شود، نه صرفاً بر پایهٔ اعلانات. ترنگانو تنها ایالتی تحت رهبری PAS نیست که به تعاملات خارجی پرداخته است، هرچند تلاش‌های آن بیشترین تمرکز را بر دیپلماسی سرمایه‌گذاری داشته است. کلانتان به‌طور سنتی رویکردی محتاطانه‌تر اتخاذ کرده است؛ چرا که موقعیت مالی و پایهٔ صنعتی ضعیف‌تری دارد. با این وجود، این ایالت به برقراری روابط دیپلماتیک و تجاری با سفارتخانه‌ها و سرمایه‌گذاران خارجی ادامه داده است. برای مثال، بازدید مودبانهٔ ژوئن ۲۰۲۶ سفیر فرانسه به کلانتان صراحتاً بر کشف فرصت‌های سرمایه‌گذاری جدید و گسترش همکاری‌های اقتصادی دوجانبه متمرکز بود. به‌طور مشابه، تحت رهبری وزیر کلان‌قوه محمد سنوسی مد نور، کداه به‌طور فعال خود را به‌عنوان مقصد سرمایه‌گذاری، به‌ویژه در حوزهٔ تولیدات فناوری‌پیشرفته متمرکز بر کولیم، معرفی کرده است. سنوسی به‌صورت شخصی با سرمایه‌گذاران احتمالی از چین، از جمله گروه فرودگاهی هنان، دربارهٔ فرودگاه بین‌المللی کولیم در حال برنامه‌ریزی، مذاکره کرده است. سنگاپور علاوه بر تعامل با کلانتان، شروع به آشنایی با اقتصاد صنعتی کداه کرده است؛ اما ردپای سرمایه‌گذاری آن در ایالات تحت رهبری PAS نسبت به سایر بخش‌های مالزی نسبتاً محدود باقی می‌ماند. از نظر استراتژیک، چنین تعاملاتی می‌تواند برای سنگاپور هم فرصت‌های اقتصادی و هم روابط کاری با گروهی رو به رشد از رهبران سیاسی مالزی فراهم کند، حتی اگر در حال حاضر صرفاً به‌صورت تعامل تجاری بین‌دولتی باشد. اگرچه در مقیاس و تمرکز بخشی متفاوت هستند، این موارد استدلال کلی را تقویت می‌کنند که دولت‌های تحت رهبری PAS به‌طور فزاینده‌ای تعاملات بین‌المللی را از منظر توسعهٔ اقتصادی و جذب سرمایه‌گذاری می‌بینند. ترنگانو نمونهٔ پیشرفتهٔ این روند است، اما موردی جداگانه نیست. ادامهٔ تعامل از طریق ابزارهای نوین مقایسهٔ رهبری‌های پیشین و معاصر PAS نشان می‌دهد که چشم‌انداز سیاست خارجی این حزب بیشتر تکامل یافته است تا تحول. در حالی که رهبران پیشین مانند فاضل نور، نیک عبدالعزیز نیک مات و عبد‌الهادی (پیش از ۲۰۲۰) تعاملات بین‌المللی را عمدتاً از منظر هویت دینی (مسلمان در مقابل غیرمسلمان)، جنبش‌های اسلامی فراملی، علمای دینی و همبستگی با مسائل مسلمانان چارچوب‌بندی می‌کردند، توسعهٔ اخیر بیشتر از نهادهای دولتی (دولت) برای پیگیری تعاملات خارجی بهره می‌گیرد. این امر گسترش ابزارهایی است که از طریق آن‌ها به این اهداف دست می‌یابد. این تحول پیامدهای مهمی برای ارزیابی نحوهٔ برخورد یک دولت فدرال تحت رهبری PAS با سیاست خارجی مالزی دارد. شواهد نشان می‌دهد امکان‌پذیری ظریف‌تری وجود دارد. دولتی تحت رهبری PAS بر دیپلماسی اسلامی تأکید می‌کند، تعامل با کشورهای اکثریت‌مسلم را تعمیق می‌بخشد و همچنان مسائلی چون فلسطین را در مجامع بین‌المللی به‌صورت برجسته مطرح می‌دارد. به‌علاوه، PAS به‌طور مستمر خواستار همکاری نزدیک‌تر میان کشورهای اکثریت‌مسلم بوده و مالزی را مسئولیتی می‌داند که باید به رفاه امت گسترده‌تر، از جمله با طالبان، کمک کند، علیرغم اعتراضات. این تعهدات علیرغم تغییرات رهبری و مسئولیت‌های حکومتی، مقاومت چشمگیری نشان داده‌اند. با این حال، این اولویت‌ها همزمان با شناخت عملی از ضرورت‌های اقتصادی مالزی هم‌زیست خواهند شد. سرمایه‌گذاری از شرکای ASEAN، چین، ژاپن، کرهٔ جنوبی و کشورهای خلیج‌فارس برای توسعهٔ ملی همچنان اساسی خواهد بود.

آنچه تغییر کرده است، شیوهٔ عملی‌سازی این تعهدات توسط PAS است؛ از ساختن جنبش‌های بین‌المللی به سوی تقاضاهای عملی حاکمیتی. تعامل رهبران پیشین با جنبش‌ها و سازمان‌های اسلامی، موقعیت PAS را به‌عنوان حزبی مخالف با دسترسی محدود به دستگاه دولت نشان می‌داد. در مقابل، رهبرانی با تجربهٔ اجرایی، به‌ویژه در ترنگانو و در دورهٔ مشارکت PAS در دولت فدرال بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲، به‌طور فزاینده‌ای دیپلماسی توسعه‌ای را به کار گرفته‌اند. تعامل بین‌المللی اکنون از طریق ترویج سرمایه‌گذاری، مشارکت‌های فناوری، همکاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعهٔ زیرساخت‌ها و تبادلات رسمی دولتی‑دولتی انجام می‌شود. اگر PAS به قدرت فدرال برسد، احتمالاً درس‌های تجربهٔ حکمرانی خود در ترنگانو را به کار خواهد گرفت. نتیجه‌گیری: آیندهٔ تعاملات خارجی تحت رهبری PAS از این منظر، تمایز بین دولتی تحت رهبری PAS و دولت کنونی ممکن است کمتر از آنچه معمولاً تصور می‌شود، باشد. تحت رهبری نخست‌وزیر آنور ابراهیم، مالزی پیش از این یکی از قوی‌ترین مواضع دیپلماتیک منطقه‌ای را در حمایت از فلسطین اتخاذ کرده است، در حالی که تعامل اقتصادی قوی با چین، شرکای ASEAN، کشورهای خلیج‌فارس و سرمایه‌گذاران غربی را حفظ کرده است. بنابراین، یک دولت آیندهٔ PAS احتمالاً بیشتر به تکامل سیاست خارجی مالزی می‌انجامد تا تغییر بنیادین آن. تفاوت‌های اصلی در قالب‌بندی بلاغی و اولویت‌بندی همبستگی اسلامی خواهد بود، نه در بازنگری کلی تعهد دیرینهٔ مالزی. برای سایر کشورها، از جمله سنگاپور، تعامل با PAS نباید صرفاً از منظر ایدئولوژی دیده شود. نسل قدیمی این حزب، که محصول جنبش احیای اسلامی دههٔ ۱۹۸۰ است، به‌تدریج در حال کنار رفتن است و برجسته‌ترین چهرهٔ باقی‌ماندهٔ آن عبد‌الهادی است. همان‌طور که PAS فشار خود برای ایجاد دولت اسلامی و اجرای قوانین حدود را در حوزه داخلی کاهش داده است—عمدتاً به‌دلیل واکنش مخالفان غیرمسلم در ائتلاف فعلی PN و همچنین سیاستمداران شرق مالزی که حزب می‌خواهد جذبشان کند—PAS همچنین دیالکتیک دارالاسلام در مقابل دارالحربی جهان را کم‌رنگ کرده است. بیانیهٔ اسلام و ملیت ۲۰۲۰ عبد‌الهادی این حذف را تأیید می‌کند.

‏🌍 شرق آسیا #شرق_آسیا 🧠 آیا PAS می‌تواند «رکورد تکنوکراتیک» خود را بفروشد؟ ‏🏛 منبع: ISEAS – Yusof Ishak Institute (Fulcrum) ‏✍️ نویسنده: yeosiewhan ‏📄 عنوان اصلی: Can PAS “Sell” Its Technocratic Record? #تحلیل_راهبردی #شرق_آسیا #ISEAS @Geopolis_ir

‏📌 چکیده: حزب اسلام سمالزی (PAS) با تکیه بر اعتبار دینی و ادعای توانایی تکنوکراتیک، سعی دارد در انتخابات عمومی آینده به ایالت‌های شهری‌تر نفوذ کند؛ اما سابقهٔ حکمرانی‌اش متناوب است و در ایالت‌های تحت کنترلش (کداه، کلانتن، پرلیس و ترنگانو) هنوز به سطح توسعهٔ ایالت‌های تحت حکومت PH نرسیده است. نظرسنجی مرکز مرِدکا نشان می‌دهد که بیش از ۸۰٪ مسلمانان بومی نگرانی‌های اقتصادی را مهم‌ترین چالش می‌دانند و PAS برای جذب این رای‌دهندگان برنامه‌های اقتصادی و اصلاح‌طلبانه‌ای مانند تحقیق در مورد مافیاهای شرکتی و تقویت امنیت غذایی ارائه کرده است. در کنگرهٔ اخیر حزب، تکنوکرات‌های شناخته‌شده‌ای چون دکتر سامسوری و سیحیر سلیمان به عنوان چهره‌های معتدل معرفی شدند، اما موفقیت PAS در شهرهای نیمه‌شهری به‌ویژه در صورت عدم اتحاد با UMNO و دیگر احزاب ملی‌گرا، به توانایی واقعی‌اش در ارائهٔ طرح‌های اجرایی اقتصادی وابسته است. حزب اسلام سمالزی (PAS) سعی دارد به رای‌دهندگان نشان دهد که سابقه‌ای از حاکمیت مستحکم دارد. اما این سابقه‌اش متناوب است. سلسله‌ای از پیروزی‌های انتخابی در سال‌های اخیر، حزب اسلام سمالزی (PAS) را بر آن داشته است تا در پیش‌دست انتخابات عمومی بعدی، به سمت ایالت‌های شهری‌تر و توسعه‌یافته‌تر متمایل شود. استراتژی PAS ساده است: علاوه بر بهره‌گیری از اعتبار دینی خود، این حزب می‌خواهد توانایی‌اش در ادارهٔ خوب کشور را برجسته کند. مشکل اینجاست که PAS شاید سابقهٔ تکنوکراتیک محکمی برای عرضه به رای‌دهندگان نداشته باشد. PAS توسط جناح علمای (عالم‌های دینی) سازمان ملی مالایی متحد (UMNO) تأسیس شد. در چارچوب موج احیای اسلامی که از دههٔ ۱۹۸۰ آغاز شد، رهبری علمای این حزب را به جنبشی تبدیل کردند که «اسلام اصیل» را نمایان می‌سازد، در مقابل UMNO که به‌نظر می‌رسید «غربی‌سازی» و «سکولار»تر است. PAS به نماد حزبی تبدیل شد که صرفاً بر مسائل دینی تمرکز دارد و راه‌حل‌های مشکلات دنیوی را فقط در متون دینی می‌جوید. به همین دلیل، عموم مردم رهبری علمای PAS را برای مقابله با چالش‌های پیچیدهٔ زندگی مدرن ناتوان می‌دانند. در حال حاضر، PAS دولت‌های ایالتی چهار ایالت — کداه، کلانتن، پرلیس و ترنگانو — را در اختیار دارد. در انتخابات عمومی ۲۰۲۲ و انتخابات‌های ایالتی مختلف سال پس از آن، PAS به ایالت‌هایی که پیش از آن تحت کنترل UMNO بودند، از جمله پرک، پاڤانگ و سلانگور نفوذ کرد. این ایالت‌ها با مراکز قوی PAS در کلانتن و ترنگانو متفاوت‌اند؛ زیرا شهرنشینی بیشتری دارند، از نظر اقتصادی توسعه یافته‌اند و ترکیب جمعیتی متنوع‌تری دارند. تکیه بر اعتبار اسلامی برای حاکمیت، برای جذب رای‌دهندگان مالایی در این ایالت‌ها کافی نبود. آن‌ها ممکن است از نظر دینی محافظه‌کار باشند، اما تنها بر پایهٔ ایمان به‌صورت کورکورانه رای نمی‌دهند. نتایج انتخابات ایالتی جوهور و نگری سمبیلان در امسال نشان می‌دهد که سواحل غربی شهری‌تر و ایالت‌های جنوبی برای PAS چالش‌برانگیز هستند. تنها راه گسترش حضور این حزب، اتحاد با احزاب ملی‌گرای مالایی مانند UMNO و حزب تازه‌تاسیس «پارتی واشن نِگارا» (Parti Wawasan Negara) است. نظرسنجی ملی مرکز مرِدکا (Merdeka Center) در آوریل امسال نشان داد که ۸۱ درصد از مسلمانان بومی (بوم‌پوترا) نگرانی‌های اقتصادی را به‌عنوان بزرگ‌ترین چالش کشور می‌دانند. حدود ۵۳ درصد از مالایی‌ها معتقدند کشور در مسیر اشتباهی پیش می‌رود. اکثریت کسانی که کمتر از ۴٬۰۰۰ رینگیت مالزی در ماه (معادل ۱٬۲۶۱ دلار سنگاپور) درآمد دارند — که بسیاری از آن‌ها مالایی هستند — نیز همین نظر را دارند. PAS این رای‌دهندگان را هدف قرار داده و واضح است که اولویت اصلی آن‌ها اقتصاد است. هدف PAS این است که نشان دهد برنامهٔ اقتصادی صدا‌دار و قابل‌اجرا دارد و مهم‌تر از همه، توانایی تکنوکراتیک لازم برای اجرای آن را داراست. در کنگره سالانهٔ (مکتمر) خود در اوایل سپتامبر، PAS سعی کرد به مردم مالزی توانایی حاکمیتی خود را القا کند. علاوه بر برنامهٔ مورد انتظار وحدت مالایی‑اسلامی، PAS مواضعی شبیه به اصلاح‌طلبانه مطرح کرد؛ از جمله ایجاد کمیسیون سلطنتی تحقیق (RCI) دربارهٔ «مافیاهای شرکتی»، افزایش حفاظت از کارگران بهداشت و درمان و تقویت تولید برنج برای ارتقای امنیت غذایی. این که آیا PAS می‌تواند رای‌دهندگان را به این چشم‌انداز اصلاح‌طلبانه و متمرکز بر رفاه متقاعد کند، در ماه‌های پیش از انتخابات عمومی چالشی باقی می‌ماند.

هم‌اکنون که مالزی به سمت انتخابات عمومی شانزدهم پیش می‌رود، PAS باید برای رای‌دهندگان مالایی مردد در مناطق شهری و نیمه‌شهری، موردی قانع‌کننده برای توانایی حاکمیتی خود ارائه دهد. PAS برای جبران موقعیتی که در دهه گذشته به‌دست آورده است، مسیر بلندی پیش رو دارد. پس از پاک‌سازی «فرقه حرفه‌ای» در سال ۲۰۱۵، PAS از آن زمان موضع‌گیری اترنوری-دینی‌تری اتخاذ کرده است. این حزب اسلام‌گرایی و ملی‌گرایی مالایی را ترکیب کرده و حول رئیس سخت‌گیر خود، عبدالحادی آوانگ (Abdul Hadi Awang) هم‌پیوسته است. این تصویر بسیاری از مالایی‌های متدین را که اگرچه پرهیزگارند اما به گفتمان تقسیم‌گرایانه PAS اعتقاد ندارند، دلسرد می‌کند. به همین دلیل، تکنوکرات‌های PAS که به عنوان چهرهٔ معتدل حزب شناخته می‌شوند، جذابیت بیشتری پیدا می‌کنند. از سال ۲۰۱۸، PAS رهبران تکنوکراتی همچون احمد سامسوری مختار، نخست‌وزیر ترنگانو، و سیحیر سلیمان، نمایندهٔ بچوک در کلنتان، را به نمایش می‌گذارد. احمد سامسوری که بیشتر به نام دکتر سام شناخته می‌شود، دکترای مهندسی هوافضا را از دانشگاه لیدز دارد و تحت سرپرستی عبدالحادی آوانگ تربیت شده است. سیحیر سلیمان پیش‌زمینه‌ای در بخش خصوصی دارد؛ او پیش از ورود به سیاست تمام‌وقت در سال ۲۰۱۸، در گروه سیم‌داربی مشغول به کار بود. PAS به‌طور منظم دولت سامسوری در ترنگانو را به‌عنوان نمونه‌ای از دستاوردهای حکومتی حزب به کار می‌گیرد. اما ممکن است PAS ادعای خود را بیش از حد بزرگ‌نمایی کند. ترنگانو به‌عنوان یک ایالت تولیدکننده نفت، به شدت به حق‌الامتیازهای نفتی دولت فدرال وابسته است که حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد بودجهٔ آن را تشکیل می‌دهند. در دورهٔ نخستین (۲۰۱۸–۲۰۲۳) او، این حق‌الامتیازها نقش بزرگی در توانایی دولت سامسوری برای اجرای برنامهٔ مردمی‌اش ایفا کردند. این امر عمدتاً به‌دلیل جریان آزادانهٔ درآمدها از دولت فدرال آن زمان، پریکاتان ناسیونال (PN) که PAS بخشی از آن بود، بود. پس از سال ۲۰۲۲، با به‌دست گرفتن دولت فدرال مادانی (Madani) این دینامیک تغییر کرد. این پرداخت‌های حق‌الامتیازی اکنون تحت شرایط سخت‌گیرانه‌ای که توسط پوتراجایا (Putrajaya) تعیین شده‌اند، قرار می‌گیرند. این موضوع به‌طور قابل‌توجهی دیدگاه دولت سامسوری را تحت تأثیر قرار می‌دهد، زیرا دولت فدرال اکنون می‌تواند خود را به‌عنوان عامل این پرداخت‌ها معرفی کند. به‌جای پر کردن خزانهٔ ایالتی که دولت سامسوری می‌توانست برای پیشبرد برنامه‌های خود از آن استفاده کند، دولت فدرال تصمیم گرفته است که به‌صورت مستقیم با تأمین مالی پروژه‌های متعدد مانند بیمارستان جدید در دانگون و برنامهٔ حذف فقر به‌ارزش ۶۰ میلیون رینگیت (۱۹ میلیون دلار سنگاپور) و سایر طرح‌ها، ایالت را توسعه دهد. آیا تکنوکرات‌های PAS در واقع از نظر دینی نسبت به علمای سخت‌گیر حزب معتدل‌تر هستند؟ از آنجا که PAS می‌خواهد یک جنبش ایدئولوژیک‑محور را پیش ببرد، اعضای حزب باید از یک فرایند منظم اندوctrینمنت عبور کنند، مانند حضور منظم در «اصلاح» (usrah) — جلسات مطالعهٔ هدایت‌شده. به‌عبارت دیگر، یک تکنوکرات PAS می‌تواند به‌مانند یک عالم دینی دگماتیک باشد؛ تنها تفاوت این است که یکی کت و شلوار و کراوات می‌پوشد و دیگری ردا و عمامه. اختیار در امور ایمان و پایه‌های ایدئولوژیک همچنان با شورای علمای (Majlis Syura Ulamak) باقی می‌ماند. سیاست‌های اقتصادی که توسط تکنوکرات‌های حزب تدوین می‌شوند، باید تأیید دینی علمای حزب را دریافت کنند.

در حالی که مالزی به سمت انتخابات سراسری شانزدهم پیش می‌رود، حزب PAS باید توانایی حاکمیتی خود را به رای‌دهندگان مالایی مردد در مناطق شهری و نیمه‌شهری نشان دهد. این امر به‌ویژه زمانی مهم است که توسعه در چهار استان تحت حاکمیت PAS هنوز به‌پیشرفت‌های استان‌های تحت حکومت PH مانند سلانگور و پنانگ نمی‌رسد. همکاری با UMNO می‌تواند به PAS این امکان را بدهد که از تجربه گسترده و سابقه ثابت‌قدم این حزب در دولت بهره‌برداری کند. در انتخابات سراسری ۲۰۲۲ و انتخابات‌های مختلف ایالتی ۲۰۲۳، PAS نیروهای خود را با حزب Parti Pribumi Bersatu Malaysia (Bersatu) ترکیب کرد. این ترکیب به آن اجازه داد تا به مناطق با اکثریت مالایی خارج از حوزه‌های مستحکم خود نفوذ کند. در نتیجه، PAS تعداد کرسی‌های پارلمانی خود را از ۱۸ به ۴۳ افزایش داد و در پرک، سلانگور و پاهایگ پیشرفت‌هایی به‌دست آورد. اکنون با وجود اختلاف بین PAS و Bersatu، دینامیک مشابهی با UMNO شکل گرفته است. یک تفاوت کلیدی این است که UMNO اکنون قوی‌تر از Bersatu است و نمی‌خواهد در این مشارکت نقش دوم را ایفا کند. کشمکش برای تسلط بین این دو حزب، به‌عنوان یک دینامیک کلیدی، در حالی که انتخابات سراسری به‌زودی نزدیک می‌شود، مطرح خواهد شد. اگر PAS تصمیم بگیرد که با UMNO متحد نشود، با چالشی سخت برای قانع کردن Electorate مالایی که نسبت به سوابق ترکیبی تکنوکراتیک این حزب شک دارند، مواجه خواهد شد. 2026/266 دکتر آزمیل تایب، پژوهشگر ارشد مهمان در مؤسسه ISEAS – یوسف ایشاک است. او استادیار در دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علوم مالزی (Universiti Sains Malaysia) می‌باشد.

‏🌍 چین #چین 🧠 پشته‌های هوش مصنوعی ترکیبی آسیا جنوب‌شرقی: عملیاتی اما نه بدون ریسک ‏🏛 منبع: ISEAS – Yusof Ishak Institute (Fulcrum) ‏✍️ نویسنده: yeosiewhan ‏📄 عنوان اصلی: Southeast Asia’s Mixed AI Stacks: Pragmatic but Not Risk-Free #تحلیل_راهبردی #چین #شرق_آسیا #فناوری #ISEAS @Geopolis_ir