"کتاب عصیان"
#نقد_کتاب
کتاب عصیان، نوشتهای است که در پیچوخمهای روایتش، زندگی مردی را به تصویر میکشد که زخمهای جنگ نهتنها تنش را، بلکه روح و باورهایش را نیز به تاراج برده است. آندریاس پوم، قهرمان این تراژدی تلخ، مردی است که با از دست دادن یک پایش در جنگ، بخشی از هویت و امیدش را نیز در میدان نبرد جا گذاشته است. او، که روزگاری شاید رویاهایی بزرگ در سر داشت، اکنون به مجوزی ناچیز دل خوش کرده تا با جعبهای موسیقی در کوچهپسکوچههای شهر، نان بخور و نمیری به دست آورد. زندگیاش، رقص غمانگیزی است میان فقر، تنهایی و تلاش برای بقا؛ گویی هر نت موسیقی که از جعبهاش برمیخیزد، فریادی است خاموش از عمق وجودش.
در این میان، عشق به بیوهای گویی نوری لرزان در تاریکی زندگی آندریاس میتابد. اما این عشق نیز، مانند بسیاری از آرزوهای او، به سرانجامی جز ناکامی نمیرسد. درگیری با تاجری که شاید نمادی از بیرحمی روزگار باشد، او را برای شش هفته به زندان میافکند؛ زندانی که نهتنها جسمش را، بلکه آخرین رشتههای امیدش را نیز پاره میکند. آندریاس، که روزگاری با سرزنش کافران و گناهکاران، خود را در جایگاهی اخلاقی میدید، در پایان راه به همان چیزی بدل میشود که زمانی آن را نکوهش میکرد. مرگ او در دستشویی عمومی، نقطه اوج این سقوط است؛ پایانی که نهتنها غمانگیز، بلکه بهغایت نمادین است. گویی این مکان، که از قضا محل گذر و فراموشی است، آخرین پناهگاه مردی میشود که جهان او را به فراموشی سپرده است.
✍️سایهروشن
"کتاب عصیان" #نقد_کتاب کتاب عصیان، نوشتهای است که در پیچوخمهای روایتش، زندگی مردی را به تصویر م
بااینحال، اگر بخواهیم از منظر محتوایی به عصیان بنگریم، شاید بتوان نقدی بر آن وارد کرد. داستان، شرّ انسانی را بیش از آنکه به خود انسان نسبت دهد، به هستی و درنهایت به خداوند متعال پیوند میزند. این رویکرد، گاه به خطا میرود و تصویری ناعادلانه از مفهوم الهی ترسیم میکند؛ گویی خالق هستی را بهجای انسان، مسئول رنجها و کاستیهای آندریاس میداند. این نگاه، هرچند در خدمت عمقبخشی به تراژدی داستان است، ممکن است خواننده را به تأملی نادرست درباره چیستی شر و عدالت الهی بکشاند.
عصیان روایتی است که خواننده را با خود به ژرفای سرگشتگی و رنج انسانی میبرد؛ داستانی که در عین سادگی، پرسشهای بزرگی را در برابر ما مینهد: آیا انسان در برابر تقدیر محتوم است؟ آیا رنج، مجازاتی الهی است یا نتیجه انتخابهای خودمان؟ این کتاب، با همه تلخیاش، اثری است که ذهن را به چالش میکشد و قلب را به همدلی وامیدارد.
✍️سایهروشن
"حقوقبشر گزینشی"
نقد نظام حقوق بشر غربی و مواجههاش با مصائب غربآسیا، موضوعی است که در عمق خود، پرده از تناقضهای عمیق و ساختاری تمدن مدرن برمیدارد؛ تمدنی که با ادعای جهانشمولی و عدالتخواهی، پرچم حقوق بشر را برافراشته، اما در میدان عمل، این پرچم را به ابزاری برای پیشبرد منافع سیاسی و اقتصادی خود بدل ساخته است. حقوق بشر، در قرائت غربی، چونان آیینهای است که در آن، صورت آراستهی عقلانیت مدرن و کرامت انسانی به نمایش درمیآید؛ اما این آیینه، در پس ظاهر فریبندهاش، ترکهایی عمیق دارد که از تاریخ استعمار، سلطه و گزینشگری اخلاقی سرچشمه میگیرد.
اعلامیه جهانی حقوق بشر، که در سال ۱۹۴۸ میلادی به جهانیان عرضه شد، در بستری زاده شد که هنوز زخمهای جنگ جهانی دوم تازه بود و خاکسترهای ویرانیاش بر زمین نشسته بود. این سند، که به ظاهر برای پاسداشت کرامت همه انسانها نگاشته شد، در فضایی شکل گرفت که قدرتهای پیروز جنگ، یعنی همان دولتهایی که امپراتوریهای استعماریشان هنوز بر بخشهای وسیعی از آسیا و آفریقا سایه افکنده بود، آن را تدوین کردند. چگونه میتوان سندی را که در چنین بستری و تحت هژمونی فرهنگی و سیاسی غرب پدید آمده، جهانشمول و بیطرف دانست؟ این اعلامیه، هرچند در لفظ از برابری و عدالت سخن میراند، در حقیقت بازتابدهندهی ارادهی همان قدرتهایی است که پیشتر، به نام تمدنسازی، سرزمینهای دیگر را غارت کرده و ملتها را به بند کشیده بودند. این تاریخچهی دوگانه، از همان آغاز، ادعای بیطرفی و جهانشمولی حقوق بشر غربی را زیر سؤال میبرد. غرب، که خود را وارث عقلانیت مدرن و مدافع کرامت انسانی میداند، در عمل نشان داده که حقوق بشر را نه بهعنوان ارزشی ذاتی و بیقیدوشرط، بلکه بهمثابه ابزاری برای پیشبرد منافع خود به کار میگیرد. این گزینشگری در مواجهه با مصائب غربآسیا به روشنی آشکار است. در حالی که بحرانهایی مانند نسلکشی روهینگیا در میانمار یا کشتار غیرنظامیان در یمن با سکوت یا واکنشهای حداقلی و نمایشی نهادهای غربی مواجه میشوند، مسائلی که با منافع ژئوپلیتیک غرب همسو هستند، مانند جنگ اوکراین، با شتابی بیسابقه در کانون توجه قرار میگیرند. این تفاوت فاحش در واکنشها، نهتنها از استانداردهای دوگانهی غرب پرده برمیدارد، بلکه نشان میدهد که حقوق بشر، در عمل، تنها زمانی به میدان میآید که با اهداف سیاسی و اقتصادی قدرتهای غربی همراستا باشد.
یکی از نیرومندترین ابزارهای غرب در پیشبرد قرائت خود از حقوق بشر، قدرت نرم رسانهای است. رسانههای غربی، با روایتهایی گزینشی و جهتدار، تصویری مخدوش از بحرانهای غربآسیا ارائه میدهند. در این روایتها، قربانیان مطلوب با بزرگنمایی برجسته میشوند و قربانیان نامطلوب به حاشیه رانده شده یا بهکلی از حافظهی جمعی افکار عمومی جهانی محو میگردند. برای نمونه، در بحران فلسطین، که بیش از هفت دهه اشغال، محاصره و نقض حقوق اولیهی انسانی را به خود دیده، رسانههای غربی اغلب روایتی یکجانبه ارائه میدهند که در آن، حق تعیین سرنوشت فلسطینیان، که یکی از ستونهای ادعایی حقوق بشر است، به حاشیه رانده میشود. در مقابل، بحرانهایی که با منافع غرب همسو هستند، با چنان شدت و دقتی پوشش داده میشوند که گویی تنها این رنجها شایستهی توجه جهانیاند. این ابزارسازی رسانهای، نهتنها حقیقت را تحریف میکند، بلکه بیاعتمادی عمیقی را در میان ملتهای غربآسیا نسبت به مفهوم حقوق بشر دامن میزند. هنگامی که رنج یک ملت به دلیل عدم همسویی با منافع غرب نادیده گرفته میشود، چگونه میتوان انتظار داشت که مردم این سرزمینها به صداقت این نظام باور داشته باشند؟ این بیاعتمادی، که ریشه در تاریخ طولانی استثمار و سلطه دارد، مفهوم حقوق بشر را در ذهن مردمان منطقه از یک ارزش والا به شعاری توخالی و ابزاری برای فشار سیاسی بدل کرده است.
نهادهای بینالمللی، که قرار بود نگهبانان بیطرف حقوق بشر باشند، در عمل به بازوهای اجرایی قدرتهای غربی تبدیل شدهاند. شورای امنیت سازمان ملل، که تحت سلطهی قدرتهای دارای حق وتوست، و دیوان بینالمللی کیفری، که با فشارهای مالی و سیاسی غرب هدایت میشود، نمونههایی روشن از این وابستگیاند. این نهادها، در حالی که پروندههای دشمنان ژئوپلیتیک غرب را با شتاب و شدت پیگیری میکنند، در برابر جنایات متحدان غربی یا سکوت پیشه میکنند یا با مماشات از کنار آنها میگذرند. برای مثال، در حالی که دیوان بینالمللی کیفری با جدیت به پروندههایی در آفریقا یا کشورهای غیرهمسو با غرب میپردازد، جنایات جنگی در یمن یا نقض حقوق بشر در سرزمینهای اشغالی فلسطین اغلب از دستور کار این نهادها خارج میمانند.
این وابستگی ساختاری، اعتماد به نهادهای بینالمللی را در میان ملتهای غربآسیا به شدت مخدوش کرده و حقوق بشر را از چتری برای حمایت به چماقی برای فشار سیاسی تبدیل کرده است.
غربآسیا، که قرنها میدان تاختوتاز قدرتهای استعماری و رقابتهای نفتی بوده، همچنان قربانی همان الگوهای سلطه است. حقوق بشر، که میتوانست امیدی برای رهایی مردمان این منطقه باشد، در عمل به ابزاری برای توجیه مداخلات نظامی، تحریمهای اقتصادی و فشارهای سیاسی بدل شده است. از ویرانی زیرساختهای عراق و سوریه گرفته تا آوارگی مردم یمن و محاصرهی فلسطین، این منطقه بارها شاهد بوده که چگونه شعارهای حقوق بشری به بهانهای برای تخریب، آوارگی و تداوم چرخهی خشونت تبدیل شدهاند. تحریمهای اقتصادی، که اغلب تحت لوای دفاع از حقوق بشر اعمال میشوند، نهتنها به رنج مضاعف مردم عادی منجر شدهاند، بلکه زیرساختهای حیاتی جوامع را نابود کرده و نسلها را در فقر و ناامنی فرو بردهاند.
نتیجهی این روند، نهتنها رنج مضاعف برای مردم منطقه، بلکه گرایش روزافزون به الگوهای بومی عدالت و کرامت انسانی است. مردمان غربآسیا، که تاریخ طولانی استثمار را در حافظهی جمعی خود دارند، دیگر به نظام حقوق بشر غربی بهعنوان منجی نگاه نمیکنند، بلکه آن را بخشی از همان چرخهی سلطه میبینند. این بیاعتمادی، راه را برای جستوجوی الگوهای بومی و مستقل عدالت هموار کرده است؛ الگوهایی که ریشه در فرهنگ، تاریخ و ارزشهای این سرزمینها دارند و میکوشند کرامت انسانی را نه بهعنوان ابزاری سیاسی، بلکه بهعنوان ارزشی ذاتی پاس بدارند.
در نهایت، نقد نظام حقوق بشر غربی، نه از سر انکار ارزشهای انسانی، بلکه از سر دردی عمیق نسبت به تحریف این ارزشها سرچشمه میگیرد. حقوق بشر، در معنای اصیل خود، میتوانست مشعلی باشد که راه را برای عدالت و کرامت در سراسر جهان روشن کند؛ اما در دستان قدرتهای غربی، این مشعل به ابزاری برای سلطه بدل شده است. با این حال، در دل این تاریکی، امیدی هرچند شکننده همچنان زنده است: امید به روزگاری که مردمان غربآسیا، با تکیه بر ارادهی جمعی و ریشههای فرهنگی خود، بتوانند از زیر یوغ سلطه رهایی یابند. روزگاری که قدرت مستضعفین، گردن قلدرمآبان مستکبر را بشکند و جهانی عادلانهتر، فارغ از گزینشگری و استانداردهای دوگانه، بنا شود. این امید، نه در شعارهای توخالی، بلکه در مقاومت و ایستادگی مردمان این سرزمین ریشه دارد؛ مردمانی که با وجود همه رنجها، همچنان به سوی کرامت و عدالت گام برمیدارند.
✍️سایهروشن
"نامه هفدهم"
سلام ای جانِ من، ای گنجشک آوازخوان باغِ زمستانزدهی دلم،
یک هفتهایست که واژههایم در سکوتی سرد فرو رفته و با تو سخن نگفتهام. دلم، این ذرهی کوچک گمشده در بیکرانگی کیهان، در حسرتِ تو پرسه میزند؛ گویی هر لحظه که از تو دورم، پارهای از وجودم را در میان ستارگان گم کردهام.
هفتهای که گذشت، چونان نسیمی آرام و خسته بر من وزید. روزها در تکرارِ ملالآورِ خستگیها گذشت، جز پایانش که طوفانی از کار و زحمت بود. از تمیز کردن گوشهگوشهی خانهی نو تا رنگ زدن سقفهایی که هنوز بوی تازگی میدهند، از صفحات آخر عصیان نا صفحات اول شبِ آخرِ دیکتاتور. هر لحظه، هر حرکت قلممو بر سقف، هر تکه گردوغباری که از خانه زدودم، تو را به یادم آورد. دلم میخواست بودی، ای کاش بودی و من تو را بر اوپنِ آشپزخانه مینشاندم، با نگاهی که در آن هزار قصهی ناگفته پنهان است، و بوسهای از لبانت میستاندم؛ بوسهای چنان عمیق و سیرابکننده که تشنگانِ سرگردانِ بیابان هم از چشمهسارِ گوارای بادیهنشینان نتوانند چنین نوشید.
دوست داشتم کنار هم سقف را رنگ میکردیم، تو با آن ذوقِ بیمانندت از رنگ پردهها میگفتی و من، غرق در انتخاب رنگِ فرش، خیال خانهای را میبافتم که در آن تو باشی. جای تخت را تو میگفتی، با آن لبخندِ نابت که همیشه دلم را میلرزاند، و من کتابهایم را، این گنجینهی جانم را، در قفسهها میچیدم و هر از گاه نگاهی به تو میانداختم تا مطمئن شوم این رویا حقیقت دارد. اما چه میشود کرد؟ چه میشود کرد وقتی تو دوری و من در این آتشِ دلتنگی میسوزم، با شعلههایی که نه خاموش میشوند و نه دیده؟
این تأخیر را بر من ببخش، ای عزیز. بیحوصلگیام را، این دلِ گرفتهام را، این غمِ نهان را که از نبودنت ریشه گرفته، ببخش. ناراحتم، نه از تو، که از خودم؛ از اینکه چرا تو مرا نمیبینی، یا شاید من آنقدرها که باید، خودم را به تو نشان ندادهام. مگر نه اینکه بارها و بارها آهنگی را که میدانستم تو هم دوستش داری، در ماشین گذاشتم و از آینهی کوچکِ ماشین، نگاهت کردم؟ مگر نه اینکه هر بار که چشمانت را در آینه دیدم، دلم خواست فریاد بزنم که تو همهی دارایی منی؟ اما ترسیدم. ترسیدم که واژهای بگویم و تو را آزرده کنم. ترسیدم که این قلبِ لال، با سخنی نسنجیده، تو را از من دورتر کند.
ولی این را بدان، ای یار، که هرچند من در گفتن ناتوانم، تو بینایی. چشمانت، آن دریچههای روشن به سوی روحت، میتوانند آنچه را من در سکوتم پنهان کردهام، ببینند. دوستت دارم، بیشتر از کتابهایم که تمامِ داراییام هستند، بیشتر از هر آنچه در این جهانِ خاکی به من تعلق دارد. تو گنجشکِ آوازخوانِ باغِ دلمی، و من بیتو، جز سایهای در روشنایِ نبودنت نیستم.
✍️ سایهروشن
"لیبرالیسم اقتصادی و فرسایش انسانیت: چرا سوسیالدموکراسی یگانه راه پایداری است؟"
لیبرالیسم اقتصادی، از سپیدهدم عصر روشنگری تا امروز، با وعدهای فریبنده خود را به مثابه منجی بشریت معرفی کرده است: بازار را آزاد بگذارید، و دست نامرئی آن همچون معماری دانا، نظمی بهینه و عادلانه خواهد آفرید. این شعار در سادگی خود، گویی جادویی نهفته دارد؛ اما در پس این سادگی حقیقتی تلخ و بیرحم نهان است. آنچه لیبرالیسم به عنوان آزادی مینامد، برای تودههای کارگر و زحمتکش، چیزی جز زنجیرهای نامرئی نیست: قراردادهای موقت که چون طنابی بر گردن، امنیت را از زندگیشان ربوده؛ دستمزدهای ناچیز که کفاف رویای نه یک زندگی آبرومندانه را نمیدهد بلکه برای ادبیات یک زندگی معمولی نیز کفایت نمیکند و جهانیسازیای که در ظاهر مرزها را گشوده اما در باطن تنها سرمایهداران را به قلههای ثروت رسانده و کارگران را در درههای ناامیدی فرو برده است. لیبرالیسم اقتصادی، با ابزارهایی چون خصوصیسازی بیمهار، سیاستهای ریاضتی که کمر طبقات فرودست را شکسته و تضعیف اتحادیههای کارگری که زمانی صدای رسای کارگران بودند، بهتدریج بنیانهای کرامت انسانی را فرسوده است. این نظام، با تکیه بر فرض سادهانگارانهای که انسان را صرفاً موجودی اقتصادی میداند، سود را به محراب تقدس نشانده و عدالت را به مسلخ تکفیر کشیده است. در جهانی که معیار موفقیت، تنها رشد تولید ناخالص داخلی است و نه کیفیت زندگی انسانها، کارگران، کشاورزان و تودههای مردم به حاشیه رانده میشوند. نتیجه این رویکرد نهتنها شکاف فزاینده طبقاتی است بلکه زوال فرهنگی، نافرمانی مدنی و فسادی است که چون خوره جان جوامع را میخورد. کارگر مدرن، شاید در جیبش تلفن هوشمندی داشته باشد که او را به جهانی از اطلاعات متصل کند، اما در واقعیت به بردگی نوین گرفتار آمده؛ بردگیای که نه با زنجیرهای آهنین، بلکه با قراردادهای شکننده و اضطراب دائمی معیشت تعریف میشود.
در برابر این ماشین بیرحم، سوسیالدموکراسی راهی دیگر پیشنهاد میکند. این مکتب، نه چون سوسیالیسم دولتی تمامیتخواه، مالکیت خصوصی را نفی میکند و نه چون لیبرالیسم افسارگسیخته، انسان را به خدمت اقتصاد درمیآورد. سوسیالدموکراسی، با هوشمندی و تعادل سعی در ایجاد نظامی دارد که در آن اقتصاد در خدمت انسان است، نه برعکس. ابزارهای این نظام، ساده اما قدرتمندند: مالیات تصاعدی که ثروت را عادلانهتر توزیع میکند، حمایتهای اجتماعی فراگیر که آموزش رایگان، خدمات درمانی همگانی و بیمه را به حقوق بدیهی هر شهروند بدل میسازد، اتحادیههای کارگری نیرومند که صدای کارگران را به گوش سیاستگذاران میرسانند و قوانینی سختگیرانه که سپری در برابر استثمار کارگران توسط سرمایهداران برمیافرازد. تجربه کشورهای اسکاندیناوی، آلمان و حتی فرانسه گواه این حقیقت است که میتوان رشد اقتصادی را با رفاه عمومی و عدالت اجتماعی پیوند داد؛ میتوان جامعهای ساخت که در آن، انسانها نه چرخدندههای ماشین سودآوری، بلکه هدف غایی هر سیاست و برنامهای باشند. اما در منطقه ما که تاریخش با استبداد سیاسی و فساد اقتصادی درآمیخته، پیادهسازی سوسیالدموکراسی چالشهایی عمیقتر میطلبد. اینجا جایی است که رانتخواری چون موریانهای پایههای اعتماد عمومی را خورده و شکاف طبقاتی، فاصلهای نجومی میان دارا و ندار پدید آورده، سوسیالدموکراسی نیازمند بستری است که از خاک تعاونیهای کارگری در بخشهای کلیدی چون کشاورزی، حملونقل و تولید جوانه زند. قانون کاری که حداقل دستمزد را نه بر اساس ارقام اسمی، بلکه بر پایه نیازهای واقعی زندگی تعیین کند، شفافیت مالی که ریشههای فساد را بخشکاند و سرمایهگذاریهای دولتی در صنایع مادر که سودش نه به جیب عدهای مولتی میلیاردر بلکه به سوی بازتوزیع عادلانه برای همه شهروندان روانه شود. اینها نه آرمانهایی دستنیافتنی بلکه گامهایی عملیاند که میتوانند جامعهای عادلانهتر و انسانیتر بسازند. لیبرالیسم اقتصادی، در پس نقاب آزادی ماشینی است که کارگر را به چرخدندهای فرسوده و انسان را به ابزاری برای سود تقلیل داده است. سوسیالدموکراسی اما، نه بازگشت به توتالیتاریسم کمونیستی است و نه ادامه سرمایهداری بیرحم. این مکتب دعوتی است به بازاندیشی در معنای اقتصاد؛ اقتصادی که نه برای سود چند نفر، بلکه برای سعادت همگان طراحی شده باشد. در این راه، انسان نه وسیلهای برای رشد شاخصها، بلکه هدف والای هر تلاش و سیاستی است. این است راه پایداری؛ راهی که در آن، کرامت انسانی بر تخت مینشیند و اقتصاد، خادم انسان میشود.
✍️ سایهروشن
"نامه هجدهم"
ای جان جانانم، ای آنزاک نازنینم، ای که نامت چون نغمهای دلانگیز در گوش جانم طنینانداز است. هفت روز است، هفت روزِ بلند و بیانتها، که از نوای گرم و دلانگیز صدایت محروم ماندهام. هفت روز است که از آن دو دریچهی پر رمز و راز، چشمانت، که گویی دروازهای به سوی بهشتی ناپیداست، بیبهرهام. در این روزگارِ سرد و پرهیاهو، که زمان چون رودی خروشان بیوقفه میگذرد، نمیدانم آیا دلت برایم تنگ شده است یا نه. نمیدانم آیا در خلوتِ لحظههایت، یادی از من، از این دلِ بیقرارِ عاشقپیشه میکنی یا خیر. اما من، ای یارِ نازنین، با تمام وجودم در حسرتِ لحظهای دیدار توام. دلم لک زده است برای آن لبخندِ شیرینت، که چون آفتابی گرم، تاریکیهای روحم را میزداید. لعلِ لبهایت، گویی شرابی است که با یک نگاه، جانم را تازه میکند و قلبم را به رقص میآورد. این یک هفته، ای جانِ من، گویی عمری بر من گذشته است. روزها و شبها، در تکاپویی بیامان، چون کارگری خستگیناپذیر به هر کاری دست بردهام. از تخریب دیوار تا گچکاری، از بارکشیهای سنگین که شانههایم را خم کرده تا برقکاریهای پرزحمت که انگشتانم را خسته ساخته، همه را به جان خریدهام. گاه چنان زیر بارِ کار، کمرم خم شده است که گویی گروهی اوباش در کوچهای تنگ و تاریک بر من تاختهاند و تا توانستهاند بر پیکرم کوبیدهاند. عرق جبینم زمین را خیس کرده و استخوانهایم از فشار درد نالیدهاند. اما، آنزاکِ من، در میانهی این رنج و خستگی، خیالت چون نوری سحرآمیز در دلم میدرخشیده است. در هر لحظهی دشوار، به خود میگفتم: این رنجها، این زخمها، این خستگیهای جانفرسا، همه برای توست. برای روزی که دست در دست تو، در خانهای که با عشق و امید بنا کردهایم، زندگی را از نو خواهیم ساخت. این اندیشه، چون مرهمی شفابخش، خستگیام را به شیرینی بدل میکند و روحم را جلا میدهد. ای کاش بودی، ای کاش در کنارم بودی تا دستان لطیف و مهربانت را در دست میفشردم، به چشمانت، آن دو ستارهی درخشان، خیره میشدم و با تمام وجودم میگفتم: همهی این رنجها، همهی این زخمها و سختیها، برای توست، برای آیندهای که با تو خواهم ساخت.
اما چه کنم که دوری، و این دوری چون خنجری تیز بر سینهام نشسته است. با این همه، حتی در شلوغی کار، در آن لحظات که زیر بار یخچالی سنگین کمرم تا مرز شکستن خم شد، حتی در آن دم که نفسهایم به شماره افتاده بود و قلبم از فشار میتپید، تو در گوشهای از ذهنم بودی. نه، هرگز فراموشت نکردم. تو در هر نفس، در هر تپش قلبم، در هر قطرهی عرقی که بر زمین ریخته، جاری هستی. گویی نام تو در رگهایم جریان دارد و یاد تو در تکتک لحظههایم زنده است.
آنزاک من، دوستت دارم. این نه واژهای است که به آسانی بر زبان آید، نه شعاری که در باد پراکنده شود. این فریادی است که از ژرفای جانم برمیخیزد، نغمهای که در هر کوی و برزن، در هر بیابان و کوهستان، طنین خواهد انداخت. حتی اگر سالها فاصله میان ما باشد، حتی اگر این نامهها در سینهی کاغذ خاک بخورند و روزگار بر آنها غبار فراموشی بپاشد، باز هم عشقم به تو چون ستارهای ثابت در آسمان قلبم خواهد درخشید. این عشق، نه با گذر زمان کمرنگ میشود و نه با سختیهای راه خاموش. این عشق، ای یار، شعلهای است که در دلم زبانه میکشد و تا ابد فروزان خواهد ماند. تا آن روز که دوباره در کنارت باشم، تا آن لحظه که دستانت را در دست گیرم و در چشمانت غرق شوم، با همین عشق و امید زندهام. ای آنزاکِ نازنینم، تو بهانهی هر تلاشم، نور هر تاریکیام، و دلیل هر تپش قلبمی.
✍️ سایهروشن
"واقعا شادی چیست؟"
سالها در خیال بودیم که شادی گوهری است پنهان در گوشهای از جهان؛ گوهری که یا در زرقوبرق مال و مکنت پنهان شده، یا در خلوتهای معنوی و عادتهای مقدس انتظارمان را میکشد. گمان میکردیم اگر خانهای باشد با پنجرههای رو به باغ، اگر سکهای در جیبمان برق بزند، یا اگر در خلوت شبانه با ذکر و تسبیح دل به دریای بیکرانهی معنا بسپاریم، آنگاه شادی، چون مهمانی ناخوانده اما دلپذیر، درِ خانهی دلمان را خواهد کوبید. خیال میکردیم شادی مقصدی است که با نقشهای دقیق از عادات و داشتهها میتوان به آن رسید؛ کافی است گامها را درست برداریم، دعاها را بهموقع بخوانیم، و دنیا را رام خواستههایمان کنیم.
اما دنیا، این بازیگر زیرک، نقاب از چهره برداشت و حقیقت عریانش را به ما نشان داد. روزی آمد که نه خانهای ماند، نه سکهای در جیب بود، و نه حتی آن ریسمانهای ظریف عادتهای کوچک که روزگاری پناهمان بودند. یکییکی پاره شدند، گسستند و ما را در میانهی خالیِ جهان رها کردند. اما درست در همین ویرانهی انتظارات، در میان ترکخوردگیهای امید و آرزو، چیزی شگفتانگیز رخ داد: ما همچنان شادی را یافتیم. نه شادیای که در هیاهوی جمعهای پرزرقوبرق موج میزند، نه آن شوق زودگذر که با خندهای بلند میآید و با سکوتی محو میشود. شادیای که از آن سخن میگویم، برهنه بود، بیدلیل بود، انگار از اعماق وجودمان میجوشید، بیآنکه به چیزی بیرون از ما وابسته باشد.
اینجا بود که پرسشی در دلمان جوانه زد: اگر شادی نه در داشتههای مادی است و نه در آیینهای معنویِ از پیش تعیینشده، پس از کجاست؟ ریشهی این چشمهی بیمنت کجاست که در بیابانی چنین خشک و بیرحم میجوشد؟
عبادت همان عبادت بود؛ همان سجدههای آشنا، همان ذکرهای نرم که چون نسیمی بر لبها جاری میشدند، همان تسلیم آرام در برابر عظمت بیکران الهی. ریتم این آیینها تغییری نکرده بود، اما چیزی در ما دگرگون شده بود. انگار آینهی دلمان، که روزگاری غبارآلود بود، ناگهان صیقل خورده بود. عرفا میگویند دل آدمی چون آینهای است که نور حقیقت را بازمیتاباند، اما غبارهای دنیا، غبارهای خودخواهی و انتظار، آن را کدر میکنند. شاید در آن لحظهی گسست، در آن شکستنهای پیدرپی، غبار از دلمان زدوده شده بود. شاید درد، خود، قلممویی شده بود که آینهی وجودمان را جلا داده بود. و حالا همان عبادت قدیمی، همان کلمات تکراری، نوری تازه را منعکس میکرد؛ نوری که نه از آسمان، که از عمق جانمان ساطع میشد.
اگزیستانسیالیستها سخنی دارند که در این لحظه به کار میآید: شادی اصیل، آنگاه زاده میشود که انسان با حقیقت وجود خویش آشتی کند. وقتی دیگر در پی آن نیست که دیگری چرا چنین است؟ یا جهان چرا آنگونه نیست؟ بلکه میپرسد: من کیستم؟ این بودن را چگونه به آغوش میکشم؟ و عرفان، این راهنمای دیرین روح، گامی فراتر مینهد و میپرسد: من از کیستم؟ به سوی چه کسی رهسپارم؟ در این پرسشهاست که عبادت از وظیفهای روزمره به آیینهای بدل میشود؛ آیینهای که نهتنها خودت را، بلکه رشتهی نامرئیای را نشان میدهد که تو را به بینهایت پیوند میزند.
شادیای که از این نگاه برمیخیزد، نه فریبی زودگذر است و نه وعدهای دور. شادی، شاید، همان دوباره دیدن است؛ همان نگاه کودکی که برای نخستین بار به آسمان مینگرد و در شگفتی غرق میشود. ما، بزرگسالانِ خسته از تکرار، به آسمان نگاه میکنیم و میگوییم: ابرها قشنگاند. اما کودک نمیگوید، کودک میبیند، کودک میشود، کودک با آسمان یکی میشود. عبادت همان عبادت است، اما نگاه ما کودکانه شده است؛ بیواسطه، بیغبار، سرشار از شگفتی.
پس شادی، شاید، نشانهای است. نشانهای از اینکه حتی وقتی همهچیز فرو میریزد، هنوز چیزی در ما باقی است. هنوز ما هستیم، هنوز او هست. شادی گواهی است بر اینکه انسان، با همهی نداریها و شکستگیهایش، در ژرفای وجودش چشمهای دارد که از هیچ کرانهی بیرونی سیراب نمیشود. این چشمه از درون میجوشد، از همانجا که خدا با ما سخن میگوید، از همانجا که ما با خودمان، با حقیقتمان، روبهرو میشویم.
و شاید راز شادی همین باشد: شادی خود دلیل است. دلیلی بر اینکه زندگی، حتی در گمگشتگیاش، حتی در بیمعنایی ظاهریاش، هنوز معنایی دارد. معنایی که نه در کتابی نوشته شده، نه در وعدهای نهفته است، بلکه در خودِ بودن، در خودِ زیستن، و در خودِ تسلیم شدن به این راز بزرگ نهفته است. شادی، آینهای است که در آن، حتی در تاریکترین شبها، بازتاب نور خدا را میبینیم.
✍️سایهروشن
"عروسک مضحک"
رئیس مجلس لبنان، نبیه بری، چند روز پیش گفت: دوران حکومت ایران در پایتختهای عربی به پایان رسیده.
اما مشکل اینجاست: ایران هیچوقت در هیچ پایتختی حکومت نکرده و نخواهد کرد. این تعبیر بیشتر شبیه پروژهای است برای تحریف واقعیت.
تفاوت ایران و غرب همینجاست.
غرب وقتی وارد یک کشور میشود، یا با کودتا رژیم عوض میکند (ایران ۱۹۵۳، شیلی، مصر...)، یا با ارتش میریزد و اشغال میکند (عراق، افغانستان). بعد ساختار سیاسی را زیر و رو میکند، منابع را میبلعد، و در پایان یا میرود یا یک دولت دستنشانده میگذارد. این یعنی استعمار، این یعنی حکومت.
اما ایران چه کرده؟ ابزار داده، آموزش داده، خط مقاومت را کشیده، اما پرچم خودش را بالا نبرده. مالیات نگرفته، ارتش اشغالگر نفرستاده. فقط کاری کرده که ملتها بتوانند روی پای خودشان بایستند.
لبنان اگر امروز ایستاده، محصول همین پشتیبانی است: همان حزباللهی که اسرائیل را در سال ۲۰۰۰ مجبور به عقبنشینی کرد، بدون حمایت ایران هیچوقت نمیتوانست به این جایگاه برسد. عراق اگر امروز یکپارچه است، به خاطر همان روزهایی است که شهید سلیمانی و نیروی قدس جلو داعش ایستادند. یمن، سوریه و فلسطین هم همینطور.
پس چرا امثال نبیه بری میگویند ایران حکومت میکرد؟ این بیشتر یک جنگ روایتهاست. چون آمریکا، سعودی و اسرائیل سالهاست این تصویر را القا میکنند که ایران استعمارگر است. در حالی که استعمارگر واقعی همان کسی است که پایگاه نظامیاش را وسط قطر و کویت و عربستان زده و بر همه چیز سایه انداخته.
اما تناقض تلختر همینجاست: بعضی از همین رهبران عرب، که امنیت و عزتشان محصول مقاومت است، حالا زبان به نیش باز میکنند؛ درست مثل گربهای که حتی اگر دستت را تا آرنج در عسل فرو کنی و جلویش بگیری، باز گازت میگیرد.
این رفتار از کجا میآید؟ از یک ذهنیت استعمارزده. ذهنیتی که همیشه چشمش به بیرون است؛ یا به واشنگتن، یا به مسکو، یا به پکن. خیال میکند نجات از بیرون میآید، نه از درون. درست همان چیزی که جلال آلاحمد سالها پیش غربزدگی نامید: هر بار بادی از غرب بوزد، ما هم بلرزیم. امروز فقط فرم عوض شده؛ دیگر فقط غرب نیست، هر قدرتی که بوی بزرگی بدهد، برایشان میشود بت.
اینها بهجای آنکه خود را فاعل تاریخ بدانند، تبدیل به ابزار تاریخ شدهاند. عروسک خیمهشببازیاند: نخ در دست دیگری است، اما عروسک خیال میکند خودش دارد میرقصد.
از نگاه اگزیستانسیالیسم، این همان بدایمانی است که سارتر میگفت؛ یعنی فرار از مسئولیت انتخاب.
از نگاه عرفان، این همان غفلت از حقیقت درونی و از خداست.
قرآن هم روشن گفته:
إِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَومٍ حَتّى یُغَیِّروا ما بِأَنفُسِهِم
اما اینها ترجیح میدهند به دست دیگری آویزان شوند تا خود را تغییر دهند.
واقعیت این است: ذهنیت استعمارزده را فقط یک چیز درمان میکند؛ اینکه ملت بفهمد هیچ قدرت خارجی خیرخواهش نیست. هر که بیاید، با دندان گرگ میآید. تنها راه، استقلال درونی است؛ وگرنه، رهبرانی مثل نبیه بری تا ابد خواهند ماند، و ملتها همچنان در برزخ تاریخ معلق خواهند بود.
✍️سایهروشن
"انحطاط"
در ابتدا باید تکلیف یک چیز را روشن کنیم: آیا واقعاً جامعه ما در مسیری از انحراف و انحطاط فرو میغلتد، یا همهی این حرفها صرفاً نوستالژی بیمارگونهای است در سوگ گذشتهای که خیال میکنیم بهشتی گمشده بوده؟ این پرسش، نه یک بحث فلسفی انتزاعی، بلکه واقعیتی است که هر روز در کوچه و خیابان، در تاکسی و مترو، در دانشگاهها و بعضا متاسفانه حتی در جمعهای خانوادگی با پوست و گوشتمان لمسش میکنیم. کافی است لحظهای چشمهایمان را باز کنیم و به اطراف نگاه کنیم: دروغ مثل خونی در رگهای روابط اجتماعی جریان دارد، ریا نقابی شده بر چهرهی بسیاری از تعاملات روزمره، بیاعتمادی دیوار بلندی میان آدمها کشیده، و فرار از مسئولیت به یک هنر تبدیل شده است.
به اینها اضافه کنید مصرفزدگی بیحد و حصری که ما را به ماشینهایی برای خریدن و دور ریختن بدل کرده، شهوت سیریناپذیر قدرت و ثروت که ارزشهای انسانی را زیر پای خود له میکند، بیتفاوتی سرد و بیرحمانه به رنج دیگران که دیگر حتی وجدانها را هم تکان نمیدهد، و البته انحرافات جنسی، مصرف مخدرها و مشروبات الکلی که دیگر نه در خفا، بلکه گاه در روز روشن خودنمایی میکنند. اگر اینها نشانههای انحطاط نیستند، پس چه هستند؟ نکند باید اینها را به حساب بلوغ جمعی بگذاریم؟ نکند این آشوب اخلاقی و این فروپاشی ارزشها، همان چیزی است که عدهای با افتخار نامش را مدرنیته، پیشرفت، تجدد و اصلاحات میگذارند؟
این انکار، این چشم بستن بر واقعیتی که مثل آفتاب نیمروز عیان است، خود بخشی از همان انحطاط است. وقتی دروغ را میبینیم اما نامش را سیاست میگذاریم، وقتی ریا را میبینیم اما آن را رفتار حرفهای و یا روشهای تربیتی میخوانیم، وقتی بیتفاوتی به درد دیگران را با تمرکز بر خود و ناپسند بودن دخالت در امور دیگران توجیه میکنیم، در واقع داریم انحطاط را در لفافهی کلمات قشنگ پنهان میکنیم. این دیگر کوربینی نیست؛ این خود انحطاط است که از درون ما سخن میگوید، خودش را توجیه میکند و با هزار ترفند میکوشد زشتیاش را پشت نقابهای فریبنده، منطقی و علمی مخفی کند.
اما این پایان ماجرا نیست. این انحطاط، این فروپاشی تدریجی، نه یک سرنوشت محتوم است و نه یک بیماری درمانناپذیر. اگر جرأت کنیم آینه را جلوی خودمان بگیریم، اگر به جای توجیه و انکار، شجاعت پذیرش حقیقت را داشته باشیم، شاید بتوانیم راهی برای بازگشت پیدا کنیم. بازگشت، نه به گذشتهای خیالی و آرمانی، بلکه به ارزشهایی که روزگاری ما را به هم پیوند میداد: صداقت، اعتماد، مسئولیتپذیری، همدلی، عفت، شجاعت و خطوط قرمز اخلاقی. اینها نه شعارهای توخالیاند و نه رویاهای دستنیافتنی. اینها همان چیزهایی هستند که روزواری در همین جامعه، در همین خیابانها، در میان همین مردم، زنده بودند. پرسش این است: آیا هنوز جرأت داریم برای بازگرداندن آنها تلاش کنیم، یا ترجیح میدهیم در این کوربینی خودخواسته غرق شویم و انحطاط را مدرن بودن بنامیم و یا در مواردی دیگر از ریشه منکر وجود انحطاط در جامعه بشویم؟
اخلاق در جامعهی امروز به سان لاشههای نیمهجان است و بر کسی پوشیده نیست که دارد نفسهای آخرش را میکشد. عدهای از او روی برمیگردانند و میگوید اون زنده است، عدهای عطری خوشبو به اون میزنند تا بگویند زنده است و تاثیرگذار و عدهای دیگر تنها بر سر این جسم رو به احتضار عزاداری میکنند. اما سوال اصلی این است: آیا کسی در این میان جرات دارد این بدن یا معاینه کند و تلاشی هرچند کماثر برای درمانش انجام بدهد؟
اما ریشههای این بیماری کجاست؟ آیا باید دست روی دست بگذاریم و همهچیز را به پای تقدیر و بخت بنویسیم یا جرأت داریم که کالبدشکافی کنیم، زخمها را بشکافیم و ببینیم این بیماری از کجا شروع شده؟ انحطاطی که هر روز در خیابانها، خانهها، و حتی قلبهایمان میبینیم، خودبهخود به وجود نیامده. ریشههایش عمیقاند، اما نه آنقدر پیچیده که نتوانیم ببینیمشان. بیایید با شجاعت به این ریشهها نگاه کنیم، نه برای متهم کردن، بلکه برای فهمیدن و شاید، فقط شاید، برای نجات خودمان.
یکی از اولین و شاید ریشهایترین عامل انحطاط، فروپاشی نهاد خانواده است. خانواده قرار بود پناهگاه باشد، اولین مدرسهی انسانیت، جایی که کودک در آن معنای عشق، تعهد، و مسئولیت را بیاموزد. اما حالا چه؟ خانوادهها در اغلب موارد یا از هم پاشیدهاند یا به خوابگاههایی بیروح تبدیل شدهاند که آدمها فقط برای خوردن و خوابیدن زیر یک سقف جمع میشوند. بچهها دیگر در آغوش مادر یا زیر نگاه پرمهر پدر بزرگ نمیشوند. معلمشان صفحهی سرد موبایل است، بازیهایشان مجازی است و دنیایشان پر از صداهایی که هیچوقت جای گرمای والدین را نمیتواند بگیرد. وقتی خانه از معنا خالی شد، خیابان جای آن را گرفت.
اما خیابان معلمی است بیرحم و به جای مهربانی بیاعتمادی میآموزد و به جای تعهد خودخواهی. خلأ عنصر خانواده، اولین جرقهی انحطاط است. وقتی ریشههای عاطفی و اخلاقی یک انسان در کودکی خشک شود، چطور میتوان انتظار داشت در بزرگسالی شاخههایش سالم بماند؟
دیگر عامل انحطاط اخلاقی مسائل اقتصادی و شیوع فرهنگ زرسالاری است. وقتی معیار همهچیز پول شد، اخلاق اولین و اصلیترین قربانی خواهد بود. در جامعهای که ارزش انسان را با حساب بانکیاش بسنجند و راستگویی و درستکاری را به به تمسخر بگیرد، سرنوشتی جز انحطاط و سقوط در درههای رذالت نخواهد داشت. کسی به انسانیت احترام نمیگذارد بلکخ احترام مال آن کسی است که بیشتر دارد، چه از راه حلال چه از راه حرام. در این میدان، یا باید دزد باشی، یا نوکر دزدها، یا منزوی و مطرود و متاسفانه راه دیگری وجود ندارد، شاید در موارد بسیار نادری بتوان ثروتمندانی یافت که هنوز به ارزشهای اخلاقی و انسانی پایبند هستند ولیکن همچون کبریت احمراند. زرسالاری فقط جیبها را پر نمیکند بلکخ قلبها را نیز خالی میکند، وجدانها را خاموش میکند و جامعه را به جنگلی تبدیل میکند که در آن هرکس برای بقا دیگری را به فجیعترین شکل میدرد. این اقتصاد بیمار که همهچیز را به کالا بدل کرده، از انسانیت گرفته تا روابط انسانی، ریشهی دومی است که انحطاط همچون انگلی خطرناک از آن تغذیه میکند.
عامل دیگر سیاست فاسد، دروغگویی و تاختوتاز بازیگران عرصهی قلم است. حاکمان قرار بود الگو باشند، نگهبانان قانون و عدالت. اما وقتی خودشان کارخانهی دروغ و ریا میشوند، چه انتظاری از جامعه میتوان داشت؟ وقتی بالادستی قانون را دور میزند تا پسر یا دامادش را به فلان منصب برساند، با افتخار رشوه میگیرد و با بیشرمی دروغ میگوید بالتبع پاییندستی هم یاد میگیرد که این کارهای عادی و لازم است. فساد مثل شیرابهی زباله و کثافت از بالا آغاز میشود و آرامآرام همهجا را آلوده میکند. وقتی اعتماد به حاکمان از بین میرود، اعتماد جامعه به خودش هم نابود میشود. این سیاست فاسد که به جای خدمت به دنبال قدرت و منفعت است نهتنها جامعه را اداره نمیکند بلکه آن را به سوی پرتگاه هدایت میکند.
یکی دیگر از عوامل انحطاط و در واقع تاثیرگذارترین عامل در عصر مدرن، رسانهها و ابتذال فرهنگی و هنری است. رسانهها قرار بود آگاهی بیاورند، فرهنگ را بالا ببرند و جامعه را به سوی بهتر شدن هدایت کنند. اما حالا چه؟ رسانهها به ماشینهای تبلیغ مصرف، لذتجویی فوری و خودنمایی تبدیل شدهاند. از صبح تا شب، پیامشان یکی است: همین حالا خوش باش، مهم نیست فردا چه میشود. این فرهنگ ابتذال که لذت را به جای معنا و ایمان مینشاند و خودنمایی را به جای انسانیت تبلیغ میکند نهتنها فکر و تدبیر بلندمدت را سلاخی میکند بلکه مسئولیتپذیری را هم به آغوش خاک میسپارد. رسانههایی که قرار بود چشم و گوش جامعه باشند، حالا به بلندگوهایی تبدیل شدهاند که پوچی و شهوتپرستی را با تمام وجود فریاد میزنند.
یکی عواملی که مستقیما به خود اعضای جامعهی کنونی برمیگردد و تنها مقصرش خود مردم هستند ازخودبیگانگی و بیمعنایی است. انسان امروز گمشده است. نه به خدا باور دارد نه به حقیقت و نه به هیچ ارزش دیگر. خب نتیجه چیزی جز پوچی محض میشود؟ آدمی که به هیچچیز باور ندارد بدیهی برای هیچچیز هم ایستادگی نمیکند جز لذتهای لحظهای خودش. این نیهیلیسم و بیمعنایی، مثل موریانهای است که آرامآرام پایههای جامعه را میجود.
وقتی زندگی بیمعنا شود، وقتی هیچ هدفی جز در لحظه خوش بودن باقی نماند، دیگر چه فرقی میکند که دروغ بگویی یا راست، که به دیگری کمک کنی یا او را زیر پا له کنی؟
از عوامل ریشهای انحطاط که از دوران کودکی آغاز میشود و در ابتدای بزرگسالی پایان مییابد آموزش بیروح و بیفایده است. مدارس و دانشگاهها قرار بود انسانهای مفید جامعه بسازند نه فقط موجودات دوپایی که مدرک مهندسی و پزشکی و روانشناسی دارند. اما آنچه اکنون ناظرش هستیم نظام آموزشی است که پر از کتاب، امتحان و نمرههای بعضا عالی است اما تهی از هرگونه روح و تربیتی است. دانشجو یاد میگیرد چطور فرمول حفظ کند، چطور تقلب کند، چطور مدرک بگیرد، اما نمیآموزد چطور انسان باشد، چطور مسئولیتپذیر باشد، چطور به ارزشهای اخلاقی پایبند بماند. این آموزش بیروح، که فقط مغز را پر میکند و قلب را خالی میگذارد، انسانهایی تربیت میکند که شاید باهوش باشند، اما بیوجدانند و همین دانشمندان بیوجدان بودند که باعث مرگ هزاران نفر در ژاپن شدهاند.
بله، جامعه ما در باتلاق انحطاط اخلاقی فرو رفته است. انکار این حقیقت مثل این است که روی جنازهای عطر بپاشیم، شمع روشن کنیم و با لبخندی تصنعی بگوییم: نه، هنوز زنده است، فقط کمی خسته است!
اما حقیقت مثل بوی تعفن، بیرحمانه به مشام میرسد. نمیشود با کلمات قشنگ و توجیهات فریبنده آن را پنهان کرد. ریشههای این انحطاط عیاناند: خانوادههایی که غالبا از هم پاشیده و یا به خوابگاههای بیروح تبدیل شدهاند، سیاستی که به جای الگو بودن تبدیل شده است به کارخانهی دروغ و فساد، اقتصادی که با زرسالاری قلب انسانیت را میخشکاند، رسانههایی که ابتذال را به جای فرهنگ میفروشند و انسانی که در پوچی و ازخودبیگانگی غرق شده و دیگر نه به چیزی باور دارد و نه برای چیزی میایستد. اینها نه حدس و گماناند، نه اغراق؛ کافی است به اطرافمان نگاه کنیم، از خیابانهای شلوغ تا گفتوگوهای روزمره، از صفحههای مجازی تا جمعهای خانوادگی.
اما حالا که این جنازهی اخلاق پیش روی ماست چه باید کرد؟ آیا میشود با نصیحتهای آبکی، کمپینهای پرطمطراق اخلاقی و یا شعارهای توخالی از این باتلاق بیرون آمد؟ این موارد اگر تاثیری داشته باشند حداکثر مثل مسکنیاند که فقط لحظهای درد را پنهان میکنند اما زخم را عمیقتر میکنند. اگر قرار است این انحطاط درمان شود، باید جرأت کنیم چاقوی جراحی را برداریم و از ریشه بزنیم. نه با حرفهای قشنگ، نه با وعدههای پوچ بلکه با شجاعت روبهرو شدن با حقیقت عریان و زننده. باید دوباره از خانواده پناهگاهی ساخت که بتوان در آن آرامش و آسایش یافت. باید سیاست و سیاستمدارانی انتخاب کنیم که تشنهی خدمت باشند نه سلطه. باید اقتصادی خلق کنیم که معیار ارزشگذاری روی انسانها اخلاق و ایمان آنها باشد نه زر و زور و تزویرشان. باید به رسانههایی بها بدهیم که به جای ابتذال، آگاهی و معنا بیاورند و از همه مهمتر، باید انسانی را پرورش دهیم که دوباره معنای زندگیاش را پیدا کند نه اینکه در پوچی و لذتجویی لحظهای غرق شود.
مسئله این نیست که آیا انحطاط وجود دارد یا نه. مسئله این است که آیا جرأت داریم این جنازه را تشریح کنیم، زخمهایش را ببینیم و برای درمانش کاری کنیم یا ترجیح میدهیم چشمهایمان را ببندیم، از بوی تعفن فرار کنیم و خودمان را با توهم: همهچیز خوب است آرام کنیم؟ این انتخاب ماست: یا شجاعت روبهرو شدن با حقیقت و بازسازی آنچه فروپاشیده یا غرق شدن در این باتلاق و پیشرفت نامیدنش. کدام را انتخاب میکنیم؟ این پرسش، نه فقط برای امروز، بلکه برای آیندهی ماست. آیندهای که یا میتواند از خاکستر این انحطاط برخیزد، یا در آن دفن شود.
و در نهایت میخواهم بگوییم که حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در لحظهای ظهور خویش را بر جهانیان ارزانی میدارند که بشر در بهترین حالت پس از هزاران سال آزمون و خطا به نهایت ناتوانی خود در ساختن یک جامعهی آرمانی پی ببرد. آن موقع که همهی طرحها، ایدئولوژیها، مکتبها و نظریهها در بوتهی آزمایش شکست خورده باشد و آدمی از سرِ درد و حقیقت نه از سر عادت و تعارف با جان و دل فریاد بزند: اللهم عجل لولیک الفرج.
ظهور، نتیجهی شکست کامل تلاشهای بشری در روزی است که انسان بفهمد بدون هدایت الهی، بدون امامِ حاضر راه به مقصد نمیبرد. اما معنای این سخن آن نیست که ما امروز دست روی دست بگذاریم و تنها دعا کنیم. دعا لازم است، اما کافی نیست. اگر قرار باشد ظهور یک وعدهی الهی باشد، پس باید زمینهی آن هم فراهم شود. خداوند سنتش را چنین قرار نداده که چیزی از آسمان بیفتد و همهچیز را یکباره درست کند. همانطور که در قرآن آمده:
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
یعنی تحول، از درون مردم آغاز میشود. اگر ما فاسد بمانیم، جاهل بمانیم، بیعمل بمانیم، ظهور برای چه چیزی خواهد بود؟ ظهور موعود یعنی عدل جهانی؛ و عدل را با جامعهای که دغدغهی ریشهکن کردن بیعدالتی نداشته باشد نمیتوان بنا کرد. دعا درخواست است، اما طلب بدون عرضه چه معنایی دارد؟ اگر شاگردی از استادش مدرک بخواهد ولی هیچوقت درس نخواند آیا این خواسته رواست؟ اگر مریض از پزشک دارو طلب کند اما نسخه را رعایت نکند آیا درمانی صورت میگیرد؟ ما اگر حقیقتاً مشتاق ظهوریم، باید نشان دهیم که ظرفیت آن را داریم، باید با رفتارمان، با اصلاح جامعهمان، با تربیت نسلها، با مبارزه با فساد و ظلم، با صداقت در کار و مسئولیت، بگوییم: ما مرد این میدان هستیم.
ظهور تنها یک واقعهی ماورایی نیست، یک آزمون بزرگ تاریخی است. و آنکه منتظر است، نه تنها دعا میکند، بلکه عمل میکند. منتظر واقعی کسی است که خودش جزئی از زمینهسازان حکومت جهانی عدل باشد. وگرنه، دست بر روی دست گذاشتن و فقط دعا کردن، در حقیقت نوعی فرار از مسئولیت است و عينا همان چیزی است که با فلسفهی ظهور در تعارض میباشد.
✍️سایهروشن