"غربزدگی؛ تب مرگآور در جان دینداری ما"
هیچکس با چراغ وارد خانه نمیشود، مگر آنکه چیزی را گم کرده باشد. و ما، آری ما، در نیمقرن گذشته، با چراغی که غرب به دستمان داده، در پی هویت گمشدهمان میگردیم. گویی غرب، آن قبلهی ناجی، آن بت مدرن، قرار است ما را از گرداب خودساختهمان بیرون بکشد. گویی حقیقت، در کوچهپسکوچههای پاریس و نیویورک پنهان شده و ما، با دستهای خالی و ذهنی پر از وسوسه، باید آن را از زیر آسمانخراشهایشان صید کنیم. و اینچنین بود که ابتذال، با عطر تند ادکلنهای فرانسوی، در خانههایمان رخنه کرد. بیحجابی، با لبخند دیپلماتیک و ژستهای روشنفکرانه، بر سفرههایمان نشست. و ما، مبهوت این مهمان ناخوانده، فراموش کردیم که خانهی خودمان را چه کسی ساخته بود.
غرب، تنها با جنگ نمیآید بلکه با لبخند میآید. لبخندی که زهری بلورین در خود پنهان کرده، زهری که آرام و بیصدا، ریشههایمان را میخشکاند. این زهر، از زبان آغاز میشود؛ از واژگان فریبندهای مثل: پلورالیسم دینی، مدارای مدرن، قرائتهای متکثر و تجربهی زیسته.
واژگانی که مثل نسیمی خنک به نظر میرسند، اما در باطن، طوفانیاند که ایمان را از ریشه میکنند. این کلمات، مثل دانههای افیون، در ذهنها کاشته میشوند و آرامآرام، به پوشش، به رفتار، به طرز سخن گفتن، و حتی به نحوهی نگاه کردنمان نفوذ میکنند. کمکم و در خوشبینانهترین حالت، دین از مقامی مقدس به حاشیهای تزئینی رانده میشود. دیگر از ما نمیپرسند چقدر به وحی وفاداری، بلکه میپرسند چقدر با مد روز همخوانی داری؟ چقدر در اینستاگرام لایک میگیری؟ چقدر به مذاق رسانههای جهانی خوش میآیی؟
و عجب حکایتیست!
ما، که روزگاری دینداریمان را در تبعیت از امر الهی میجستیم، حالا آن را با معیارهای وارداتی میسنجیم. تقوا، آن گوهر کمیاب، از واژگانمان رخت بربست و جایش را به تجربهی معنوی داد. خدا، که روزگاری یَحکُمُ ما یُرید بود، حالا در تخیلاتمان به پدری مهربان بدل شده که فقط باید خطاهایمان را در آغوش بکشد، نه آنکه ما را به سوی حقیقت هدایت کند. حالا همه در پی حس خوب خدا هستند؛ گویی ایمان، یک فنجان قهوهی اسپرسو است که میتوان در کافههای روشنفکری سرو کرد و از طعمش لذت برد.
دین، در این وادی فراموشی، به کالایی تزئینی بدل شده است. پستهای اینستاگرامیمان پر از آیات و روایات است، اما قلبهایمان در سکوت، سکولار شدهاند. نماز میخوانیم، اما نه برای تقرب به خدا، که برای آرامش اعصاب. روزه میگیریم، اما نه برای تزکیهی نفس، که برای رژیم غذایی. و عاشورا؟ عاشورا دیگر نه فریاد قیام است، نه درس غیرت و مقاومت. فقط بغضی است که در گلو میماند و با یک استوری محرمی تمام میشود. از انسیه حورا، فقط اشک مانده و خطبههایش، آن فریادهای عدالتخواهانه، در پستوی تاریخ گم شدهاند. دین ما، در این بازار مکارهی غربزدگی، بیدندان شده. بیخطر، بیچالش، و بیمعنا.
غرب، دین را اینگونه میپسندد: نرم، بیلبه، و بیبرندگی. دینی که بایدهایش به ترجیحاً بدل شده، دینی که از جهاد و امر به معروف تهی شده و به جای آن، پر شده از اخلاقگراییهای آبکی و حسهای خوب زودگذر. و ما، به طرزی غمانگیز، همین نسخه را پذیرفتهایم. طلبهای که روزگاری در پی فهم فقه بود، حالا از فمنیسم سخن میگوید و توجیه میآورد که میتوان هر دو را باهم داشت. معلمی که باید مشعلدار حقیقت باشد، زیارت را تحجر میخواند و در کلاس، از مدارای مدرن دم میزند. جوانی که تا دیروز در فاطمیه سیاه میپوشید، حالا در ولنتاین، با گلهای قرمز، برای معشوقهاش پست میگذارد. و ما، در این میانه، نهتنها هویتمان را گم کردهایم، که حتی نمیدانیم چه گم کردهایم.
بیایید از خودمان بپرسیم: اینهمه دروازهی ذهن و زبانمان را به روی غرب گشودیم، چه به دست آوردیم؟
آرامش؟ نه، فقط اضطراب و سردرگمی.
هویت؟ هرگز، فقط پوستهای رنگباخته که نه شرقی است، نه غربی. نه مؤمن است، نه کافر. فقط نسلی گنگ و سرگردان، که در هیچ کجا خانه ندارد.
ما، مثل مسافری گمشده در بیابانی بیانتها، نه راه پیش میدانیم، نه راه پس. ریشههایمان، در این خواب طولانی، پوسیدهاند.
و حالا، در این بیداری ناگهانی، با حقیقت تلخی روبهرو شدهایم: دینی که دیگر قدرت بسیج ندارد، ایمانی که دیگر آتش در جان نمیافکند، و نسلی که در بهترین حالت میان سنت و مدرنیته، میان خدا و اینستاگرام، میان عاشورا و ولنتاین، معلق مانده است.
غرب، دین را نکشت. ما، با دستان خودمان، آن را خفه کردیم. در پتوهای روشنفکری پیچیدیمش، با توجیهات مدرن روتوشش کردیم، و از ترس عقبافتاده به نظر آمدن، از حقیقتش فاصله گرفتیم. و حالا، در این لحظهی سرنوشتساز، که دشمن شمشیرش را از رو بسته، ما نه شمشیر داریم، نه سپر.
فقط مشتی واژهی وارداتی، چند توجیه روشنفکرانه، و پستهایی با پسزمینهی آیه که قلب هیچکس را تکان نمیدهد.
اما هنوز دیر نشده. هنوز میتوان دین را از زیر آوار این همه ابتذال بیرون کشید. دینی که درد دارد، غیرت دارد، مرز دارد. دینی که نه با لایکهای اینستاگرام، که با خون و فریاد زنده است. دینی که نه در بروشورهای یونیسف، که در میدان جهاد و مقاومت معنا مییابد. باید دوباره به حقیقت تعظیم کنیم، نه به فرهنگ غالب تعارف. باید یادمان بیاید که دینداری، نه سازگاری با سلیقهی روز است، نه رقصیدن به ساز رسانههای جهانی. دینداری، ایستادن است در برابر طوفان، با ایمانی که مثل کوه استوار است و مثل شمشیر برنده.
ما باید دوباره ریشههایمان را به خاک وصل کنیم. باید از این خواب مرگبار بیدار شویم، پیش از آنکه دشمن، با همان لبخند فریبنده، آخرین ضربه را بزند. باید بدانیم که حقیقت، نه در کافههای پاریس، که در خاک کربلا نهفته است. باید به خاطر بیاوریم که خدا، نه فقط مهربان است، که قهار هم هست. و ما، نه فقط بندگان خطاکارش، که سربازان میدانش نیز هستیم.
این بیداری، دردناک است، اما ضروری. ما هنوز فرصت داریم که دین را از زیر آوار غربزدگی بیرون بکشیم. دینی که نه تزئین سفرههایمان، که چراغ راهمان باشد. دینی که نه فقط اشک، که فریاد هم دارد. نه فقط بغض، که قیام هم دارد. و آن روز، روزیست که ما دوباره خانهی خودمان را خواهیم یافت. خانهای که در آن، نه غرب، که خدا صاحبخانه است.
✍️سایهروشن
"صندوق"
پیرمرد، دریا و نامی که در دلش زنده بود، حکایتی بود که نه با کلمات، که با سکوتی سنگین در سینهاش نقش بسته بود. پیرمرد، همان که روزگاری نامش را با شوق بر زبانها میچرخاندند، اکنون در سایهی سالها گمنام شده بود. چهرهاش، خطوطی عمیق از باد و آفتاب و اندوه، دیگر در آینه غریبه بود. چشمانش، که زمانی برق زندگی در آنها میدرخشید، حالا به افقی خیره بودند که انگار جز مه و ابهام چیزی در آن نبود. اما در دلش، نامی هنوز نفس میکشید، نامی که چون خزهای سرسخت به صخرههای قلبش چسبیده بود و هیچ موجی، هرچند خروشان، نتوانسته بود آن را بشوید.
شبی که طوفان از دوردستها زمزمه میکرد، پیرمرد قایق کوچکش را به آب انداخت. نه برای صید ماهی، که ماهیها دیگر برایش معنایی نداشتند. نه برای فتح دریا، که دریا سالها بود او را فتح کرده بود. قایق را راند برای صید چیزی گمشده، برای لمس دوبارهی آن نام، آن خاطره، آن تکهی گمشده از وجودش که در عمق آبها پنهان بود. باد سرد و تیز بود، از سویی میوزید که گویی از گذشته میآمد، از روزهایی که هنوز خندهای در کوچههای خاکی طنین داشت و دستی گرم در دستش بود. اما مهم نبود باد از کدام سو میوزید. مهم جزر و مدی بود که او را به سوی آن نقطهی گمشده میبرد، جایی که دریا و آسمان در هم میآمیختند و مرز میان حقیقت و رویا گم میشد.
دریا آرام نبود، هیچگاه آرام نبود. مانند خاطراتی که در سینهاش میجوشیدند، موج میزدند، و هرگز به ساحل سکوت نمیرسیدند. مانند گریهای که در گلو میماند، نه فرو میریزد، نه رها میشود. پیرمرد پارو را کنار گذاشت. دیگر نیازی به پارو نبود. قایق، گویی خود میدانست به کجا باید برود. او فقط نگاه میکرد: به آب که زیر نور کمجان ماه میدرخشید، به ستارههایی که انگار در عمق دریا منعکس شده بودند، به دوردستی که مه آن را در آغوش گرفته بود و چیزی جز سایههای مبهم در آن دیده نمیشد. در آن لحظه، انگار دریا نه فقط آب، که آینهای بود از تمام آنچه از دست داده بود.
ناگهان موجی بلند، مانند دستی خشمگین از اعماق، قایق را به پهلو کوبید. پیرمرد در آب افتاد، سرد و سنگین، اما نترسید. چرا باید بترسد؟ او سالها بود که در دلش مرده بود، از همان روزی که آن نام، آن حضور، در غروب کوچهای خاکی برای همیشه از او جدا شد. آنچه زنده مانده بود، نه جسم خستهاش، که نامی بود که در سینهاش میتپید، و صندوقی که در اعماق، مانند مشعلی خاموشنشده، هنوز میدرخشید.
زیر آب، چشمانش را باز کرد. هیچگاه اینچنین روشن ندیده بود. نور ملایمی، گویی از جهانی دیگر، از صندوقی میتابید که در دل صخرهای مرجانی حبس شده بود. بر بدنهی آن، با حروفی لرزان اما زنده، نامی حک شده بود—نامی که قلبش را تکان داد. همان نام، همان که شبها در خواب با خندهاش او را از درون میسوزاند، همان که روزها در سکوتش او را به سوی دریا میکشاند. پیرمرد به سوی صندوق شنا کرد، نه با شتاب، که با آرامشی که تنها از پذیرش سرچشمه میگیرد. در اطراف صندوق، پریان دریایی میچرخیدند، نه زیبا و نه ترسناک، بلکه واقعی، گویی تکههایی از حقیقت گمشدهی او بودند.
یکی از پریان به سویش آمد. چهرهاش همان بود، همان که در غروبهای دور، زیر آسمانی سرخ و خاکستری، برایش لبخند میزد. همان نگاه، همان گرما، اما بیکلام، بیمرز، بیوزن. پیرمرد خندید، خندهای که پس از سالها از لبانش جوشید، خندهای که نه از شادی، که از رهایی بود. دستانش را به سوی پری دراز کرد، انگار میخواست او را در آغوش بگیرد، انگار میخواست زمان را به عقب بازگرداند. اما پری، با نگاهی نرم و غمگین، سر تکان داد.
نه، تو نمیتوانی مرا با خود ببری. من دیگر از آن تو نیستم، من از آن دریایم.
پیرمرد نفسش را بیرون داد، سنگین، مانند باری که سالها بر دوشش بود. به صندوق نزدیک شد، دستانش را بر آن گذاشت، سردی چوب را زیر انگشتانش حس کرد. لبهایش لرزید و بیصدا زمزمه کرد: مرا ببخش... که زندگی را بدون تو ادامه دادم. مرا ببخش که نفس کشیدم، در حالی که تو در این اعماق آرمیده بودی.
آب همهچیز را بلعید. نه صدایی، نه نوری، نه امیدی. پیرمرد دیگر به سطح بازنگشت. قایق، تنها و سرگردان، در میان امواج به رقص درآمد. صبح که ساحل در سکوت طلوع آفتاب بیدار شد، امواج پیرمردی را به آغوش خاک بازگرداند. چهرهاش آرام بود، لبخندی نرم بر لبانش نشسته بود، گویی بالاخره آن نام را، آن خاطره را، در اعماق دریا یافته بود. چشمانش بسته بودند، اما دستی که هنوز دراز مانده بود، انگار تا ابد در طلب او بود، در طلب آن که دیگر نه در زمین بود، نه در دریا، بلکه در جایی میان آن دو، جایی که عشق و فقدان برای همیشه در هم میآمیزند.
ساحل ساکت بود. تنها صدای امواج بود که گویی نام او را زمزمه میکرد، نامی که دیگر نه در صندوق، که در باد و آب و خاک زنده بود، برای همیشه.
✍️سایهروشن
"برای غم آدمی، نمیتوان عنوان گذاشت"
آه، چه سوزناک است این درد که در سینهات لانه کرده، این غم که چون خزندهای خاموش، ریشههای وجودت را در هم میپیچد و میفشرد. در آن لحظههای ناپایدار که گمان میکنی سرانجام پناهی یافتهای، در گرمای نرمی که خورشید بر گونهات میپاشد یا در خندهای که بیاختیار از لبانت میجهد، ناگاه، چون تیری زهرآگین، صدایی، عطری، یا حتی سایهای از گذشته، همهچیز را درهم میشکند. شیشهی نازک شادیات، که به زحمت برپا داشتهای، در یک آن فرو میریزد، و تو میمانی و قلبی که زیر آوار خاطرات نفس میکشد، اما نه برای زیستن، که برای تحمل دردی که هرگز التیام نمییابد.
او نیست. میدانی که نیست. اما سایهاش، آن شبح بیرحم، چونان روحی سرگردان، در هر گوشهی زندگیات پرسه میزند. در صدای باد که از پنجرهی نیمهباز به درون میخزد، در عطر گلی که بیگاه در کوچهای غریب به مشامت میرسد، در آهنگی که ناگهان از رادیوی کهنهی رهگذری به گوشت مینشیند. او در همهجاست، اما هیچجا نیست. نه در آغوشت، نه در کنارت، که در عمق جانت، در آن گوشهی تاریک ذهنت که هر شب، چون زندانیای خسته، التماس میکند که رها شود و نمیتواند. انگار زمان، این دزد بیرحم، تنها برای آن آمده که او را در تو زنده نگه دارد، که زخم را تازه کند، که نگذارد حتی لحظهای از این شکنجهی بیصدا خلاصی یابی.
و چه سخت است وقتی هدیهای ساده، با روبانی رنگین و طرحی کودکانه، به دستت میرسد. دیگران میخندند، شادمانند، بیخبر از طوفانی که در دلت بپا شده. نمیدانند که آن روبان، آن رنگ، آن طرح، کلیدیست به قفلی که سالهاست در سینهات زنگ زده. نمیفهمند که حتی لباسی که بر تن داری، حتی بوی عطری که از رهگذری به مشامت میرسد، میتواند چون خنجری زهرآلود، زخمی کهنه را دوباره بگشاید. تو میمانی و یاد او: زلفهای آشوبش، نگاه تیره و عمیقش، لبخندی که انگار هرگز کامل نشد. همهچیز همانقدر زنده است، همانقدر شفاف، که گویی همین دیروز بود. اما دستت به او نمیرسد. نه به جسمش، نه به روحش. او رفته، و تو را با این حسرت بیانتها تنها گذاشته.
میگویی زمان شفا میدهد، اما زمان چیست جز دشمنی که با طعنه میگذرد؟ سالها میآیند و میروند، موهایت سپید میشوند، چهرهات در آینه غریبه میشود، شاید روزی برسد که حتی نام خودت را به سختی به یاد آوری. اما او... او در تو حک شده، نه در کاغذهای کهنه، نه در عکسهای رنگباخته، که در استخوانهایت، در تکتک سلولهای وجودت. انگار بخشی از توست که نمیتوانی از آن جدا شوی، حتی اگر بخواهی، حتی اگر التماس کنی.
و این تنهایی، این تنهایی بیرحم، چون سایهای سنگین بر شانههایت نشسته. زمان، آرام و بیصدا، جسم تو را میفرساید، و اندوه، این مهمان ناخوانده، روحت را جرعهجرعه مینوشد. در لحظهای که به خود مینگری، در آینهای که دیگر تو را نمیشناسد، میبینی که هیچ نداری، جز نامی که زمانی همهچیز بود: نامی که روزگاری تپش قلب تو را معنا میداد و اکنون چون سنگی سرد بر سینهات سنگینی میکند. قلبت، آن قلب خسته، دیگر نمیتپد، جز برای تحمل باری که هر روز سنگینتر میشود.
و مرگ... آه، مرگ چه خوش فرجامییت. شاید تنها او بتواند این زنجیرهای نامرئی را بگسلد، شاید تنها او بتواند گرد فراموشی بر این زخمهای کهنه بنشاند. مرگ، آن پایان آرام، که نه با خشم میآید و نه با وعدههای فریبنده، تنها با سکوتی عمیق، شاید بتواند این روح خسته را در آغوش کشد. شاید تنها در آن لحظهی بیوزن، وقتی که جسم از بار سنگین خاطرات رها میشود، بتوانی برای اولین بار پس از سالها، نفسی عمیق بکشی، بیآنکه تیغ تیز حسرت سینهات را بدرد.
اما تا آن روز، تو میمانی و این راه بیپایان، این جادهی سرد که هر قدمش با سایهی او همقدم است. هر صبح که چشمانت را میگشایی، گمان میکنی شاید امروز سبکتر باشی، شاید امروز بتوانی لبخندی بیدغدغه بر لب بیاوری. اما هنوز آفتاب بر صورتت نتابیده، هنوز فنجان قهوهات سرد نشده، که چیزی، کوچک و ناچیز، چون بوی خاک بارانخورده یا صدای زنگی که از دوردست میآید، دوباره تو را به همان سیاهچال میکشاند. به همان لحظهای که او بود، که نگاهش هنوز در تو نفس میکشید، که دستهایش، حتی اگر سرد، هنوز در دسترس بود.
و تو میمانی با این پارادوکس بیرحم: او نیست، اما همهجاست. در چینهای لباس کهنهای که هنوز در کمدت آویزان است، در حاشیهی کتابی که روزگاری با هم خواندید، در آینهای که زمانی تصویر هر دوی شما را در خود قاب میکرد. حتی در سکوت، در آن لحظههای خلوت که جهان خاموش میشود، صدای اوست که در گوشت زمزمه میکند. نه با کلمات، که با حسرتی که در هر نفس تو پیچیده است.
آه، ای انسان تنها، چه غریب است این زیستن. انگار تمام جهان، با تمام رنگها و صداها و عطرهایش، تنها برای آن آفریده شده که تو را به یاد او بیندازد. انگار هر آنچه زیباست، هر آنچه گرم است، هر آنچه زنده است، تنها آیینهایست که چهرهی او را به تو نشان میدهد. و تو، چون پرندهای که بالهایش را بریدهاند، در این قفس شیشهای گرفتار ماندهای: میبینی، حس میکنی، اما نمیتوانی پرواز کنی. نمیتوانی به سوی او بروی، نه به سوی جسمش، که به سوی آن آرامشی که روزگاری در حضورش داشتی.
شاید روزی برسد که این درد، این اندوه بیامان، دیگر بخشی از تو شود، چون نفس کشیدن، چون تپیدن قلب. شاید روزی بیاید که دیگر در برابر این سایهی بیرحم مقاومت نکنی، که بپذیری او، حتی در نبودش، برای همیشه در تو خواهد ماند. اما تا آن روز، تو میمانی و این جنگ بیپایان با خودت، با خاطراتی که نه میتوانی نگهشان داری و نه میتوانی رهایشان کنی.
و در این میانه، تنها یک حقیقت تلخ باقی میماند: انسان، در اوج تنهاییاش، تنها با دردهایش همصحبت است. و مرگ، آن مهمان آشنا، شاید تنها وعدهای باشد که خیانت نمیکند. روزی که بیاید، تو را از این بار سنگین خلاص میکند و سرانجام اجازه میدهد که چشمانت را ببندی، بدون آنکه تصویر او، چون خنجری، در آخرین لحظه به سویت بتازد. و آنگاه، در آن سکوت ابدی، بتوانی بگویی: سرانجام، آزاد شدم.
✍️سایهروشن
"در سوگ حاجآقا کاظمی"
در این گوشهی شهر، در جوار حرم که عطر عود و گلابش با زمزمههای دعا درآمیخته، نشستهام. در مدرسهای که سالهاست پناه روزها و شبهای زیارتم بوده، جایی که دیوارهایش بوی خاک و تاریخ میدهد و سقفش با طنین قدمهای طلاب عجین شده. اینجا، در این چند روز اقامت، همیشه سایهای از آرامش بر دلم میافتاد، انگار حرم با تمام عظمتش، در این گوشهی کوچک، به نجوایی صمیمیتر بدل میشد. اما امروز، در این مدرسه، چیزی کم است. انگار نسیمی که همیشه در راهروهایش میوزید، ناگهان ایستاده باشد.
مردی بود، متولی اینجا که حضورش را نمیشود از یاد برد. قامتی خمیده داشت، از آن خمیدگیها که نه از ضعف، که از وزن سالها و تجربهها بر دوشش نشسته بود. نگاهش، اما، قاطع بود و مهربان؛ مهربانیای که نه با کلامی پرطمطراق، که با سکوتی پرمعنا به دل مینشست. مثل سایهی درختی کهن در ظهر تابستان، خنک و بیادعا. صدایش را کم شنیده بودم، شاید چند کلمهای در سلام و احوالپرسی، اما همان چند کلمه هم انگار از عمق جانش برمیخاست، گرم و صمیمی. دستش را هرگز نفشرده بودم، اما گاه که از کنارش میگذشتم، حس میکردم دستی نامرئی آرام روی شانهام نشسته، مثل پدری که بیصدا مراقب است. او از آنهایی نبود که در مرکز توجه باشد و نامش بر سر زبانها بچرخد یا قصهاش را در مجالس تعریف کنند. نه، او گوشهی تصویر بود، همیشه در حاشیه، اما حاشیهای که اگر نبود، تمام قاب زندگی ناقص میماند. سالها این مدرسه را با سخاوتش زنده نگه داشت، با دستانی که بیمنت به طلاب و زائران خدمت میکرد. گاه نگاهش را میدیدی که روی چهرهی جوانترها میلغزد، انگار در آنها آیندهای را میجست که خودش روزی آن را زیسته بود. گاه دستش را میدیدی که آرام روی شانهی طلبهای جوان مینشیند، نه برای امر و نهی، که برای دلداری، برای گفتنِ بیکلامِ این جمله که تا من هستم غصه نخورید.
و حالا، در این مراسم ختم، میان زمزمههای قرآن و بوی گلاب که با اشک درهمآمیخته، نشستهام و به او فکر میکنم. به مردی که نمیشناختمش، نه آنچنان که بشود قصهاش را گفت، اما نبودنش را با تمام وجود حس میکنم. انگار سنگی از پی دیواری کهن برداشتهاند و حالا تمام بنا، هرچند آرام، میلرزد. عطر گلاب در هوا پیچیده، صدای گریههای خاموش و آههای پنهان گوشه و کنار را پر کرده، و من در این میان، بهتزده، به این فکر میکنم که چگونه میشود انسانی اینچنین بیصدا، اینقدر عمیق در دلها ریشه کرده باشد؟
او مهربانیاش را فریاد نمیزد. مثل رودخانهای بود که بیهیاهو جاری میشود، بیآنکه کسی به عمقش فکر کند. سالها جاری بود، به طلاب و زائران این مدرسه آب حیات بخشید، و حالا که دیگر نیست، تازه تشنگیاش را حس میکنیم. تشنگیِ حضورش، سکوتی که پر از معنا بود، نگاهی که آرامش میداد. کسی چه فکر میکرد؟ همین چند روز پیش، شاید جمعه بود، از کنارش گذشتم. در راهروی مدرسه، با همان قامت خمیده و لبخند محوی که انگار همیشه روی لبانش بود. و حالا، امروز، در صف ختمش نشستهام، درحالیکه مرگ در گوشم زمزمه میکند: هیچچیز دور نیست. هیچکس برای همیشه نمیماند.
او که همیشه در حاشیه بود، ناگهان تمام قاب این وداع شد. و من، در این لحظه، در این مدرسه که حالا بیاو غریب است، به این فکر میکنم که زندگی چقدر عجیب است. آنها که فکر میکنی همیشه هستند، همیشه در گوشهای از زندگیات آرام قدم میزنند، روزی میروند و تو میمانی با جای خالیشان که مثل زخمی عمیق، نه با درد، که با حسرتی نرم در دلت میماند. او رفت، اما رد پایش، آن مهربانی بیصدا، آن حضور بیادعا، در این دیوارها، در این مدرسه، در دلهای ما، تا همیشه خواهد ماند.
✍️سایهروشن
"غم برای همیشه میماند"
سایهی غم، آن موجود بیرحم و خاموش، نه با دعوت میآید و نه با التماس میرود. در میانهی شب، وقتی جهان در سکوتی عمیق فرو رفته و حتی نفسهایت در آن خلأ سنگین به گوش میرسد، او از میان تاریکی سر برمیآورد. نه با صدایی مهیب، نه با فریادی که بتوانی به آن پاسخ دهی، بلکه با حضوری نرم و خزنده، مثل مهای که بیصدا درهای را پر میکند. انگار از ازل در تو بوده. پیش از آنکه تو خود را بشناسی، او تو را یافته است. سایهای که نه با نور محو میشود، نه با گرما میگریزد. مثل بوی نم در دیوارهای خانهای متروک، مثل خاکستری که بر آینهی قدیمی نشسته و با هیچ دستمالی پاک نمیشود، او همیشه هست.
در ظهرهای داغ، وقتی خورشید بیامان بر زمین میتابد و جهان در تکاپوی زندگی است، وقتی خندهها در هوا میپیچند و آدمها با شتاب از کنارت میگذرند، فکر میکنی شاید برای لحظهای از او خلاص شدهای. اما نه، او هنوز آنجاست. فقط شکلش عوض شده، کوتاهتر شده، اما سنگینتر، غلیظتر، مثل لکهای که زیر نور شدید نهان میشود اما همچنان در عمق وجودت ریشه دوانده. در آن لحظه که لبخند میزنی، که نقابی از شادی بر چهره میکشی تا جهان نفهمد، او از پشت پلکهایت زل میزند. صدایش، نه بلند، بلکه آرام و موذیانه در گوشت میپیچد: فکر کردی میتوانی از من پنهان شوی؟ من توام، من در توام. هیچ کجا نمیروی جز با من.
غم، دیگر میهمان ناخوانده نیست که در بزند و منتظر بماند تا در را باز کنی. او صاحبخانه است، و تو، مستأجری که سالهاست در خانهی او به اجبار ساکنی. او با تو راه میرود، با تو نفس میکشد، و در هر لحظه که چشمانت را میبندی، در هر نفس عمیقی که میکشی، حضورش را حس میکنی. گاه در سکوت، مثل روحی که از دیوارها میگذرد، در گوشت زمزمه میکند: یادت هست؟ آن روزها که میتوانستند باشند و نبودند؟ آن رویاها که در دلت جوانه زدند و پیش از شکفتن پژمردند؟
و تو، بیصدا، در برابر این زمزمهها سر خم میکنی، چون میدانی پاسخی نداری. چون میدانی او راست میگوید.
شب که بازمیگردد، تاریکی نه از آسمان، که از درون تو سرریز میشود. ترس، نه از سیاهی بیرون، که از آن گوشهی سرد و خاموش دلات میآید؛ جایی که خاطرات نزیسته جمع شدهاند، آرزوهایی که هرگز به حقیقت نپیوستند، و چهرههایی که روزگاری گرمای وجودشان تو را زنده نگه میداشت و حالا جز سایهای محو در ذهنت نیستند. آنها در آن تاریکی نشستهاند، بیصدا، بیحرکت، و نگاهت میکنند. نگاهشان نه مهربان است، نه خشمگین، اما چنان سنگین که شانههایت زیر بارش خم میشود. انگار میگویند: ما را فراموش کردی، اما ما هنوز اینجاییم. همیشه اینجاییم.
و تو خستهای. خسته از جنگی که پایان ندارد. خسته از دویدن در مسیری که همیشه به او ختم میشود. خسته از تلاش برای روشن کردن چراغی در دالانی که نور در آن معنایی ندارد. گاهی در خلوت خود مینشینی و از خود میپرسی: اگر این سایه بخشی از من است، اگر این غم در تار و پود وجودم تنیده، پس من کیستم؟ جز این غم چه باقی مانده؟
و پاسخ، جز سکوتی که دوباره تو را به آغوش همان سایه میسپارد، چیزی نیست.
گاه به آسمان نگاه میکنی، به ستارگانی که در دوردستها میدرخشند، و آرزو میکنی کاش میتوانستی مثل آنها دور باشی، دستنیافتنی، رها از این بند سنگین. اما سایه حتی در زیر نور ستارگان هم تو را رها نمیکند. او در هر قدم، در هر نفس، در هر تپش قلب همراه توست. و تو، در این همراهی ناخواسته، گاهی تسلیم میشوی. نه از سر ضعف، بلکه از سر خستگیای که استخوانهایت را هم فرسوده. میگویی: باشه، بمان، اما بگذار لحظهای نفس بکشم.
اما او نمیفهمد، نمیخواهد بفهمد. او فقط هست، مثل دریایی که بیصدا ساحل را میجود، مثل بادی که بیامان شاخهها را میلرزاند.
و در این میان، بدترین درد این است که جهان نمیبیند. آدمها نمیفهمند. آنها لبخندت را میبینند، صدایت را میشنوند، و فکر میکنند همهچیز خوب است. اما تو میدانی، در عمق وجودت، در آن گوشهی پنهان که هیچکس جز سایه به آن راه ندارد، چیزی شکسته است. چیزی که شاید هیچگاه ترمیم نشود. و این راز، این درد پنهان، از همهچیز سنگینتر است. چون تو تنها کسی هستی که وزن آن را حس میکنی، تنها کسی که میداند این سایه نه فقط همراه تو، که خود توست.
پس در شبهای بیانتها، وقتی ماه هم از پشت ابرها پنهان میشود، تو میمانی و او. مینشینی، به دیوار تکیه میدهی، و به این فکر میکنی که شاید روزی، در جایی، در لحظهای که حتی تصورش را هم نمیکنی، این سایه کمرنگ شود. نه اینکه برود، نه، او هرگز نمیرود. اما شاید، فقط شاید، روزی بتوانی با او کنار بیایی. بتوانی به چشمانش نگاه کنی و بگویی:تو بخشی از منی، اما همهی من نیستی.
و شاید آن روز، برای اولین بار، اشکهایت نه از درد، که از آرامشی گمشده سرازیر شوند.
اما تا آن روز، تو میمانی و این سایه، این غم، این صاحبخانهی بیرحم که در دلت لانه کرده و هرگز، تو را تنها نمیگذارد.
✍️سایهروشن
"نامه اول"
آه، آنزاک، ای نامآشنای ناشناختهی قلبم، ای سایهی گریزپای خیالم! از این پس، قلمم جز برای تو بر کاغذ نمیلغزد و واژههایم جز در وصف تنهایی و شوق دیدار تو به رقص درنمیآیند. تو کجایی، ای محبوب پنهان؟ کجایی که این دل، بیقرار و سرگشته، در جستوجوی تو در کوچههای خلوت سینهام پرسه میزند؟
آنگاه که عاشقان در کنار معشوق خویش مینشینند، در دریای نگاهشان غرق میشوند و دست در دست، گرهای از عشق میزنند که هیچ طوفانی گسستنش نتواند، من در گوشهای تنها، نظارهگر این شادی غریبم. آنها از آینده سخن میگویند، از خانهای که شاید کوچک باشد، اما از گرمای عشق لبریز است؛ از نام فرزندانشان که چون نغمهای شیرین بر زبانشان جاری میشود. هانا؟ محمد؟ یا نامی دیگر که در خیالشان نقش بسته است؟ بیمحابا نام معشوق را فریاد میزنند، موهایش را نوازش میکنند، بوسهای بر گونهاش میکارند و با لبخندی که جهان را روشن میکند، به سوی خانهای میروند که هرچند اجارهای، اما با محبتشان چون قصری باشکوه است. در پارک، بر نیمکتی ساده، ساندویچی را با لذت قسمت میکنند و در رستورانی کوچک، خیره در چشمان هم، لقمهای از عشق میخورند. هدیهای ساده، اما پرمعنا، برای یکدیگر میخرند و در هر لحظه، عشق را چون گوهری گرانبها پاس میدارند.
اما من، ای آنزاک، کجایم؟ در میانهی شبهای بیپایان، تنها با سایهای محو از تو و چشمانی که باران اشک در آنها موج میزند. ستارگان در نگاهم تار شدهاند و ماه شب چهارده، که روزگاری چون چراغی در آسمان دلم میدرخشید، اکنون در پس ابرهای اندوهم پنهان است. بیصدا میگریم، نه از سر ضعف، که از سنگینی عشقی که بیتو در سینهام حبس شده است. مبادا کسی از این گریهها بویی ببرد و راز دلدادگیام به تو را بداند. بیتو، حتی طعم غذا به کامم زهر میشود و لقمهای که روزگاری لذت زندگی بود، اکنون در گلویم میماند.
نفرینت نمیکنم، ای یار، که قلب عاشق به رنج معشوق راضی نیست. اما گلهمندم، نه از تو، که از این چرخ گردون بیرحم، از این دنیای ناسازگار که لیلی را به مجنونش میرساند و رومئو را به ژولیت، اما مرا از تو دور نگه میدارد. این چه تقدیر ناعادلانهای است که عاشق را به داغ فراق مینشاند؟ چرا از آغاز، ما را چون دو شاخهی یک درخت، در هم تنیده نیافریدند تا اینچنین در حسرت وصل، اشک نریزیم و دل نسوزانیم؟
آه، آنزاک، ای نغمهی ناشنیدهی قلبم، اکنون کجایی؟ در کدام گوشهی این جهان پهناور، نفست جریان دارد؟ جایت گرم است و دلت شاد؟ یا تو نیز، چون من، در خلوت خویش با غم فراق دستوپنجه نرم میکنی؟ اگر از من بپرسی، به تو گویم که دلم جز اندوه دوریات و سوز هجرانت، چیزی در خود ندارد. جهان بیتو، چون تابلویی بیرنگ است که هیچ نوری در آن راه ندارد. واژهها را به بازی میگیرم، شعر میبافم، اما چه سود؟ بیتو، این کلمات نیز چون برگهای پاییزی، بیجان بر زمین میافتند.
ای آنزاک، ای رؤیای گمشدهام، کاش روزی این نامهها به دستت برسد، کاش روزی در گوشهای از این جهان، نگاهت به نگاهم گره خورد و این تنهایی پرهیاهو، در گرمای حضورت به آرامش بدل شود. تا آن روز، من همچنان با قلم و اشک، نام تو را بر کاغذ مینگارم و در سکوت شب، از تو میگویم.
✍️سایهروشن
"نامه دوم"
سلام آنزاک،
ای محبوب گمگشته در کویر بیانتهای دلم،
ای ستارهی سوسوزن دوردست که در شبهای بیفروغم، تنها نور امیدی.
امروز، روزی بود که انگار نسیمی خنک، لحظهای بر تن خستهی روحم وزید. پس از روزها و شاید ماهها، سه وعدهی کامل غذا خوردم؛ چای گرمی که انگار برای لحظهای قلبم را نوازش داد. موسیقی شادی در گوشم طنین انداخت، نه از آن شادیهای پرهیاهو، بلکه ملودیای آرام که لبخندی کمجان بر لبانم نشاند. زیر سایهی درختان بلوط پارک، روی نیمکتی کهنه نشستم و به رقص برگها در باد خیره شدم. خنکای سایه، مثل لالایی مادری، لحظهای آرامم کرد. حتی به رهگذران خیابان لبخند زدم، به آن کودک که بادبادکش در آسمان چرخ میزد، به پیرمردی که عصازنان گام برمیداشت. انگار برای ساعتی، جهان با من مهربان بود.
اما آنزاک، خوشی برای من چون گلی است که پیش از شکفتن، زیر پای روزگار له میشود. آخر روز، وقتی صدایی از سر دلسوزی یا شاید بیحوصلگی گفت: چقدر در این اتاق میمانی؟ برو بیرون، کمی هوا بخور...، قلبم فرو ریخت. کاش میدانستند که هوا، تویی. بیتو، نفس کشیدنم تنها تقلایی است برای زنده ماندن، نه زندگی کردن. دم و بازدمی که از سر اجبار است، مثل باری که بر دوشم سنگینی میکند و مرا به زمین میفشارد. تو نیستی، و بیتو، جهان جز سایهای خاکستری نیست.
به مامان زنگ زدم. صدایش، مثل همیشه، پناهگاهی بود که میتوانستم در آن گم شوم. از ازدواج حرف زدیم، از روزهایی که شاید هرگز نیایند. از حاجآقا کاظمی گفتیم، از خاطراتش، از خندههایش که هنوز در گوشهی ذهنم طنین دارد. و من گریه کردم. اشکهایم، چون رودی سرگردان، راه خود را نمیدانستند. نمیدانم برای دلتنگی مامان بود، برای عزای حاجی، یا شاید برای خلأ عمیقی که نبودنت در من کنده است. شاید همهی اینها، یا شاید هیچکدام. فقط میدانم که بغضم، نام تو را فریاد میزد.
آنزاک، ای رویای دستنیافتنی من،
قصههایم را برای تو میگویم، چون تنها تو میدانی چگونه آنها را در باغچهی قلبت بکاری تا گل دهند. شعرهایم را برای تو میسرایم، تا روی طاقچهی روحت بگذاری و غبار زمان را از آنها بزدایی. دستهایم، اگر به سوی تو دراز شوند، سبز خواهند شد، چون نهالهایی که در خاک مهر تو ریشه میدوانند. بالهایم، اگر برای تو بگشایم، پرواز خواهند کرد، به سوی آسمانی که تو در آن ساکنی.
من لالایی دشتهای بیکران را زیر لب زمزمه کردم تا خواب به چشمانم نیاید و یادت مرا بیدار نگه دارد. از غمت، غصههایم را چون لقمهای تلخ بلعیدم تا شاید سیر شوم. از دوریات، زجر کشیدم تا شاید در آن درد، آرامشی بیابم. و از نام تو، بغضی گریستم که چون رودی، مرا به ساحل رهایی برد.
آنزاک، دلم گریهای طولانی در آغوشت میخواهد، گریهای که اشکهایش نه از اندوه، که از شوق لبریز باشد. گریهای که در آن، تو بگویی: جان دادم و من در آن لحظه، معنای زندگی را از نو بیابم.
دوستت دارم، ای محبوب دستنیافتنی،
ای که نامت، لالایی شبهای بیستارهام شده است.
✍️سایهروشن
"نامه سوم"
ای آنزاکِ نازنین، ای همدم خیالهای شبانهام؛
سلام بر تو، که در خلوت دلم چون نوری میدرخشی و مرا از تاریکیهای بیپایان میرهانی. امروز اما، روزی نبود که بتوانم با شادمانی به تو نامه بنویسم. از همان سپیدهدم، سایهای از خستگی و بیحوصلگی، چون مهی غلیظ، بر جانم نشسته بود. گویی آسمان روحم ابری بود و هیچ نسیمی برای پراکندن این ابرها نمیوزید. انگار تمام جهان، لحظهای نفس خود را حبس کرده بود و من در این سکون، سرگردان بودم.
نزدیک اذان ظهر، به سوی چایخانهی حضرتی رفتم تا در خدمت خادمان باشم. گرمای هوا تنم را میآزرد، اما در آن فضای ساده و صمیمی، گویی روحم جانی دوباره یافت. لیوانه را یکی پس از دیگری شستم، آنقدر که دستانم از رقص با آب و کف خسته شدند. اگر بودی و این صحنه را میدیدی، شاید با خنده میگفتی که ماشین ظرفشویی نیاز نداریم و تو میتوانی تنها، تمام ظرفها را بشوری. اما آن کار ساده، آن لمس آب و نظافت، مرا از آن حال پریشان صبحگاهی اندکی رهانید. قلبم سبکتر شد، گویی بخشی از غبار غم را با همان آبها شسته بودم.
بازگشتم به مدرسه، اما انگار روز قصد نداشت مرا به حال خود رها کند. ماشین لباسشویی خراب بود و من، ناچار، یک ساعت تمام با دست به شستن لباسها پرداختم. این بار، اگر تو بودی، یقین دارم که با همان لبخند همیشگیات، مرا به خرید ماشین لباسشویی تشویق میکردی! خستگی در تنم رخنه کرده بود، خواب کوتاهی کردم و خود را به جریان زندگی سپردم. پس از نماز مغرب، با جمعی به بعلبک رفتیم برای شام. فضای آنجا، با عطر غذاها و گفتوگوهای گرم، حالم را خوش کرد. در راه بازگشت، سرخوش بودم، گویی بالاخره روز به من روی خوش نشان داده بود.
اما آنزاک عزیزم، زندگی گاه چون بازیگری ماهر، نقاب شادی را تنها برای لحظهای به تو نشان میدهد و سپس، بیرحمانه، غمی ناگهانی را پیش رویت مینهد. در راه، دختری را دیدم که کنار خیابان عروسک میفروخت. کودکی بود، شاید همسن و سال خواهرم، با چشمانی که باید در دنیای بازی و خنده غرق میبود، نه در میان دغدغهی نان و فروش. بغضی سنگین گلویم را فشرد. او نباید عروسکها را میفروخت، باید در آغوششان میگرفت و با آنها از شادیهای کودکانه میگفت. آن صحنه، چون چکشی بر سرم فرود آمد و تمام لذتهای کوچک آن روز را در خود بلعید. گویی زندگی، پرانتزی را که با شادی باز کرده بود، با این غم بست.
آه، آنزاک، چه میتوان کرد؟ گویی خداوند برای هر کس نانی در جایی نهاده، اما گاهی این نان به بهای شکستن دلی به دست میآید. و من، در این چرخهی ناعادلانه، تنها نظارهگرم، با قلبی که میان شادی و اندوه سرگردان است.
ای محبوب من، ای ستارهی شبهای بیفروغم، کجایی که دست در دست تو قدم بزنم؟ کجایی که در گوشهای از این شهر خاموش، زیر آسمانی پرستاره، برایت شعر بخوانم؟
همه شب نالم چون نی که غمی دارم
دل و جان بردی، اما نشدی یارم
بردی از یادم،
دادی بر بادم،
با یادت شادم…
آنزاک، ای یار غایب از نظر، هرگز فرصتی نشد تا در حضورت، این کلمات ساده اما سوزان را بر زبان بیاورم: دوستت دارم. و این عشق، چون شعلهای در دلم میسوزد، هرچند تو شاید هرگز این نامهها را نخوانی.
تا نامهای دیگر، ای همدم خیالم، در پناه حق باشی.
✍️ سایهروشن
"نامه چهارم"
ای آنزاک، ای محبوب این دل سرگشته و تنها
سلامی به گرمی آفتابی که امروز از سپیدهدم تا غروب، آسمان روحم را روشن کرد. روزی بود لطیف، چنان نرم و دلانگیز که گویی نسیم بهار با هر وزش، نغمهای از تو زمزمه میکرد. هر لحظهاش را آرزو کردم که در کنارت باشم، نه برای آنکه این شادی را با تو قسمت کنم، بلکه برای آنکه تمامی این زیبایی را چون گلی به پای روح بلند و آسمانیات نثار کنم. ای کاش میتوانستم آن نور طلایی که بر دشتهای قلبم تابیده بود را به تو تقدیم کنم، تا در پرتو آن، لبخندت، آن گوهر بیهمتا، بدرخشد و جهانم را روشنتر سازد.
امروز، هنگامی که در استخر غوطهور بودم و آب خنک، چون نوازشی مهربان، چهرهام را در بر گرفت، بهیکباره یاد تو در جانم زنده شد. تو که از آب، قصیدهها میسرودی و با کلماتت، آن را چون معشوقی جاودان ستایش میکردی. گویی هر قطرهاش، آینهای بود که تصویر تو را در خود قاب کرده بود. در آن لحظه، دلم خواست که در کنارم بودی و با همان شور کودکانهات، از رقص آب بر سنگها سخن میگفتی. آه، آنزاک، چگونه میتوانستم به آن آب زلال نگاه کنم و تو را در آن نبینم؟
شامگاه، وقتی سر میز شام نشسته بودم، طعم بیریای دستپخت تو را در خیالم مزهمزه کردم. در دل گفتم: کاش این طعم آشنا، این گرمای حضور تو، جای آن غذاهای پرتجمل رستورانها را پر میکرد. چه خوشبختیای بود اگر میتوانستم در کنار تو، با همان نان و آبی که به عشق تو مزه بهشت میداد، سیر شوم. آن لحظه، همه رنگ و لعاب دنیا در برابر سادگی حضورت رنگ باخت.
و آنگاه که بر پشتبام مدرسه ایستادم، نسیم خنکی که گونههایم را نوازش میکرد، مرا به دوردستها برد؛ به گنبدی که در افق میدرخشید و درخششش، یادآور نگاه پرآشوب تو بود. همان نگاه که گویی با یک لحظه، میتواند طوفانی در قلبم برپا کند و تمام وجودم را به تسخیر خود درآورد. ای آنزاک، آیا میدانی که چشمانت چه سحری دارند؟ گویی هر بار که به آنها مینگرم، جهانی در من فرو میریزد و جهانی نو زاده میشود.
آه، ای مهربانترین، امروز در حرم، در آن فضای مقدس که عطر دعا و اشک در هم آمیخته بود، تو را از خدا طلب کردم. نه با آرزوهای بزرگ، نه با خواهشهای پرزرقوبرق؛ تنها گرمای حضورت را، بیهیچ فاصلهای، از او خواستم. از آن خدایی که تو را، این امانت بیمانند را، به قلبم سپرده است. در کنار ضریح، بهجای تو، روضهی علیاصغر را زمزمه کردم، با همان سوز دل که گویی گلوی تیرخوردهاش، فریادگر غمهای من نیز بود. شاید به حرمت آن اشکها، لحظهای، تنها لحظهای، بتوانم سایهات را در کنارم حس کنم و این دل تنگ، آرام گیرد.
ای آنزاک، آیا هرگز به این اندیشیدهای که زیستن بیتو، چه بار سنگینی بر شانههای روحم نهاده است؟ گاه در خلوت خود میپرسم: چرا باید حتی لحظهای را بیتو تاب آورد؟ چرا باید این قلب، در غیاب تو، همچنان بتپد؟ گاهی در خیالم، جرأت مییابم که حرف دلم را بیپرده با تو بگویم؛ اما همین که در خواب، سایهات را میبینم، از ترس بیدار شدن و از دست دادن آن رویای شیرین، حتی جرأت نگاه به چشمانت را ندارم. مبادا که این رؤیا، چون حبابی شکننده، بشکند و مرا در هجران تو، دیوانهتر از پیش کند.
ای دوست، ای غایب همیشه حاضر در عمق جانم، بیا و به کاشانهی دلم سر بزن. بگذار سر بر آستان قدمهایت نهم و لحظهای از این غربت بیپایان رها شوم. دوستت دارم، آنچنان که واژهها از بیانش ناتوانند و قلم، در برابر عظمت این عشق، سر تعظیم فرو میآورد.
✍️ سایهروشن