"با صدای بمب نمیتوان خطابه خواند
یادداشتی دربارهی دموکراسیهای مسلح و امپریالیسمهای کتوشلواری"
باز هم نوبت آنهاست. باز هم صحنهی تکراری تاریخ، با همان بازیگران همیشگی. صدراعظم آلمان، با کتوشلواری که انگار از تاروپود قدرت بافته شده، پشت تریبون ایستاده است. نگاهش سرد است، محاسبهگر، گویی دارد معادلهای را حل میکند که در آن، جان انسانها تنها اعدادند. کلماتش را با دقت میچیند، طوری که گویی گلبرگ بر جنازههای تاریخ میپاشد. میگوید: «باید واقعبینانه به آرمانهای امپریالیستی روسیه بنگریم.» و من در حیرتی میمانم که هر بار تازهتر میشود، گویی زخمی کهنه دوباره سر باز کرده است. چگونه کسی که دستش هنوز به خون تاریخ آلوده است، از اخلاق سخن میگوید؟ چگونه میتوان از آینده گفت، وقتی اسلحهای در دهان حقیقت فرو کردهای؟
بیایید دوربین تاریخ را از تریبونهای پرزرقوبرق اروپا بچرخانیم. از آن بالا، جایی که فقط لوگوهای مطبوعات و صداهای سانسورشده به گوش میرسد، چیزی جز نمایش نمیبینی. اما اگر لنز را خم کنی، اگر سرش را کمی پایین بیاوری، تا سطح خاک، تا آنجا که زندگی نفس میکشد و مرگ آواز میخواند، چیز دیگری مییابی. از غزه، صدای گریهی کودکی میآید که زیر آوار بمب خوشهای ساخت آلمان، دیگر کودک نیست. از جنوب ایران، مردی نفسنفسزنان راه میرود، ریههایش نه از دود قلیان، که از خاطرهی گاز خردلی سوراخ شده که روزی برچسب «ساخت هامبورگ» داشت. و در سودان، در یمن، در خرابههای لیبی، هنوز خاک از خون خیس است، هنوز مادران برای فرزندانشان مرثیه میخوانند، درحالیکه تسلیحات تو، ای غرب عزیز، مثل بذر مرگ در زمینهایشان پاشیده میشود.
آلمان عزیز! تو نهتنها گذشتهات را سانسور کردهای، بلکه آینده را هم گروگان گرفتهای. یادت هست؟ در بصره، در فلوجه، در نجف، کودکانی به دنیا آمدند که حتی خداوند هم از دیدن چهرههایشان گریست. اورانیوم ضعیفشدهی جنگهای تو، هنوز در خاکشان نفس میکشد، در ریشههایشان رخنه کرده، و تو چشم بستی. در لیبی، وقتی «دموکراسی» را با بمب آوردی، تنها سهمت را از چاههای نفت شمردی. در افغانستان، وقتی مدارس زیر سایهی پهپادهایت فرو ریخت، تو فقط گزارشهای رنگین حقوق بشر را در مجلههایت چاپ کردی، گویی کاغذ میتواند خون را پاک کند. حالا که روسیه به میدان آمده، ناگهان یادت افتاده که امپریالیسم بد است؟ یا شاید چون اینبار، در مهمانی قدرت، برای تو صندلی کنار نگذاشتهاند؟ شاید چون فراموش کردهای که همین چند سال پیش، قرارداد فروش سلاح را با لبخند امضا کردی، درحالیکه کودکان در صنعا زیر آوار خمیازه میکشیدند؟
ما توجیهگر هیچ تجاوزی نیستیم، نه از شرق و نه از غرب. نه هوادار اشغالیم و نه شیفتهی پرچمهای رنگارنگ. اما چگونه میتوان سکوت کرد وقتی گرگها ردای چوپانی میپوشند و برای قربانیانشان مرثیه میخوانند؟ تو، ای غرب، که هنوز خاک اردوگاههای آشوویتس را از دستانت نشستهای و در حالی که هنوز از زیر آوار برلین قرن بیستم، صدای نالهی قربانیان بلند است، چگونه جرأت میکنی برای خاورمیانه نقشهی صلح بکشی؟ چگونه از عدالت سخن میگویی، وقتی تسلیحاتت، از غزه تا سودان، از یمن تا اوکراین، مثل طاعون در جهان پخش شده است؟
تو از امپریالیسم دیگران میگویی، اما خودت استعمار نوینی را پیش میبری که نامش را «نظم جهانی» گذاشتهای. از آزادی سخن میرانی، اما دستت در جیب ناتو است و خنجر در آستین داری. دموکراسی را تبلیغ میکنی، اما فقط در سرزمینهایی که پایگاه نظامیات در آنها نیست. درس اخلاق میدهی، اما هنوز در آزمون وجدان جهانی، نمرهی قبولی نگرفتهای. امروز کودک فلسطینی زیر سایهی بمبهایت گریه میکند. زنی در یمن، شب را با صدای انفجار به صبح میرساند. پیرمردی در دمشق، هنوز در خرابهها به دنبال جنازهی پسرش میگردد. و همهی اینها، زیر سایهی همان دموکراسی صادراتی تو رخ داده است، دموکراسیای که بوی باروت میدهد و طعم خون.
ای غرب عزیز، اگر وجدان نمیخواهی، دستکم سکوت کن. بگذار ما با خون خودمان بنویسیم: آنکه به اسلحهی گرم تکیه دارد، حق ندارد از عدالت سرد سخن بگوید. امپریالیسم، امپریالیسم است، چه پرچمش آبی و سفید باشد، چه قرمز و سیاه. استعمار، استعمار است، حتی اگر با دکل اینترنت نسل پنجم و وعدههای رنگین همراه شود. ما نه شرقزدهایم، نه غربباخته. ما فقط هنوز صدای نالهی کودکی را از زیر آوارهای رفح میشنویم. هنوز صدای مادری را در یمن میشنویم که برای فرزندش لالایی مرگ میخواند. و نمیتوانیم در برابر دروغ سکوت کنیم، حتی اگر آن دروغ با فونت Times New Roman و در کاغذهای سفید کاخهای قدرت چاپ شده باشد.
پیش از آنکه برای ما نسخهی آزادی بپیچی، ای غرب، یاد بگیر خون را از دستانت بشویی. یاد بگیر که خطابههایت را با صدای بمب نمیتوان خواند. یاد بگیر که عدالت، نه در تریبونهایت، که در خاکی متولد میشود که دیگر از خون خیس نباشد.
✍️سایهروشن
"فریاد نیمه شب"
میشود در روزگار روشن، در آن لحظههای پرنور که آفتاب بر گسترهی زمین میتابد و سایهها را به کنجهای تاریک میراند، حواس را از غم پرت کرد. میشود در هیاهوی روز، در آن شلوغی پرهیجان که خیابانها از آوای گامها و خندههای رهگذران پر شده، با لبخندی مصنوعی یا شتابی خودخواسته، سایهی سنگین اندوه را به گوشهای راند. میشود در میان گفتوگوهای بیپایان، در گرماگرم بحثهای بیاهمیت، یا حتی در لذتهای زودگذر روزمره، لحظهای خود را فریفت و گمان کرد که قلب از چنگال غم رها شده است. اما چون شب فرا میرسد، آنگاه که سکوت، چون جامهای سنگین و سرد بر دوش عالم میافتد، آنگاه که ستارگان در آسمانی بیکران میدرخشند و جهان در آرامشی ژرف فرو میرود، دل بیدفاع میماند، بیهیچ سپری در برابر هجوم خاطرات. در آن لحظههای خلوت، یاد تو، ای یلدا، چون موجی طغیانگر به ساحل قلبم میکوبد، موجی که نه آرام میگیرد و نه فروکش میکند. گویی سیلی بیرحم است که روزگاری روستایمان را در هم کوبید، خانههای گلی را با خود برد، درختان کهنسال را از ریشه کند و هر آنچه نشانی از زندگی داشت به ژرفای نیستی فرو برد. یاد تو نیز چنین است؛ مرا در خود غرق میکند، به اعماقی که نه راه گریزی از آن هست و نه امیدی به فراموشی.
آه، یلدا! نامت چون نغمهای غمگین در سینهام میپیچد، چون آهی که از اعماق جان برمیخیزد و در گلو میشکند. این نام، این واژهی ساده، در من طوفانی برمیانگیزد که نه درمان میشناسد و نه تسکین. این درد، چون خاری در جانم نشسته، نه آنقدر تیز که خونم را جاری کند و نه آنقدر نرم که بتوانم نادیدهاش گیرم. همراه همیشگیام شده است، گویی بخشی از وجودم، چون سایهای که هر کجا روم، در پیام میآید. این رنج شیرین، این عشق ناتمام، گویی تا ابد باید با من بماند، شاید به امید آن روز موهوم که در افقی دور، در جهانی دیگر، در ساحتی که زمان و مکان دیگر معنایی ندارند، به تو رسم. اما افسوس! تو دوری، دورتر از آن که دستانم به دامان وجودت چنگ زند، دورتر از آن که نگاهم در آیینهی چشمانت گم شود. شاید در همین نزدیکی باشی، شاید در اتاقی کوچک در پایین پلههای این خانهی قدیمی، در سایهی دیواری که میان ما فاصله افکنده، در گوشهای از این شهر شلوغ و بیرحم. شاید صدای گامهایت را در کوچههای سنگفرش بشنوم، یا عطر حضورت را در نسیمی که از پنجره میوزد حس کنم. اما چه سود؟ تو آنقدر دوری که حتی خیال نزدیک بودنت نیز مرا به آتش میکشد.
لحظهای، تنها لحظهای، مرا به میهمانی آن چشمان مهلک دعوت کن، چشمانی که چون آسمانی پرستاره، پر از راز و رمز، جان را مسحور میکنند و قلب را در بند میکشند. آن نگاه تو، که گویی در آن هزار داستان ناگفته پنهان است، هزار قصهی عشق و جدایی، هزار وعدهی وصل و هجران. خندههایت، آه، آن خندهها که چون شرابی کهن در جام دلم میریزد، مرا مست و مدهوش میسازد، گویی جهانی را در یک لحظه به من میبخشند و در لحظهای دیگر از من میستانند. آن خندهها که روزگاری موسیقی زندگیام بودند، اکنون از من دریغ شدهاند، چون گنجی که در اعماق دریا گم شده و هیچ غواصی را یارای یافتنش نیست. و آن قلب رئوف تو، آن دریای بیکران مهربانی که هر تشنهای را سیراب میکند، هر زخمی را التیام میبخشد، هر روح سرگردانی را آرامش میدهد، مرا به ساحل خود راه نمیدهد. گویی من محکومم به ایستادن در ساحل، به تماشای امواجی که هرگز به من نمیرسند، به حسرت کشیدن برای آبی که هرگز دستانم را تر نخواهد کرد.
قسمت است، یا تقدیر، یا شاید نفرینی که روزگار بر پیشانیام نوشته؟ هرچه نامش را نهند، فرقی نمیکند. من در بند این عشق اسیرم، چون پرندهای که بالهایش را بستهاند و در قفسی از جنس خاطرات به دام افتاده. ناتوان از فراموشی تو، ناتوان از گریز از این زندان شیرین. تویی که شاید هرگز لب به ابراز مهرم به تو نگشودم، شاید هرگز جرئت آن را نیافتم که بگویم تو برایم چه بودی: چون جان در تنم، چون روح در کالبدم، چون نوری که در تاریکیهایم راه را نشانم میداد. تو در هر نفس منی، در هر تپش قلبم، در هر لحظهای که چشم میبندم و خیالت چون فیلمی قدیمی در برابرم جان میگیرد. این عشق، چون شعلهای خاموشناشدنی، در سینهام میسوزد، گاه آرام و گاه سرکش، اما هرگز خاموش نمیشود.
و من، در این شبهای بیپایان، در این سکوتهای سنگین، با یاد تو زندگی میکنم. هر شب، چون آیینی مقدس، به خلوت خود پناه میبرم و در خیالم با تو سخن میگویم. از تو میپرسم که آیا هرگز مرا دیدی؟ آیا هرگز حس کردی که در گوشهای از این جهان، قلبی برای تو میتپد، قلبی که با هر تپش، نام تو را زمزمه میکند؟ آیا هرگز در لحظهای از تنهایی، در سکوتی که تو را هم در بر گرفته، به من اندیشیدی؟ نمیدانم. شاید هرگز ندانم.
اما این ندانستن نیز بخشی از این عشق است، بخشی از این رنج شیرین که مرا زنده نگه میدارد.
یلدا، ای نام جاودانه در قلبم، ای یاد همیشهمانده در جانم، تو شاید هرگز نفهمی که چه بودی و چه هستی برای من. اما من، تا آخرین نفس، تا آخرین لحظهای که این قلب خسته میتپد، تو را در خود نگه خواهم داشت. این عشق، این شعلهی ابدی، نه با باد زمان خاموش میشود و نه با سیل فراموشی. و شاید، در جایی دور، در جهانی دیگر، در روزگاری که دیگر نه فاصلهای باشد و نه جدایی، من و تو در کنار هم بنشینیم، و من، تنها برای یک لحظه، دستانت را در دست گیرم و بگویم: «یلدا، تو تمام زندگیام بودی.»
✍️سایهروشن
"عشق چیست"
آنگاه که پس از سفری دراز در کوچههای تنگ و تاریک انتظار، ناگاه چشمت به خشتهای طلا روشن میشود، گویی خورشیدی در سینهات طلوع کرده است. آن لحظه که نور، پردههای غبارآلود دل را کنار میزند و تو را به آغوش حقیقتی بیانتها فرا میخواند. آنگاه که گرمای حضورش، سردی روزگار را از استخوانهایت میزداید و جانت را در جریانی از نور و گرما غرق میکند.آنگاه که حتی یک روز دوریاش، چون سالی پر از حسرت و بیقراری بر تو میگذرد؛ روزی که ثانیهها، سنگین و کُند، بر دوشت آوار میشوند و هر نفس، آهی از عمق جان به همراه دارد. آنگاه که دلتنگیاش، چونان سایهای عظیم، بر هر گوشه از وجودت میافتد و تو را در میان امواج بیپایان یادش غوطهور میسازد.و آنگاه که غم دوری او، چون غم از دست دادن عزیزترین کسان، بر دلت سنگینی میکند؛ غمی که نه با اشک سبک میشود و نه با کلمات تسکین مییابد. غمی که چون خنجری از نور و آتش، در سینهات فرو میرود و در عین حال، تو را به سوی او، به سوی آن حقیقت والا، رهنمون میشود.وقتی زیر قبهاش مینشینی و روضه سقا در گوش جانت طنین میاندازد، گویی زمان از حرکت بازمیایستد. هر کلمه، هر نوا، چون قطرهای از باران رحمت، بر خاک خشک دلت میبارد و آن را به باغی پر از گلهای معرفت بدل میکند. صدای روضه، نه فقط آوایی است که گوش میشنود، بلکه موجی است که روح را در بر میگیرد و تو را به آسمانی دیگر میبرد؛ آسمانی که در آن، درد و عشق در هم میآمیزند و به پروازی بیانتها بدل میشوند.و آن لحظه که جمع، چون نیل در برابر موسی، از هم میشکافد و راهی به سوی آن شبکههای نورانی برایت گشوده میشود. دستانت، لرزان اما مشتاق، به سوی آن شبکههای مقدس دراز میشود. انگشتانت، که گویی عمری در جستوجوی این لمس بودهاند، با رشتههای نور گره میخورند و در آن لحظه، همه چیز رنگ میبازد: دنیا، با تمام دلبستگیهایش، در برابر این اتصال الهی، چون سایهای محو میشود.آنجاست که طعم حقیقی عشق را میچشی؛ عشقی که نه از جنس خاک، که از جنس آسمان است. عشقی که زنجیرهای زمین را میگسلد و تو را به آزادیای میرساند که جز در سایهسار او یافت نمیشود. سبکیای که چون بال پرندهای، روحت را به اوج میبرد و تو را در برابر عظمتش، کوچک اما سرشار میسازد. اینجاست که میفهمی عشق، آزادی و سبکی، نه فقط کلمات، بلکه حقیقتی است که در وجودت ریشه میدواند و تو را به سوی ابدیت هدایت میکند.
✍️سایهروشن
"رفیق قدیمی"
مرگ، آنگونه که میآید، نه با هیاهو است و نه با آیینی پرشکوه. نه با آوای شیپورهای غمانگیز میرسد، نه با سایهای که در تاریکی خموش خزیده باشد. مرگ، آنگونه که گمان میکنیم، ناگهان از راه نمیرسد، با داس برّان و ردای تیره و نفسهایی سرد که گوش را میلرزاند. خیر، مرگ چنین نیست. مرگ، آرام و بیصدا، از ازل کنارت بوده، چون دوستی قدیمی که هرگز زبان به سخن نمیگشاید، اما حضورش را در هر لحظه حس میکنی. روی همان صندلی چوبی کهنه، کنار تو نشسته، فنجان چای به دست، نگاهت میکند. نه عجلهای دارد، نه شتابی. فقط میماند، بیآنکه کلمهای بگوید، و تو را در سکوت خود غرق میکند.
وقتی از پنجره به دوردستها خیره میشوی و نمیدانی چرا سینهات از اندوهی گنگ سنگین شده، او آنجاست. وقتی خندهات در اتاق میپیچد، اما ته دلت میدانی که این شادی، چون حبابی شکننده است و به زودی خواهد ترکید، او آنجاست. وقتی دستت به دکمههای پیراهن پدرت میرسد، یقهاش را صاف میکنی و بوی سالهای دور، بوی زندگیای که دیگر نیست، مشامت را پر میکند؛ او آنجاست، لبخند میزند، بیصدا، چنان که گویی رازی را میداند که تو هرگز نخواهی فهمید.
مرگ، آمدن نیست. مرگ، کاستن است، کاهشی نرم و بیرحم. هر صبح که از خواب برمیخیزی و میبینی رشتهای از محبتت به دیگری گسسته، هر بار که قهوهات را بیلذت سر میکشی و طعمش دیگر گرمایی به جانت نمیریزد، هر بار که آهنگی قدیمی در گوشت مینشیند، اما قلب تو دیگر با آن سبک نمیشود؛ مرگ، در آن لحظه، تکهای از تو را با خود برده است. نه با خشونت، نه با فریب. آرام و بیصدا، چون نسیمی که برگهای پاییزی را از شاخه جدا میکند، مرگ تو را کم میکند، ذره ذره، تا روزی که از تو جز پوستهای نماند، جز استخوانهایی که زیر پوست خستهات پنهان شدهاند، جز کاغذهایی که در پروندهی پزشکیات جمع شدهاند، پر از اعداد و کلماتی که دیگر معنایی ندارند.
مرگ، نه دزد است، نه قاتل. او تنها کاهنده است، صبور و بیرحم، که با هر نفس تو، چیزی از تو میگیرد. و تو، در این کاستن، آرام آرام محو میشوی. نه با دردی تند و تیز، نه با فریادی که آسمان را بشکافد. فقط در سکوت، در خلأیی که هر روز عمیقتر میشود.
و بعد؟ نه نوری در انتهای راه است، نه تاریکی مطلق. نه فرشتهای با بالهای سفید، نه هیولایی با چنگالهای تیز. فقط سکوت است، سکوتی که همهچیز را در خود فرو میبرد. لیوانی نیمهخورده روی پاتختی، که هنوز قطرههای آب بر دیوارهاش بلورین ماندهاند. پردهای که با نسیم ملایمی تکان میخورد. پنجرهای که بسته میشود، و صدای چفتش در اتاق میپیچد. کسی در را باز میکند، شاید برای آخرین بار. نفس کسی در فضا میماند، سنگین و آرام. و تو، دیگر نیستی.
اما مرگ، پایان نیست. نه، پایان واژهای است که آدمی ساخته تا به نبودن معنا دهد. مرگ، تنها ادامهی همان کاستن است، کاستنی که از روز نخست آغاز شده بود. وقتی کودک بودی و اولین ترس را در دلت حس کردی، وقتی جوانیات را در آینه دیدی و اولین چروک را یافتی، وقتی در میانهی زندگی ایستادی و به گذشته نگریستی و دریافتی که چیزی، جایی، گم شده است؛ مرگ، همانجا بود، با تو، در تو. و حالا، در این سکوت آخر، او تنها کار خود را به پایان میبرد.
جهان اما میچرخد. صدای قدمهایی در راهرو میآید. کسی نامی را زمزمه میکند، شاید نام تو. پنجره باز میشود و نسیمی سرد به درون میوزد. زندگی، بیتو، ادامه مییابد. و مرگ، روی همان صندلی چوبی قدیمی، فنجان چای به دست، به دیگری نگاه میکند. بیصدا، بیشتاب، منتظر.
✍️سایهروشن
"زمان به نفع ماست؛ ما منتظریم که دوباره بیایید"
زمان به نفع اسرائیل نیست، این را خوب میداند. هر روز که از پی میآید، ایران ریشههایش را عمیقتر میکند، نه فقط در خاک خود که در گستره منطقه. نیروی مسلح ایران، از ارتش و سپاه تا شبکه مقاومت، از یمن و لبنان تا عراق و گروههای خاموش اما بیدار در سوریه، هر لحظه نیرومندتر میشود. پدافندهای ایران، موشکهای نقطهزن، پهپادهای چابک، همه در حال تکاملاند، با دقتی که خواب را از دشمن گرفته. اسرائیل دیگر آن غافلگیری دیروز را ندارد؛ گنبد آهنینش، که روزگاری فخرش را میفروخت، حالا در برابر نفوذ پرندگان آهنین ایران رنگ باخته. در آن دوازده روز نبرد، ضربهها چنان بر پیکرش نشست که هنوز از بهت آن بیرون نیامده. تلآویو، حیفا، عسقلان و هر گوشهی دیگری که آژیرها در آسمانش پیچید، فهمید بازی عوض شده. موشکها و پهپادها، بیهیاهو اما کوبنده، از سدهایشان گذشتند و به هدف نشستند، گویی دیوارهایشان از کاغذ بود. حالا اگر خیال کنند میتوانند دوباره دست به بازی خطرناکشان بزنند، ایران آماده است. دست بر ماشه، نه از سر استیصال، که از موضع قدرت.آتشبس را چرا پذیرفتند؟ نه از سر لطف، که از سر ناتوانی. اسرائیل دیگر آن ماشین جنگی یکپارچهی سابق نیست که بتواند در شش روز اعراب را نابود کند. از طرف دیگر، ایران نیز مانند اعراب و یا گروههای مقاومت نیست که بتوان به راحتی نابودش کرد و تاوان پس نداد. تفرقه در کابینه، خستگی در میان مردمان، اقتصادی که زیر فشار ترک برداشته، و بحرانی که از درون استخوانهایش را میجود، اسرائیل را به زانو درآورده. اینها را بگذار کنار سرعت بازیابی قدرت و تقویت قوای نظامی ایران، سرعتی که قواعد بازی را نه تنها در غرب آسیا که در سراسر جهان بازنویسی میکند. ایران دیگر دفاع نمیکند، بلکه پیش میتازد، زمین را سنگین میکند، آنقدر که دشمن حتی جرئت چیدن مهرهای جدید را نداشته باشد. اگر امشب، فردا، یا هر لحظه دیگر، آتشبس را بشکنند، ایران منتظر است، مثل جنگجویی که در گوشه رینگ نفسش را تنظیم میکند، چشم به حریف دوخته و آماده است مشت بعدی را کاریتر فرود آورد.ما خسته نیستیم و هرگز خسته نخواهیم شد، فقط ساکتیم و این سکوت، نه از سر ضعف که از هوشیاری است، از محاسبهای دقیق و ارادهای پولادین. ایران دیگر تنها پاسخ نمیدهد؛ زمین بازی را خودش طراحی میکند. تلآویو این را خوب میفهمد، حتی اگر در خیابانهای پر زرقوبرق یافا و حیفا، زیر سایه آژیرها، وانمود کنند همهچیز مثل سابق است. جهان هم این را میبیند، از واشنگتن تا ریاض. این نبرد، دیگر فقط بر سر فلسطین نیست؛ این نبض غرب آسیاست که در دستان ایران میتپد. ما آمادهایم، نه فقط برای امروز، که برای فردایی که خودمان رقم میزنیم، با صبری که نه انفعال است و نه تردید، بلکه وعده طوفانی است که در راه است.
إنشاءالله
✍️سایهروشن
"غربزدگی؛ تب مرگآور در جان دینداری ما"
هیچکس با چراغ وارد خانه نمیشود، مگر آنکه چیزی را گم کرده باشد. و ما، آری ما، در نیمقرن گذشته، با چراغی که غرب به دستمان داده، در پی هویت گمشدهمان میگردیم. گویی غرب، آن قبلهی ناجی، آن بت مدرن، قرار است ما را از گرداب خودساختهمان بیرون بکشد. گویی حقیقت، در کوچهپسکوچههای پاریس و نیویورک پنهان شده و ما، با دستهای خالی و ذهنی پر از وسوسه، باید آن را از زیر آسمانخراشهایشان صید کنیم. و اینچنین بود که ابتذال، با عطر تند ادکلنهای فرانسوی، در خانههایمان رخنه کرد. بیحجابی، با لبخند دیپلماتیک و ژستهای روشنفکرانه، بر سفرههایمان نشست. و ما، مبهوت این مهمان ناخوانده، فراموش کردیم که خانهی خودمان را چه کسی ساخته بود.
غرب، تنها با جنگ نمیآید بلکه با لبخند میآید. لبخندی که زهری بلورین در خود پنهان کرده، زهری که آرام و بیصدا، ریشههایمان را میخشکاند. این زهر، از زبان آغاز میشود؛ از واژگان فریبندهای مثل: پلورالیسم دینی، مدارای مدرن، قرائتهای متکثر و تجربهی زیسته.
واژگانی که مثل نسیمی خنک به نظر میرسند، اما در باطن، طوفانیاند که ایمان را از ریشه میکنند. این کلمات، مثل دانههای افیون، در ذهنها کاشته میشوند و آرامآرام، به پوشش، به رفتار، به طرز سخن گفتن، و حتی به نحوهی نگاه کردنمان نفوذ میکنند. کمکم و در خوشبینانهترین حالت، دین از مقامی مقدس به حاشیهای تزئینی رانده میشود. دیگر از ما نمیپرسند چقدر به وحی وفاداری، بلکه میپرسند چقدر با مد روز همخوانی داری؟ چقدر در اینستاگرام لایک میگیری؟ چقدر به مذاق رسانههای جهانی خوش میآیی؟
و عجب حکایتیست!
ما، که روزگاری دینداریمان را در تبعیت از امر الهی میجستیم، حالا آن را با معیارهای وارداتی میسنجیم. تقوا، آن گوهر کمیاب، از واژگانمان رخت بربست و جایش را به تجربهی معنوی داد. خدا، که روزگاری یَحکُمُ ما یُرید بود، حالا در تخیلاتمان به پدری مهربان بدل شده که فقط باید خطاهایمان را در آغوش بکشد، نه آنکه ما را به سوی حقیقت هدایت کند. حالا همه در پی حس خوب خدا هستند؛ گویی ایمان، یک فنجان قهوهی اسپرسو است که میتوان در کافههای روشنفکری سرو کرد و از طعمش لذت برد.
دین، در این وادی فراموشی، به کالایی تزئینی بدل شده است. پستهای اینستاگرامیمان پر از آیات و روایات است، اما قلبهایمان در سکوت، سکولار شدهاند. نماز میخوانیم، اما نه برای تقرب به خدا، که برای آرامش اعصاب. روزه میگیریم، اما نه برای تزکیهی نفس، که برای رژیم غذایی. و عاشورا؟ عاشورا دیگر نه فریاد قیام است، نه درس غیرت و مقاومت. فقط بغضی است که در گلو میماند و با یک استوری محرمی تمام میشود. از انسیه حورا، فقط اشک مانده و خطبههایش، آن فریادهای عدالتخواهانه، در پستوی تاریخ گم شدهاند. دین ما، در این بازار مکارهی غربزدگی، بیدندان شده. بیخطر، بیچالش، و بیمعنا.
غرب، دین را اینگونه میپسندد: نرم، بیلبه، و بیبرندگی. دینی که بایدهایش به ترجیحاً بدل شده، دینی که از جهاد و امر به معروف تهی شده و به جای آن، پر شده از اخلاقگراییهای آبکی و حسهای خوب زودگذر. و ما، به طرزی غمانگیز، همین نسخه را پذیرفتهایم. طلبهای که روزگاری در پی فهم فقه بود، حالا از فمنیسم سخن میگوید و توجیه میآورد که میتوان هر دو را باهم داشت. معلمی که باید مشعلدار حقیقت باشد، زیارت را تحجر میخواند و در کلاس، از مدارای مدرن دم میزند. جوانی که تا دیروز در فاطمیه سیاه میپوشید، حالا در ولنتاین، با گلهای قرمز، برای معشوقهاش پست میگذارد. و ما، در این میانه، نهتنها هویتمان را گم کردهایم، که حتی نمیدانیم چه گم کردهایم.
بیایید از خودمان بپرسیم: اینهمه دروازهی ذهن و زبانمان را به روی غرب گشودیم، چه به دست آوردیم؟
آرامش؟ نه، فقط اضطراب و سردرگمی.
هویت؟ هرگز، فقط پوستهای رنگباخته که نه شرقی است، نه غربی. نه مؤمن است، نه کافر. فقط نسلی گنگ و سرگردان، که در هیچ کجا خانه ندارد.
ما، مثل مسافری گمشده در بیابانی بیانتها، نه راه پیش میدانیم، نه راه پس. ریشههایمان، در این خواب طولانی، پوسیدهاند.
و حالا، در این بیداری ناگهانی، با حقیقت تلخی روبهرو شدهایم: دینی که دیگر قدرت بسیج ندارد، ایمانی که دیگر آتش در جان نمیافکند، و نسلی که در بهترین حالت میان سنت و مدرنیته، میان خدا و اینستاگرام، میان عاشورا و ولنتاین، معلق مانده است.
غرب، دین را نکشت. ما، با دستان خودمان، آن را خفه کردیم. در پتوهای روشنفکری پیچیدیمش، با توجیهات مدرن روتوشش کردیم، و از ترس عقبافتاده به نظر آمدن، از حقیقتش فاصله گرفتیم. و حالا، در این لحظهی سرنوشتساز، که دشمن شمشیرش را از رو بسته، ما نه شمشیر داریم، نه سپر.
فقط مشتی واژهی وارداتی، چند توجیه روشنفکرانه، و پستهایی با پسزمینهی آیه که قلب هیچکس را تکان نمیدهد.
اما هنوز دیر نشده. هنوز میتوان دین را از زیر آوار این همه ابتذال بیرون کشید. دینی که درد دارد، غیرت دارد، مرز دارد. دینی که نه با لایکهای اینستاگرام، که با خون و فریاد زنده است. دینی که نه در بروشورهای یونیسف، که در میدان جهاد و مقاومت معنا مییابد. باید دوباره به حقیقت تعظیم کنیم، نه به فرهنگ غالب تعارف. باید یادمان بیاید که دینداری، نه سازگاری با سلیقهی روز است، نه رقصیدن به ساز رسانههای جهانی. دینداری، ایستادن است در برابر طوفان، با ایمانی که مثل کوه استوار است و مثل شمشیر برنده.
ما باید دوباره ریشههایمان را به خاک وصل کنیم. باید از این خواب مرگبار بیدار شویم، پیش از آنکه دشمن، با همان لبخند فریبنده، آخرین ضربه را بزند. باید بدانیم که حقیقت، نه در کافههای پاریس، که در خاک کربلا نهفته است. باید به خاطر بیاوریم که خدا، نه فقط مهربان است، که قهار هم هست. و ما، نه فقط بندگان خطاکارش، که سربازان میدانش نیز هستیم.
این بیداری، دردناک است، اما ضروری. ما هنوز فرصت داریم که دین را از زیر آوار غربزدگی بیرون بکشیم. دینی که نه تزئین سفرههایمان، که چراغ راهمان باشد. دینی که نه فقط اشک، که فریاد هم دارد. نه فقط بغض، که قیام هم دارد. و آن روز، روزیست که ما دوباره خانهی خودمان را خواهیم یافت. خانهای که در آن، نه غرب، که خدا صاحبخانه است.
✍️سایهروشن
"صندوق"
پیرمرد، دریا و نامی که در دلش زنده بود، حکایتی بود که نه با کلمات، که با سکوتی سنگین در سینهاش نقش بسته بود. پیرمرد، همان که روزگاری نامش را با شوق بر زبانها میچرخاندند، اکنون در سایهی سالها گمنام شده بود. چهرهاش، خطوطی عمیق از باد و آفتاب و اندوه، دیگر در آینه غریبه بود. چشمانش، که زمانی برق زندگی در آنها میدرخشید، حالا به افقی خیره بودند که انگار جز مه و ابهام چیزی در آن نبود. اما در دلش، نامی هنوز نفس میکشید، نامی که چون خزهای سرسخت به صخرههای قلبش چسبیده بود و هیچ موجی، هرچند خروشان، نتوانسته بود آن را بشوید.
شبی که طوفان از دوردستها زمزمه میکرد، پیرمرد قایق کوچکش را به آب انداخت. نه برای صید ماهی، که ماهیها دیگر برایش معنایی نداشتند. نه برای فتح دریا، که دریا سالها بود او را فتح کرده بود. قایق را راند برای صید چیزی گمشده، برای لمس دوبارهی آن نام، آن خاطره، آن تکهی گمشده از وجودش که در عمق آبها پنهان بود. باد سرد و تیز بود، از سویی میوزید که گویی از گذشته میآمد، از روزهایی که هنوز خندهای در کوچههای خاکی طنین داشت و دستی گرم در دستش بود. اما مهم نبود باد از کدام سو میوزید. مهم جزر و مدی بود که او را به سوی آن نقطهی گمشده میبرد، جایی که دریا و آسمان در هم میآمیختند و مرز میان حقیقت و رویا گم میشد.
دریا آرام نبود، هیچگاه آرام نبود. مانند خاطراتی که در سینهاش میجوشیدند، موج میزدند، و هرگز به ساحل سکوت نمیرسیدند. مانند گریهای که در گلو میماند، نه فرو میریزد، نه رها میشود. پیرمرد پارو را کنار گذاشت. دیگر نیازی به پارو نبود. قایق، گویی خود میدانست به کجا باید برود. او فقط نگاه میکرد: به آب که زیر نور کمجان ماه میدرخشید، به ستارههایی که انگار در عمق دریا منعکس شده بودند، به دوردستی که مه آن را در آغوش گرفته بود و چیزی جز سایههای مبهم در آن دیده نمیشد. در آن لحظه، انگار دریا نه فقط آب، که آینهای بود از تمام آنچه از دست داده بود.
ناگهان موجی بلند، مانند دستی خشمگین از اعماق، قایق را به پهلو کوبید. پیرمرد در آب افتاد، سرد و سنگین، اما نترسید. چرا باید بترسد؟ او سالها بود که در دلش مرده بود، از همان روزی که آن نام، آن حضور، در غروب کوچهای خاکی برای همیشه از او جدا شد. آنچه زنده مانده بود، نه جسم خستهاش، که نامی بود که در سینهاش میتپید، و صندوقی که در اعماق، مانند مشعلی خاموشنشده، هنوز میدرخشید.
زیر آب، چشمانش را باز کرد. هیچگاه اینچنین روشن ندیده بود. نور ملایمی، گویی از جهانی دیگر، از صندوقی میتابید که در دل صخرهای مرجانی حبس شده بود. بر بدنهی آن، با حروفی لرزان اما زنده، نامی حک شده بود—نامی که قلبش را تکان داد. همان نام، همان که شبها در خواب با خندهاش او را از درون میسوزاند، همان که روزها در سکوتش او را به سوی دریا میکشاند. پیرمرد به سوی صندوق شنا کرد، نه با شتاب، که با آرامشی که تنها از پذیرش سرچشمه میگیرد. در اطراف صندوق، پریان دریایی میچرخیدند، نه زیبا و نه ترسناک، بلکه واقعی، گویی تکههایی از حقیقت گمشدهی او بودند.
یکی از پریان به سویش آمد. چهرهاش همان بود، همان که در غروبهای دور، زیر آسمانی سرخ و خاکستری، برایش لبخند میزد. همان نگاه، همان گرما، اما بیکلام، بیمرز، بیوزن. پیرمرد خندید، خندهای که پس از سالها از لبانش جوشید، خندهای که نه از شادی، که از رهایی بود. دستانش را به سوی پری دراز کرد، انگار میخواست او را در آغوش بگیرد، انگار میخواست زمان را به عقب بازگرداند. اما پری، با نگاهی نرم و غمگین، سر تکان داد.
نه، تو نمیتوانی مرا با خود ببری. من دیگر از آن تو نیستم، من از آن دریایم.
پیرمرد نفسش را بیرون داد، سنگین، مانند باری که سالها بر دوشش بود. به صندوق نزدیک شد، دستانش را بر آن گذاشت، سردی چوب را زیر انگشتانش حس کرد. لبهایش لرزید و بیصدا زمزمه کرد: مرا ببخش... که زندگی را بدون تو ادامه دادم. مرا ببخش که نفس کشیدم، در حالی که تو در این اعماق آرمیده بودی.
آب همهچیز را بلعید. نه صدایی، نه نوری، نه امیدی. پیرمرد دیگر به سطح بازنگشت. قایق، تنها و سرگردان، در میان امواج به رقص درآمد. صبح که ساحل در سکوت طلوع آفتاب بیدار شد، امواج پیرمردی را به آغوش خاک بازگرداند. چهرهاش آرام بود، لبخندی نرم بر لبانش نشسته بود، گویی بالاخره آن نام را، آن خاطره را، در اعماق دریا یافته بود. چشمانش بسته بودند، اما دستی که هنوز دراز مانده بود، انگار تا ابد در طلب او بود، در طلب آن که دیگر نه در زمین بود، نه در دریا، بلکه در جایی میان آن دو، جایی که عشق و فقدان برای همیشه در هم میآمیزند.
ساحل ساکت بود. تنها صدای امواج بود که گویی نام او را زمزمه میکرد، نامی که دیگر نه در صندوق، که در باد و آب و خاک زنده بود، برای همیشه.
✍️سایهروشن
"برای غم آدمی، نمیتوان عنوان گذاشت"
آه، چه سوزناک است این درد که در سینهات لانه کرده، این غم که چون خزندهای خاموش، ریشههای وجودت را در هم میپیچد و میفشرد. در آن لحظههای ناپایدار که گمان میکنی سرانجام پناهی یافتهای، در گرمای نرمی که خورشید بر گونهات میپاشد یا در خندهای که بیاختیار از لبانت میجهد، ناگاه، چون تیری زهرآگین، صدایی، عطری، یا حتی سایهای از گذشته، همهچیز را درهم میشکند. شیشهی نازک شادیات، که به زحمت برپا داشتهای، در یک آن فرو میریزد، و تو میمانی و قلبی که زیر آوار خاطرات نفس میکشد، اما نه برای زیستن، که برای تحمل دردی که هرگز التیام نمییابد.
او نیست. میدانی که نیست. اما سایهاش، آن شبح بیرحم، چونان روحی سرگردان، در هر گوشهی زندگیات پرسه میزند. در صدای باد که از پنجرهی نیمهباز به درون میخزد، در عطر گلی که بیگاه در کوچهای غریب به مشامت میرسد، در آهنگی که ناگهان از رادیوی کهنهی رهگذری به گوشت مینشیند. او در همهجاست، اما هیچجا نیست. نه در آغوشت، نه در کنارت، که در عمق جانت، در آن گوشهی تاریک ذهنت که هر شب، چون زندانیای خسته، التماس میکند که رها شود و نمیتواند. انگار زمان، این دزد بیرحم، تنها برای آن آمده که او را در تو زنده نگه دارد، که زخم را تازه کند، که نگذارد حتی لحظهای از این شکنجهی بیصدا خلاصی یابی.
و چه سخت است وقتی هدیهای ساده، با روبانی رنگین و طرحی کودکانه، به دستت میرسد. دیگران میخندند، شادمانند، بیخبر از طوفانی که در دلت بپا شده. نمیدانند که آن روبان، آن رنگ، آن طرح، کلیدیست به قفلی که سالهاست در سینهات زنگ زده. نمیفهمند که حتی لباسی که بر تن داری، حتی بوی عطری که از رهگذری به مشامت میرسد، میتواند چون خنجری زهرآلود، زخمی کهنه را دوباره بگشاید. تو میمانی و یاد او: زلفهای آشوبش، نگاه تیره و عمیقش، لبخندی که انگار هرگز کامل نشد. همهچیز همانقدر زنده است، همانقدر شفاف، که گویی همین دیروز بود. اما دستت به او نمیرسد. نه به جسمش، نه به روحش. او رفته، و تو را با این حسرت بیانتها تنها گذاشته.
میگویی زمان شفا میدهد، اما زمان چیست جز دشمنی که با طعنه میگذرد؟ سالها میآیند و میروند، موهایت سپید میشوند، چهرهات در آینه غریبه میشود، شاید روزی برسد که حتی نام خودت را به سختی به یاد آوری. اما او... او در تو حک شده، نه در کاغذهای کهنه، نه در عکسهای رنگباخته، که در استخوانهایت، در تکتک سلولهای وجودت. انگار بخشی از توست که نمیتوانی از آن جدا شوی، حتی اگر بخواهی، حتی اگر التماس کنی.
و این تنهایی، این تنهایی بیرحم، چون سایهای سنگین بر شانههایت نشسته. زمان، آرام و بیصدا، جسم تو را میفرساید، و اندوه، این مهمان ناخوانده، روحت را جرعهجرعه مینوشد. در لحظهای که به خود مینگری، در آینهای که دیگر تو را نمیشناسد، میبینی که هیچ نداری، جز نامی که زمانی همهچیز بود: نامی که روزگاری تپش قلب تو را معنا میداد و اکنون چون سنگی سرد بر سینهات سنگینی میکند. قلبت، آن قلب خسته، دیگر نمیتپد، جز برای تحمل باری که هر روز سنگینتر میشود.
و مرگ... آه، مرگ چه خوش فرجامییت. شاید تنها او بتواند این زنجیرهای نامرئی را بگسلد، شاید تنها او بتواند گرد فراموشی بر این زخمهای کهنه بنشاند. مرگ، آن پایان آرام، که نه با خشم میآید و نه با وعدههای فریبنده، تنها با سکوتی عمیق، شاید بتواند این روح خسته را در آغوش کشد. شاید تنها در آن لحظهی بیوزن، وقتی که جسم از بار سنگین خاطرات رها میشود، بتوانی برای اولین بار پس از سالها، نفسی عمیق بکشی، بیآنکه تیغ تیز حسرت سینهات را بدرد.
اما تا آن روز، تو میمانی و این راه بیپایان، این جادهی سرد که هر قدمش با سایهی او همقدم است. هر صبح که چشمانت را میگشایی، گمان میکنی شاید امروز سبکتر باشی، شاید امروز بتوانی لبخندی بیدغدغه بر لب بیاوری. اما هنوز آفتاب بر صورتت نتابیده، هنوز فنجان قهوهات سرد نشده، که چیزی، کوچک و ناچیز، چون بوی خاک بارانخورده یا صدای زنگی که از دوردست میآید، دوباره تو را به همان سیاهچال میکشاند. به همان لحظهای که او بود، که نگاهش هنوز در تو نفس میکشید، که دستهایش، حتی اگر سرد، هنوز در دسترس بود.
و تو میمانی با این پارادوکس بیرحم: او نیست، اما همهجاست. در چینهای لباس کهنهای که هنوز در کمدت آویزان است، در حاشیهی کتابی که روزگاری با هم خواندید، در آینهای که زمانی تصویر هر دوی شما را در خود قاب میکرد. حتی در سکوت، در آن لحظههای خلوت که جهان خاموش میشود، صدای اوست که در گوشت زمزمه میکند. نه با کلمات، که با حسرتی که در هر نفس تو پیچیده است.
آه، ای انسان تنها، چه غریب است این زیستن. انگار تمام جهان، با تمام رنگها و صداها و عطرهایش، تنها برای آن آفریده شده که تو را به یاد او بیندازد. انگار هر آنچه زیباست، هر آنچه گرم است، هر آنچه زنده است، تنها آیینهایست که چهرهی او را به تو نشان میدهد. و تو، چون پرندهای که بالهایش را بریدهاند، در این قفس شیشهای گرفتار ماندهای: میبینی، حس میکنی، اما نمیتوانی پرواز کنی. نمیتوانی به سوی او بروی، نه به سوی جسمش، که به سوی آن آرامشی که روزگاری در حضورش داشتی.
شاید روزی برسد که این درد، این اندوه بیامان، دیگر بخشی از تو شود، چون نفس کشیدن، چون تپیدن قلب. شاید روزی بیاید که دیگر در برابر این سایهی بیرحم مقاومت نکنی، که بپذیری او، حتی در نبودش، برای همیشه در تو خواهد ماند. اما تا آن روز، تو میمانی و این جنگ بیپایان با خودت، با خاطراتی که نه میتوانی نگهشان داری و نه میتوانی رهایشان کنی.
و در این میانه، تنها یک حقیقت تلخ باقی میماند: انسان، در اوج تنهاییاش، تنها با دردهایش همصحبت است. و مرگ، آن مهمان آشنا، شاید تنها وعدهای باشد که خیانت نمیکند. روزی که بیاید، تو را از این بار سنگین خلاص میکند و سرانجام اجازه میدهد که چشمانت را ببندی، بدون آنکه تصویر او، چون خنجری، در آخرین لحظه به سویت بتازد. و آنگاه، در آن سکوت ابدی، بتوانی بگویی: سرانجام، آزاد شدم.
✍️سایهروشن