"انحطاط"
در ابتدا باید تکلیف یک چیز را روشن کنیم: آیا واقعاً جامعه ما در مسیری از انحراف و انحطاط فرو میغلتد، یا همهی این حرفها صرفاً نوستالژی بیمارگونهای است در سوگ گذشتهای که خیال میکنیم بهشتی گمشده بوده؟ این پرسش، نه یک بحث فلسفی انتزاعی، بلکه واقعیتی است که هر روز در کوچه و خیابان، در تاکسی و مترو، در دانشگاهها و بعضا متاسفانه حتی در جمعهای خانوادگی با پوست و گوشتمان لمسش میکنیم. کافی است لحظهای چشمهایمان را باز کنیم و به اطراف نگاه کنیم: دروغ مثل خونی در رگهای روابط اجتماعی جریان دارد، ریا نقابی شده بر چهرهی بسیاری از تعاملات روزمره، بیاعتمادی دیوار بلندی میان آدمها کشیده، و فرار از مسئولیت به یک هنر تبدیل شده است.
به اینها اضافه کنید مصرفزدگی بیحد و حصری که ما را به ماشینهایی برای خریدن و دور ریختن بدل کرده، شهوت سیریناپذیر قدرت و ثروت که ارزشهای انسانی را زیر پای خود له میکند، بیتفاوتی سرد و بیرحمانه به رنج دیگران که دیگر حتی وجدانها را هم تکان نمیدهد، و البته انحرافات جنسی، مصرف مخدرها و مشروبات الکلی که دیگر نه در خفا، بلکه گاه در روز روشن خودنمایی میکنند. اگر اینها نشانههای انحطاط نیستند، پس چه هستند؟ نکند باید اینها را به حساب بلوغ جمعی بگذاریم؟ نکند این آشوب اخلاقی و این فروپاشی ارزشها، همان چیزی است که عدهای با افتخار نامش را مدرنیته، پیشرفت، تجدد و اصلاحات میگذارند؟
این انکار، این چشم بستن بر واقعیتی که مثل آفتاب نیمروز عیان است، خود بخشی از همان انحطاط است. وقتی دروغ را میبینیم اما نامش را سیاست میگذاریم، وقتی ریا را میبینیم اما آن را رفتار حرفهای و یا روشهای تربیتی میخوانیم، وقتی بیتفاوتی به درد دیگران را با تمرکز بر خود و ناپسند بودن دخالت در امور دیگران توجیه میکنیم، در واقع داریم انحطاط را در لفافهی کلمات قشنگ پنهان میکنیم. این دیگر کوربینی نیست؛ این خود انحطاط است که از درون ما سخن میگوید، خودش را توجیه میکند و با هزار ترفند میکوشد زشتیاش را پشت نقابهای فریبنده، منطقی و علمی مخفی کند.
اما این پایان ماجرا نیست. این انحطاط، این فروپاشی تدریجی، نه یک سرنوشت محتوم است و نه یک بیماری درمانناپذیر. اگر جرأت کنیم آینه را جلوی خودمان بگیریم، اگر به جای توجیه و انکار، شجاعت پذیرش حقیقت را داشته باشیم، شاید بتوانیم راهی برای بازگشت پیدا کنیم. بازگشت، نه به گذشتهای خیالی و آرمانی، بلکه به ارزشهایی که روزگاری ما را به هم پیوند میداد: صداقت، اعتماد، مسئولیتپذیری، همدلی، عفت، شجاعت و خطوط قرمز اخلاقی. اینها نه شعارهای توخالیاند و نه رویاهای دستنیافتنی. اینها همان چیزهایی هستند که روزواری در همین جامعه، در همین خیابانها، در میان همین مردم، زنده بودند. پرسش این است: آیا هنوز جرأت داریم برای بازگرداندن آنها تلاش کنیم، یا ترجیح میدهیم در این کوربینی خودخواسته غرق شویم و انحطاط را مدرن بودن بنامیم و یا در مواردی دیگر از ریشه منکر وجود انحطاط در جامعه بشویم؟
اخلاق در جامعهی امروز به سان لاشههای نیمهجان است و بر کسی پوشیده نیست که دارد نفسهای آخرش را میکشد. عدهای از او روی برمیگردانند و میگوید اون زنده است، عدهای عطری خوشبو به اون میزنند تا بگویند زنده است و تاثیرگذار و عدهای دیگر تنها بر سر این جسم رو به احتضار عزاداری میکنند. اما سوال اصلی این است: آیا کسی در این میان جرات دارد این بدن یا معاینه کند و تلاشی هرچند کماثر برای درمانش انجام بدهد؟
اما ریشههای این بیماری کجاست؟ آیا باید دست روی دست بگذاریم و همهچیز را به پای تقدیر و بخت بنویسیم یا جرأت داریم که کالبدشکافی کنیم، زخمها را بشکافیم و ببینیم این بیماری از کجا شروع شده؟ انحطاطی که هر روز در خیابانها، خانهها، و حتی قلبهایمان میبینیم، خودبهخود به وجود نیامده. ریشههایش عمیقاند، اما نه آنقدر پیچیده که نتوانیم ببینیمشان. بیایید با شجاعت به این ریشهها نگاه کنیم، نه برای متهم کردن، بلکه برای فهمیدن و شاید، فقط شاید، برای نجات خودمان.
یکی از اولین و شاید ریشهایترین عامل انحطاط، فروپاشی نهاد خانواده است. خانواده قرار بود پناهگاه باشد، اولین مدرسهی انسانیت، جایی که کودک در آن معنای عشق، تعهد، و مسئولیت را بیاموزد. اما حالا چه؟ خانوادهها در اغلب موارد یا از هم پاشیدهاند یا به خوابگاههایی بیروح تبدیل شدهاند که آدمها فقط برای خوردن و خوابیدن زیر یک سقف جمع میشوند. بچهها دیگر در آغوش مادر یا زیر نگاه پرمهر پدر بزرگ نمیشوند. معلمشان صفحهی سرد موبایل است، بازیهایشان مجازی است و دنیایشان پر از صداهایی که هیچوقت جای گرمای والدین را نمیتواند بگیرد. وقتی خانه از معنا خالی شد، خیابان جای آن را گرفت.
اما خیابان معلمی است بیرحم و به جای مهربانی بیاعتمادی میآموزد و به جای تعهد خودخواهی. خلأ عنصر خانواده، اولین جرقهی انحطاط است. وقتی ریشههای عاطفی و اخلاقی یک انسان در کودکی خشک شود، چطور میتوان انتظار داشت در بزرگسالی شاخههایش سالم بماند؟
دیگر عامل انحطاط اخلاقی مسائل اقتصادی و شیوع فرهنگ زرسالاری است. وقتی معیار همهچیز پول شد، اخلاق اولین و اصلیترین قربانی خواهد بود. در جامعهای که ارزش انسان را با حساب بانکیاش بسنجند و راستگویی و درستکاری را به به تمسخر بگیرد، سرنوشتی جز انحطاط و سقوط در درههای رذالت نخواهد داشت. کسی به انسانیت احترام نمیگذارد بلکخ احترام مال آن کسی است که بیشتر دارد، چه از راه حلال چه از راه حرام. در این میدان، یا باید دزد باشی، یا نوکر دزدها، یا منزوی و مطرود و متاسفانه راه دیگری وجود ندارد، شاید در موارد بسیار نادری بتوان ثروتمندانی یافت که هنوز به ارزشهای اخلاقی و انسانی پایبند هستند ولیکن همچون کبریت احمراند. زرسالاری فقط جیبها را پر نمیکند بلکخ قلبها را نیز خالی میکند، وجدانها را خاموش میکند و جامعه را به جنگلی تبدیل میکند که در آن هرکس برای بقا دیگری را به فجیعترین شکل میدرد. این اقتصاد بیمار که همهچیز را به کالا بدل کرده، از انسانیت گرفته تا روابط انسانی، ریشهی دومی است که انحطاط همچون انگلی خطرناک از آن تغذیه میکند.
عامل دیگر سیاست فاسد، دروغگویی و تاختوتاز بازیگران عرصهی قلم است. حاکمان قرار بود الگو باشند، نگهبانان قانون و عدالت. اما وقتی خودشان کارخانهی دروغ و ریا میشوند، چه انتظاری از جامعه میتوان داشت؟ وقتی بالادستی قانون را دور میزند تا پسر یا دامادش را به فلان منصب برساند، با افتخار رشوه میگیرد و با بیشرمی دروغ میگوید بالتبع پاییندستی هم یاد میگیرد که این کارهای عادی و لازم است. فساد مثل شیرابهی زباله و کثافت از بالا آغاز میشود و آرامآرام همهجا را آلوده میکند. وقتی اعتماد به حاکمان از بین میرود، اعتماد جامعه به خودش هم نابود میشود. این سیاست فاسد که به جای خدمت به دنبال قدرت و منفعت است نهتنها جامعه را اداره نمیکند بلکه آن را به سوی پرتگاه هدایت میکند.
یکی دیگر از عوامل انحطاط و در واقع تاثیرگذارترین عامل در عصر مدرن، رسانهها و ابتذال فرهنگی و هنری است. رسانهها قرار بود آگاهی بیاورند، فرهنگ را بالا ببرند و جامعه را به سوی بهتر شدن هدایت کنند. اما حالا چه؟ رسانهها به ماشینهای تبلیغ مصرف، لذتجویی فوری و خودنمایی تبدیل شدهاند. از صبح تا شب، پیامشان یکی است: همین حالا خوش باش، مهم نیست فردا چه میشود. این فرهنگ ابتذال که لذت را به جای معنا و ایمان مینشاند و خودنمایی را به جای انسانیت تبلیغ میکند نهتنها فکر و تدبیر بلندمدت را سلاخی میکند بلکه مسئولیتپذیری را هم به آغوش خاک میسپارد. رسانههایی که قرار بود چشم و گوش جامعه باشند، حالا به بلندگوهایی تبدیل شدهاند که پوچی و شهوتپرستی را با تمام وجود فریاد میزنند.
یکی عواملی که مستقیما به خود اعضای جامعهی کنونی برمیگردد و تنها مقصرش خود مردم هستند ازخودبیگانگی و بیمعنایی است. انسان امروز گمشده است. نه به خدا باور دارد نه به حقیقت و نه به هیچ ارزش دیگر. خب نتیجه چیزی جز پوچی محض میشود؟ آدمی که به هیچچیز باور ندارد بدیهی برای هیچچیز هم ایستادگی نمیکند جز لذتهای لحظهای خودش. این نیهیلیسم و بیمعنایی، مثل موریانهای است که آرامآرام پایههای جامعه را میجود.
وقتی زندگی بیمعنا شود، وقتی هیچ هدفی جز در لحظه خوش بودن باقی نماند، دیگر چه فرقی میکند که دروغ بگویی یا راست، که به دیگری کمک کنی یا او را زیر پا له کنی؟
از عوامل ریشهای انحطاط که از دوران کودکی آغاز میشود و در ابتدای بزرگسالی پایان مییابد آموزش بیروح و بیفایده است. مدارس و دانشگاهها قرار بود انسانهای مفید جامعه بسازند نه فقط موجودات دوپایی که مدرک مهندسی و پزشکی و روانشناسی دارند. اما آنچه اکنون ناظرش هستیم نظام آموزشی است که پر از کتاب، امتحان و نمرههای بعضا عالی است اما تهی از هرگونه روح و تربیتی است. دانشجو یاد میگیرد چطور فرمول حفظ کند، چطور تقلب کند، چطور مدرک بگیرد، اما نمیآموزد چطور انسان باشد، چطور مسئولیتپذیر باشد، چطور به ارزشهای اخلاقی پایبند بماند. این آموزش بیروح، که فقط مغز را پر میکند و قلب را خالی میگذارد، انسانهایی تربیت میکند که شاید باهوش باشند، اما بیوجدانند و همین دانشمندان بیوجدان بودند که باعث مرگ هزاران نفر در ژاپن شدهاند.
بله، جامعه ما در باتلاق انحطاط اخلاقی فرو رفته است. انکار این حقیقت مثل این است که روی جنازهای عطر بپاشیم، شمع روشن کنیم و با لبخندی تصنعی بگوییم: نه، هنوز زنده است، فقط کمی خسته است!
اما حقیقت مثل بوی تعفن، بیرحمانه به مشام میرسد. نمیشود با کلمات قشنگ و توجیهات فریبنده آن را پنهان کرد. ریشههای این انحطاط عیاناند: خانوادههایی که غالبا از هم پاشیده و یا به خوابگاههای بیروح تبدیل شدهاند، سیاستی که به جای الگو بودن تبدیل شده است به کارخانهی دروغ و فساد، اقتصادی که با زرسالاری قلب انسانیت را میخشکاند، رسانههایی که ابتذال را به جای فرهنگ میفروشند و انسانی که در پوچی و ازخودبیگانگی غرق شده و دیگر نه به چیزی باور دارد و نه برای چیزی میایستد. اینها نه حدس و گماناند، نه اغراق؛ کافی است به اطرافمان نگاه کنیم، از خیابانهای شلوغ تا گفتوگوهای روزمره، از صفحههای مجازی تا جمعهای خانوادگی.
اما حالا که این جنازهی اخلاق پیش روی ماست چه باید کرد؟ آیا میشود با نصیحتهای آبکی، کمپینهای پرطمطراق اخلاقی و یا شعارهای توخالی از این باتلاق بیرون آمد؟ این موارد اگر تاثیری داشته باشند حداکثر مثل مسکنیاند که فقط لحظهای درد را پنهان میکنند اما زخم را عمیقتر میکنند. اگر قرار است این انحطاط درمان شود، باید جرأت کنیم چاقوی جراحی را برداریم و از ریشه بزنیم. نه با حرفهای قشنگ، نه با وعدههای پوچ بلکه با شجاعت روبهرو شدن با حقیقت عریان و زننده. باید دوباره از خانواده پناهگاهی ساخت که بتوان در آن آرامش و آسایش یافت. باید سیاست و سیاستمدارانی انتخاب کنیم که تشنهی خدمت باشند نه سلطه. باید اقتصادی خلق کنیم که معیار ارزشگذاری روی انسانها اخلاق و ایمان آنها باشد نه زر و زور و تزویرشان. باید به رسانههایی بها بدهیم که به جای ابتذال، آگاهی و معنا بیاورند و از همه مهمتر، باید انسانی را پرورش دهیم که دوباره معنای زندگیاش را پیدا کند نه اینکه در پوچی و لذتجویی لحظهای غرق شود.
مسئله این نیست که آیا انحطاط وجود دارد یا نه. مسئله این است که آیا جرأت داریم این جنازه را تشریح کنیم، زخمهایش را ببینیم و برای درمانش کاری کنیم یا ترجیح میدهیم چشمهایمان را ببندیم، از بوی تعفن فرار کنیم و خودمان را با توهم: همهچیز خوب است آرام کنیم؟ این انتخاب ماست: یا شجاعت روبهرو شدن با حقیقت و بازسازی آنچه فروپاشیده یا غرق شدن در این باتلاق و پیشرفت نامیدنش. کدام را انتخاب میکنیم؟ این پرسش، نه فقط برای امروز، بلکه برای آیندهی ماست. آیندهای که یا میتواند از خاکستر این انحطاط برخیزد، یا در آن دفن شود.
و در نهایت میخواهم بگوییم که حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در لحظهای ظهور خویش را بر جهانیان ارزانی میدارند که بشر در بهترین حالت پس از هزاران سال آزمون و خطا به نهایت ناتوانی خود در ساختن یک جامعهی آرمانی پی ببرد. آن موقع که همهی طرحها، ایدئولوژیها، مکتبها و نظریهها در بوتهی آزمایش شکست خورده باشد و آدمی از سرِ درد و حقیقت نه از سر عادت و تعارف با جان و دل فریاد بزند: اللهم عجل لولیک الفرج.
ظهور، نتیجهی شکست کامل تلاشهای بشری در روزی است که انسان بفهمد بدون هدایت الهی، بدون امامِ حاضر راه به مقصد نمیبرد. اما معنای این سخن آن نیست که ما امروز دست روی دست بگذاریم و تنها دعا کنیم. دعا لازم است، اما کافی نیست. اگر قرار باشد ظهور یک وعدهی الهی باشد، پس باید زمینهی آن هم فراهم شود. خداوند سنتش را چنین قرار نداده که چیزی از آسمان بیفتد و همهچیز را یکباره درست کند. همانطور که در قرآن آمده:
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
یعنی تحول، از درون مردم آغاز میشود. اگر ما فاسد بمانیم، جاهل بمانیم، بیعمل بمانیم، ظهور برای چه چیزی خواهد بود؟ ظهور موعود یعنی عدل جهانی؛ و عدل را با جامعهای که دغدغهی ریشهکن کردن بیعدالتی نداشته باشد نمیتوان بنا کرد. دعا درخواست است، اما طلب بدون عرضه چه معنایی دارد؟ اگر شاگردی از استادش مدرک بخواهد ولی هیچوقت درس نخواند آیا این خواسته رواست؟ اگر مریض از پزشک دارو طلب کند اما نسخه را رعایت نکند آیا درمانی صورت میگیرد؟ ما اگر حقیقتاً مشتاق ظهوریم، باید نشان دهیم که ظرفیت آن را داریم، باید با رفتارمان، با اصلاح جامعهمان، با تربیت نسلها، با مبارزه با فساد و ظلم، با صداقت در کار و مسئولیت، بگوییم: ما مرد این میدان هستیم.
ظهور تنها یک واقعهی ماورایی نیست، یک آزمون بزرگ تاریخی است. و آنکه منتظر است، نه تنها دعا میکند، بلکه عمل میکند. منتظر واقعی کسی است که خودش جزئی از زمینهسازان حکومت جهانی عدل باشد. وگرنه، دست بر روی دست گذاشتن و فقط دعا کردن، در حقیقت نوعی فرار از مسئولیت است و عينا همان چیزی است که با فلسفهی ظهور در تعارض میباشد.
✍️سایهروشن
"نامه نوزدهم"
ای آنزاک، ای رویای سرمهایپوش من، ای که نامت چون نسیمی لطیف بر دلم میوزد و نبودنت چون خاری نرم در جانم فرو میرود، سلام. این نامه را در شبی مینویسم که سکوتش آکنده از یاد توست؛ شبی که قلبم میان هجوم خاطرات و حسرتها، تنها به سوی تو پر میکشد.
آنزاک عزیزم، شاید روزگار با چرخش بیرحمش، نبودنت را در نظرم عادی جلوه دهد، اما بدان که این عادت، هرگز به معنای فراموشی نیست. میتوانم روزها را با شتاب بگذرانم، به مدرسه روم و از سپیدهدم تا شامگاه، خود را در کلاسها غرق کنم. میتوانم به هیئت بروم، در سوگ روضه بخوانم و سینه بزنم، یا به خانه بازگردم و تا سحرگاه در کار و تلاش فرو روم. اما هیچیک از اینها نمیتواند جای خالیات را پر کند. عادی شدن نبودنت، هرگز به معنای محو شدن تصویرت از قلبم نیست. تو چون نغمهای کهن در عمق جانم نشستهای، و هیچ طوفانی نمیتواند آن را از من برباید.
گاهی، آنزاک، یک موسیقی ساده، یک نوای آشنا، کافیست تا مرا به ماهها پیش بازگرداند. به آن روزی که برای اولینبار، بلند و از ته دل گریستم. پشت فرمان، در میانه خیابان، جایی که شهر با همه شلوغیاش، برای لحظهای در برابر چشمانم محو شد. آن روز، شاید نبودنت در دلم مسجل شد، اما بغضم را پنهان کردم. وقتی ماشینی در میدان پیش رویم پیچید، بیاختیار اشکهایم جاری شد و دیگر نتوانستم جلوی آن سیل را بگیرم. بعدها گفتم حساسیت بود، اما کسی نپرسید چرا آن اشکها دیگر تکرار نشدند. کسی نپرسید چرا دیگر به باشگاه نرفتم، چرا طعم غذای مورد علاقهام دیگر لذتی ندارد، چرا پشت فرمان، دیگر آنگونه که بودم، رانندگی نمیکنم. بگذریم، آنزاک، که این پرسشها خود دردیست که در سینهام پنهان کردهام.
بگذار از هفتهای که گذشت برایت بگویم. یک هفته تمام به مدرسه رفتم تا کتابی را به پایان برسانم. خانه نیز کمکم سامان گرفته، دیوارهایش رنگ آرامش به خود دیدهاند و گوشههایش از سکوت سنگین خالی شدهاند. اما آنزاک، مگر میشود کتابی را در قفسه چید و به یاد تو نیفتاد؟ مگر میشود دست بر صفحات کتابی کشید که پری از خاطرات تو در آن جا خوش کرده و ساعتها در خیالت غرق نشد؟ تو در هر برگ کتاب، در هر واژه، در هر سکوت میان سطرها حضور داری. تو خود کتابی، آنزاک، که هر صفحهاش را با حسرت میخوانم و هرگز به پایانش نمیرسم.
مگر میشود مرگ را در خواب دید و از آن نهراسید؟ مگر میشود کابوس را تجربه کرد و فریاد از دل برنیاورد؟ هفتهام را با شادیهای کوچک گذراندم، اما چه کنم که تقدیر، پایانش را با غمی به نام تو رقم زد. غمی که نه تلخ است و نه گزنده، بلکه چون شرابی کهنه، در کامم میچرخد و مرا به عمق یاد تو میبرد.
آنزاک، اگر دیر به دیر برایت مینویسم، گمان مبر که دلم برایت تنگ نشده. این نامهها، تنها کوششیست برای به بند کشیدن احساسی که در سینهام موج میزند. تو آن معشوق دستنیافتنی هستی که در هر لحظه، در هر نفس، با منی. دوستت دارم، نه چون عادتی که کهنه شود، بلکه چون حقیقتی که تا ابد در جانم ریشه دارد.
✍️ سایهروشن
"نقدی بر مفهوم آزادی فردی در لیبرالیسم"
لیبرالیسم، بهمثابهی یکی از مهمترین سنتهای فکری مدرن در غرب، آزادی فردی را در مرکز جهانبینی خود قرار داده است. این آزادی، غالباً به معنای حق انتخاب فرد بدون مداخلهی بیرونی تعریف میشود.
حقی که از آن به عنوان آزادی منفی یاد میکنند، یعنی رهایی از اجبار، سلطه و محدودیت دیگران.
اما همین تعریف در ظاهر ساده، حامل پارادوکسهایی است که در طول تاریخ، نقدهای فراوانی را برانگیخته است.
نخستین نقد آن است که آزادی فردی در لیبرالیسم اغلب با نوعی تقلیلگرایی همراه است.
یعنی فرد بهعنوان واحد مستقل و خودبسنده تصور میشود، گویی هویت و خواستههای او جدای از بستر اجتماعی، فرهنگی و تاریخیاش شکل گرفتهاند، در حالیکه واقعیت این است که هیچ فردی در خلأ مطلق به دنیا نمیآید. ارزشها، زبان، نیازها و حتی شکل آرزوهای او در دل جامعه ساخته میشوند.
بنابراین تأکید افراطی بر آزادی فردی، میتواند چشم را بر این پیوستگیهای واقعی ببندد و فرد را در توهم استقلال مطلق رها کند.
نقد دوم، به مسئلهی "تعارض آزادیها" برمیگردد.
اگر هر فرد حق دارد هرگونه که میخواهد رفتار کند پس مرز میان آزادی یک فرد و آزادی دیگری کجاست؟
لیبرالیسم در پاسخ به این سوال، مفهوم "ضرر" جان استوارت میل را پیش میکشد: تنها جایی که آزادی فرد باید محدود شود جایی است که به دیگری آسیب میرساند.
اما مشکل دیگری که به وجود میآید این است که "آسیب" مفهومی سیال و نسبی است. آیا تبلیغ مواد مخدر آسیب است؟ آیا تخریب نهاد خانواده آسیب است؟ آیا ترویج پوچگرایی یا مصرفزدگی به نسل آینده آسیب میزند؟ جامعهی لیبرال اغلب در برابر این پرسشها درمانده است، چرا که تعریفی جامع از "آسیب" ندارد و معمولاً تنها در برابر آسیبهای فیزیکی، مستقیم و تجاوز به حریم شخصی واکنش نشان میدهد، در حالیکه آسیبهای فرهنگی و معنوی را به راحتی نادیده میگیرد.
از سوی دیگر، آزادی فردی در مقام عمل در تضاد با عدالت اجتماعی قرار میگیرد. اگر فرد آزاد است تا ثروتی نجومی جمع کند، در نتیجه عدهی کثیری از افراد جامعه در فقر ساختاری و سیستماتیک باقی میمانند. لیبرالیسم این شکاف و بیعدالتی فاحش را اغلب با شعار فرصت برابر میپوشاند، اما تجربهی تاریخی نشان داده است که فرصتها و موقعیتهای مالی هرگز بهطور واقعی برابر نیست.
کسی که در خانوادهای ثروتمند و تحصیلکرده به دنیا آمده و یا کسی که رانت و اتصال به جریان قدرت دارد، فرصتهای بی مراتب بیشتری از کسی دارد که در حاشیه و فقر رشد کرده است.
در اینجا آزادی فردی و شعار فرصت برابر به ابزاری برای بازتوضیع نابرابریهای اجتماعی و گسترش هرچه بیشتر بیعدالتی بدل میشود.
علاوه بر این، آزادی فردی لیبرالیستی با مسئلهی معنا نیز درگیر است.
وقتی آزادی به معنای صرف انتخاب بیپایان تعریف شود، زندگی به یک بازار عظیم انتخابها تبدیل میشود. انسان مدرن لیبرال، شاید بتواند هزاران نوع کالا، سبک زندگی یا عقیده را انتخاب کند، اما در نهایت از پاسخ به این پرسش بنیادین که برای چه؟ عاجز میماند.
آزادی بیحد و حصر و بدون هدف به جای رهایی مولد نوعی سرگشتگی میشود و نتیجهاش چیزی است که بعض متفکران آن را به "نیهیلیسم مصرفی" تعبیر کردهاند: آزادیای که دیگر به تعالی یا حقیقت نمیانجامد، بلکه تنها فرد را در دایرهی بیپایان انتخابهای بیمعنا محبوس میسازد.
باید گفت لیبرالیسم با تقدیس آزادی فردی بهنوعی از بحران دچار است که هم اخلاقی است، هم اجتماعی و هم معنوی. آزادی اگر بیغایت باشد به خودویرانگری میانجامد؛ اگر عاری از عدالت حقیقی باشد به نابرابری دامن میزند؛ اگر تعریفی روشنی از آسیب نداشته باشد، دروازههای جامعه را به روی انواع انحطاط باز میکند.
نقد لیبرالیسم اجتماعی، نه به معنای نفی آزادی فردی بلکه به معنای بازاندیشی در نسبت آزادی با حقیقت، عدالت و هدف خلقت انسان است. آزادی تنها زمانی معنادار میشود که در پیوند با خیر جمعی و تعالی وجودی تعریف شود، نه صرفاً بهعنوان حق انتخاب بیپایان در بازاری مملو از بیمعنایی.
✍️سایهروشن
"نامه بیستم"
محبوب من
این روزهای سخت هم میگذرد
بعدا برایت خواهم گفت که چگونه گذشتند
تا آن موقع بدان که دوستت دارم و لحظهای تورا فراموش نمیکنم
✍️سایهروشن
"در ستایش رز سرخ"
رز سرخ را در دست بگیر، نه با شتاب، که با تامل؛ انگشتانت را بر ساقهاش بلغزان و ببین چگونه تیغهایش، بیرحم و بیصدا، پوست را میخراشند. اما در همان لحظه، عطرش چنان روح را در آغوش میکشد که گویی زخمها را مرهمی از جنس نور میبخشد. رز سرخ، این شگفتی طبیعت، همواره بیش از یک گل است؛ استعارهایست که در هر برگش رازی نهفته و در هر عطرش قصهای پنهان. شبیه معشوقیست که در یک آن، هم آتش میزند و هم خاکستر را به باغی از بهار بدل میکند. بوسهاش، همان سرخی لبان اوست؛ لبانی که وقتی به سیگار نزدیک میشوند، فیلتر کاغذی را با لکهای سرخ مزین میکنند، گویی بوسهای دزدانه بر صفحهای سفید نقش بسته، بوسهای که نه تنها رد لب، که ردی از یک احساس ابدیست.
رز سرخ، آینهایست که او را در خود بازمیتاباند. موهایش را بنگر، که چون ساقههای رها در باد، آزاد و افسونگر میرقصند. سیاهی یا روشنیشان چه اهمیتی دارد؟ آنچه مسحور میکند، عطریست که از میان تارهای مو به هوا برمیخیزد، عطری که گویی تمام فضای اطراف را تسخیر میکند و هر نفسی را به تسلیم وا میدارد. لبانش را تصور کن، که هر واژه را چون شرابی کهنه از خمرهی دل بیرون میکشد؛ واژهای ساده، که از دهان او چون شعری عاشقانه به گوش جان مینشیند و جهان را در لحظهای شیرینتر میسازد. و آن نگاهش، که چون پرتو خورشید بر گلبرگهای سرخ، درخششی دارد که قلب را بیاختیار به تپش میاندازد.
شب که فرا میرسد و مردی سیگار به لب، در خلوت خویش فرو میرود، به فیلتر سوخته مینگرد. آن لکهی سرخ کوچک، که شاید برای دیگری تنها ردی از رنگ باشد، برای او گنجیست گرانبها. نه صرفاً اثری از رژ لب، که نشانهایست از حضور او، از نفسهایش، از خندههایش، از لحظههایی که جهان در وجود او خلاصه شده بود. آن لکه، گویی تکهای از روح اوست که بر کاغذ جاودانه شده، یادگاری که از هزار نامهی عاشقانه ارزشمندتر است، چرا که حامل اشتیاقیست که در هیچ واژهای نمیگنجد.
رز سرخ، راز معشوق را فاش میکند. در سرخی گلبرگهایش، لبان او را میبینی، که هر لبخندش جهانی را روشن میکند. در پیچوخم ساقههایش، موهای او را مییابی، که چون جریانی سیال در باد میرقصند و قصههایی از زیبایی و آزادی میگویند. و در عطرش، نفسهای او را حس میکنی، نفسی که گویی از اعماق وجودش برمیخیزد و با هر دم و بازدم، زندگی را به تو هدیه میدهد. هر بار که رز را به سوی خود میآوری و عطرش را در سینه فرو میبری، انگار از گردن او نفس کشیدهای، انگار لحظهای در آغوشش زیستهای. و هر بار که تیغهایش پوستت را میخراشند، دردی شیرین به جانت مینشیند، دردی که به تو میآموزد عشق، این سوزانترین و لطیفترین تجربهی بشری، هرگز بیبها نیست.
رز سرخ، این معشوق بیجان و جاندار، قصهی عشق را در خود خلاصه کرده است. آینهایست از او، از آن که قلب را به تسخیر درمیآورد و روح را به پرواز. هر گلبرگش، حکایتیست از دلدادگی؛ هر تیغش، یادآوریست از بهایی که برای این دلدادگی میپردازی. و تو، در برابر این رز سرخ، جز تسلیم چه میتوانی انجام بدهی؟ تسلیم به عشقی که هم زخم میزند و هم شفا میدهد، هم میسوزاند و هم میسازد.
✍️سایهروشن
"بی ریشهها"
ای قومِ بیریشه، ای وارثانِ نفاق و جهل. شما که در نهم ربیع، به نام شادی اهلبیت، طبل رسوایی میکوبید و لعن و نفرین را چونان سلاحی کور به دست گرفتهاید، کجایید در این تاریخ خونبار و پرغربت؟ کجایید در این مسیر پرشکوه ولایت که با هر فریاد جاهلانهتان، آبروی دین را به تاراج میبرید؟ شما، فرزندان همان سقیفهنشینانید؛ همانها که در تاریکیِ کوتهفکری و دنیاپرستی، حق مسلم وصی رسول خدا را غصب کردند و دین را به بازیچهی قدرت بدل ساختند. همانها که با بهانهی جوانی علی علیهالسلام، خلافت را از او ربودند و تخم نفاق را در خاک امت کاشتند. امروز، شما میراثداران همان بیبصیرتی هستید؛ همانهایی که دین را دکان کردهاند، ولایت را شعار و حقیقت را بیگانه.
این جشنهای لجنآلودتان، این خندههای جاهلانهتان، جز ادامهی همان خیانت تاریخی نیست. شما که به نام اهلبیت، لعن را از معرفت تهی کردهید و به ابتذال کشاندهید، چه میدانید از حقیقت لعن؟ لعنِ راستین، در سکوت معرفت است، در پیروی از راه اولیای خدا، نه در عربدهکشیهای کوچه و خیابان که جز رسوایی مذهب، چیزی به ارمغان نمیآورد. شما، همان وارثانِ کسانی هستید که در اوج غربت امام حسن علیهالسلام، او را که برای حفظ شیعه صلح کرد، با بیشرمی هرچه بیشتر مُذِلّ المؤمنین خواندند. انگار نه انگار که ذلت واقعی، در وجود خودشان بود، در نادانی و نفاقشان، نه در صلح آن امام مظلوم. همان کوتهفکری دیروز، امروز در قالب این غوغاسالاریهای زشت، در این فریادهای بیمعنا، ادامه یافته است.
شما به خیال خود، دشمنان اهلبیت را رسوا میکنید، اما جز بدعت و تفرقه، چه به نمایش گذاشتهاید؟ لعنتان نه از سر شناخت، که از سر خودنمایی است؛ نه از عمق جان، که از سطحِ جهل. اگر پردهها را کنار زنیم، حقیقت عریانتان پیداست: نه داغی برای علی دارید، نه غیرتی برای حسن، و نه اشکی برای حسین. شما عاشق عَلَم و غوغایید، نه عاشق حقیقت. تبارتان به همانها میرسد که با یک دست بیعت شکستند، با یک نگاه دنیا را فروختند، و با یک جمله، مسیر تاریخ را به انحراف کشاندند. حالا هم، به نام شیعه، بدترین خدمت را به دشمنان شیعه میکنید. هر شعار بیمنطقتان، هر فریاد بیبصیرتتان، بهانهای تازه به دست بدخواهان میدهد تا مکتب اهلبیت را به ریشخند گیرند.
باید بیپروا گفت: شما بیولایتترین مدعیان ولایتید. هر که اهلبیت را شناخت، میداند که علی، حسن، حسین و همه اوصیای رسول خدا، از این غوغاها و ابتذالها بیزار بودند. ولایت، بصیرت میخواهد، معرفت میطلبد، نه عربدههای کور و جاهلانه. شما که در نهم ربیع، به نام شادی، پردهدری میکنید، بدانید که این آتشافروزیها نه جشن است، نه شادی؛ اینها انحراف است، نفاق است، رسوایی است. امتداد همان خیانت سقیفه در رگهای شماست. شما نه یاران علی، که وارثان نفاقید؛ نه محبان حسن، که ملامتگران اوئید؛ نه عاشقان حسین، که در عمل، همانهایی هستید که او را در کربلا تنها گذاشتند.
بکوبید بر طبل رسواییتان. فریاد بزنید تا بیریشگیتان عیانتر شود. اما ما میدانیم که حقیقت ولایت، در ساحت سکوت و عمل صالح است، در پیروی از راه اهلبیت، نه در این نمایشهای زشت و بیمعنا. شما با هر لعن بیجا، با هر شعار بیریشه، تنها خود را رسواتر میکنید. بگذارید تاریخ قضاوت کند: آنها که به نام اهلبیت، دین را به بازی گرفتند، همانها بودند که در سقیفه، در کوفه، در کربلا، و امروز در این جشنهای بدعتآلود، حقیقت را قربانی کردند.
✍️سایهروشن
اگر خدا در کوه طور بر پدر گرامی وارد میشد و میگفت: این چیست که به همراه داری؟
پدر: پسرم است. با آن خانه میسازم. به آن دیگر بچهها را هندل میکنم. بارهای خانه را حمالی میکند. با آن به جنگ دشمنان میروم. در سفر چمدانها را جابهجا میکند. و هر وقت که نبودم، به وسیلهی او از خانه و اموال در برابر غارتیان محافظت میکنم.
"آیا پیر شدهام؟"
در آن لحظهای که پیری بر آستان دلت مینشیند، نه موهای سپیدت گواهی آن است و نه زانوان خستهات که در هر گام نالهای سر میدهند. خیر، پیری پیشتر از اینها، در سکوتی که حتی به خودت نیز جرأت اعترافش را نمیدهی، رخ مینماید. در آن دم که به فیلمی دوساعته خیره میشوی و دیگر آن لذت غرق شدن در داستان را نمییابی؛ همان فیلمی که روزگاری با یک نفس تا پایانش همراه میشدی، با شوق از صحنههایش سخن میگفتی و ساعتها در خیال آن غوطهور بودی. حالا اما، آن دو ساعت را به سه روز تکهتکه میکنی، گویی ذهنت و دلت دیگر تاب فرو رفتن یکباره در ژرفای یک تجربه را ندارند.
پیری از دل آغاز میشود، از آنجایی که شعلههای شور و شیدایی کمفروغ میگردد. آن شوری که زمانی تو را تا سپیدهدم برای خواندن کتابی تازه بیدار نگه میداشت، اکنون به ورق زدنی سرد و ناتمام بدل شده است. آن ذوق بیمهار که تو را وامیداشت تا آهنگی را بارها و بارها زمزمه کنی یا شعری را در سینهات تکرار کنی، حالا در همان نوبت نخست، نیمهراه رها میشود. پیری در همین خردهریزهای زندگی رخنه میکند؛ در لحظهای که هیجان کشف چیزهای نو رنگ میبازد، در آن دم که دلت دیگر برای تجربههای بیکران و بیپروا نمیتپد. آنگاه که به جای جهیدن به میانهی زندگی، آرام کناری مینشینی و تنها نظارهگر میشوی. گویی نه تنها گامهایت، که تپش قلبت نیز کندتر شده است.
و شگفتا که این پیری هیچ نسبتی با عددهای شناسنامه ندارد. چه بسا جوانانی که در بیستسالگی، از درون فرسودهاند و روحشان زیر بار تکرار و ملال خمیده شده است. و چه بسیار مردمان شصتسالهای که هنوز با دیدن فیلمی تازه، خواندن کتابی نو، یا شنیدن آوازی غریب، چشمانشان برق میزند و قلبشان چون کودکی بیقرار میتپد. اینان هنوز در برابر شگفتیهای جهان سر خم نکردهاند و دلشان برای سفری ناگهانی یا گفتوگویی بیبهانه زنده است.
پیری، آن لحظهی خطرناک است که شور زندگی را بر زمین مینهی و به نیمههای کمرنگ و بیرمق رضایت میدهی. آنگاه که گمان میکنی دیگر نیازی به دانستن نیست، نیازی به فهمیدن و تجربه کردن. آن دم که خیال میکنی همهچیز را دیدهای، همهچیز را شنیدهای، و دیگر هیچ شگفتیای در انتظار تو نیست. اینجاست که پیری نه در جسمت، که در روحت ریشه میدواند.
اما رازی در این میان نهفته است: میتوان پیر نشد، حتی اگر سالها بر شانههایت سنگینی کنند. راهش نه پیچیده است و نه دور. کافی است نگذاری آتش دلت خاموش شود. کافی است همچنان از جرقههای کوچک زندگی شعلهور شوی: از دیالوگی که در فیلمی قلب را میلرزاند، از جملهای که در کتابی راه گمشدهات را روشن میکند، از خندهای بیبهانه که ناگاه در سینهات میجوشد. این شعله است که فریاد میزند: من هنوز زندهام، هنوز میخواهم و هنوز میتوانم.
اینگونه است که میتوانی در برابر پیری قد علم کنی؛ نه با انکار روزها و سالهایی که گذشتهاند، که با در آغوش کشیدن زندگی. با هر بار که دلت برای چیزی تازه میتپد، با هر بار که چشمانت از شگفتی برق میزند، تو جوانی را در وجودت زنده نگه میداری. پیری، تنها زمانی پیروز میشود که تو خود تسلیم آن شوی.
✍️سایهروشن
"نامه بیست و یکم"
محبوب من، آنزاک عزیزم،
در سینهام آهی خفته است، گویی با هر دم و بازدم، نام تو را در گوش جانم زمزمه میکند، نجوایی که نه خاموش میشود و نه به تمامی شنیده. دلم، این دریای بیقرار، در تلاطم امواجی است که نام تو بر آنها نقش بسته؛ گاه آرام، چون نسیمی که بر سطح آب میلغزد، و گاه طوفانی، که هر آنچه در ساحل قلبم ساختهام را در هم میکوبد. به راستی که آدمی برای آشتی با زخمهای روحش به عمری نیاز دارد، به روزهایی که چون رودی خروشان، گاه با لطافت و گاه با خشم، از میان سینهاش میگذرند و هر بار، تکهای از وجودش را با خود میبرند.
این روزها، آنزاک من، سایهای سنگین بر جانم افتاده، سایهای که نه از ابرهای آسمان، که از فقدان تو بر دلم گسترده شده است. روزها در نظرم تیره و تار میآیند، گویی خورشید نیز از تابیدن بر این روح سرگردان خسته شده است. روحم، چون قایقی شکسته در میان امواج اندوه، بیجهت به این سو و آن سو میرود، بیآنکه ساحلی در افق بیابد. اما میدانم، روزی خواهد آمد که به گذشته نگاهی افکنم، با لبخندی تلخ که زهرش تا عمق استخوانم نفوذ کند، و در سکوتی سنگین، آخرین رشتههای امیدم را پاره کنم و با خود زمزمه کنم: این نیز بگذرد. آری، این نیز بگذرد، اما مگر میتوان از تو گذشت؟ تویی که چون نغمهای ابدی در گوشهای از وجودم طنینانداز شدهای.
زندگی، ای جان من، هیچگاه وعدهی عدالت نداده است. اگر قرار بود این چرخ گردون با کسی مهربان باشد، چه بسیار کسانی که لیاقتشان چندین برابر من بوده و تنها و غریب جان سپردند. اما دلم، این بیقرار ناآرام، هنوز در جستوجوی توست، حتی اگر بداند که این جستوجو جز به سرابی در دوردست راه نبرد. چه کنم که این قلب، با همهی زخمهایش، هنوز به نام تو میتپد؟ چه کنم که هرگاه چشمانم را میبندم، چهرهات چون ستارهای در آسمان ذهنم میدرخشد؟
بگذریم، ای عزیزتر از جان، روزگارت چگونه میگذرد؟ آیا تو نیز، در پیچ و خم این روزگار بیرحم، لحظهای به گذشته میاندیشی؟ آیا نام من، حتی برای لحظهای، در خاطر تو سوسو میزند؟ اینجا، پس از ماهها جدال با امتحانات و خستگیهای بیپایان، سرانجام هفتهی گذشته نفسی به آسودگی کشیدم. تعطیلات تابستانی، هرچند کوتاه و دیرهنگام، چون هدیهای ناقابل از دستان بخیل زمان از راه رسید. دو هفته در میانهی شهریور، که گویی فرصتی است برای بازیافتن خویش، یا شاید، برای گم شدن بیشتر در خیال تو. اما چه تعطیلاتی؟ من، چون کارگری ساده در خانه، روزها را به کار گذراندم، به این امید که خستگی تن، اندوه دل را فرو بنشاند. و حالا، قرار است به سفری بروم، سفری به جایی که شاید، تنها شاید، بتوانم سایهی تو را از خاطر بزدایم. اما مگر میشود از خویش گریخت؟ مگر میشود از تو، که چون ریشهای عمیق در خاک جانم دواندهای، دل کند؟
من چرا دل به تو دادم که دلم میشکنی
یا چه کردم که نگه باز به من مینکنی
دل و جانم به تو مشغول و نظر در چپ و راست
تا ندانند حریفان که تو منظور منی
دیگران چون بروند از نظر از دل بروند
تو چنان در دل من رفته که جان در بدنی
هرچند مشغلههای روزمره، این زنجیرهای نامرئی، مرا از نوشتن نامههای روزانه یا هفتگی برایت بازمیدارند، و هرچند شاید آخرین نخهای امیدم به وصل تو پاره شده باشند، بدان که تو را هرگز از یاد نخواهم برد. نام تو، چون شعلهای خاموشنشدنی، در گوشهی قلبم میسوزد، و هر دم که به آن مینگرم، گرمایش جانم را فرا میگیرد. این عشق، هرچند در سکوتی تلخ، چون گوهری در صدف دلم پنهان است و تا ابد در من زنده خواهد ماند.
دوستت دارم، ای عزیزتر از جان، و این کلام، هرچند ساده، تمامی حقیقت وجودم را در خود نهفته دارد. باشد که روزی، در جایی، این نامه به دست تو رسد و بدانی که دلی، در دوردست، هنوز به یاد تو میتپد.
✍️ سایهروشن
"چند جملهای در باب وحدت"
وحدت میان شیعه و سنی، نه شعاری برآمده از مصلحتهای سیاسی زودگذر، بلکه ضرورتی برخاسته از عقل و ایمان است؛ ضرورتی که ریشه در عمق تعالیم اسلامی و سیرهی پیشوایان دین دارد. این وحدت، هنگامی که جان و ایمان مؤمنان، بهویژه شیعیان بهعنوان اقلیتی مظلوم، در معرض خطر و نابودی قرار گیرد، از حد استحباب فراتر میرود و به واجبی عینی بدل میشود. فقه اسلامی، که چراغ راه مؤمنان است، در چنین هنگامهای حکم میکند که دفع ضرر از مؤمنین و حفظ کیان اسلام بر بسیاری از مستحبات و حتی برخی واجبات دیگر مقدم است. این اصل، نه تنها یک حکم شرعی، بلکه تجلی عقلانیتی است که دین مبین اسلام برای حفظ امت خویش در برابر طوفانهای زمانه پیشبینی کرده است.
امروز، در جهانی که دشمنان اسلام با چهرههای گوناگون به میدان آمدهاند، وحدت میان مسلمانان به ضرورتی حیاتی تبدیل شده است. دشمنانی که گاه در لباس قدرتهای استعماری چون آمریکا و اسرائیل ظاهر میشوند و گاه در قالب جریانهای تکفیری و افراطی، اصل دین و حرمت قرآن کریم را نشانه گرفتهاند. در چنین هنگامهای، هرگونه اختلافافکنی میان شیعه و سنی، خواسته یا ناخواسته، آب به آسیاب دشمن ریختن است. این اختلافات، که گاه از سر تعصبات کور یا سوءتفاهمهای تاریخی سرچشمه میگیرند، تنها جبههی کفر و استکبار را تقویت میکنند و امت اسلامی را از درون متلاشی میسازند.
تاریخ اسلام، این معلم بزرگ بشریت، درسهای روشنی برای ما به ارمغان آورده است. ماجرای سقیفه و غصب حق مسلم امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، نمونهای درخشان از این حقیقت است. آن حضرت، که خود مظهر عدالت و حقطلبی بود، در برابر مصلحت بزرگتر حفظ اسلام و وحدت امت سکوت کرد. این سکوت، نه از سر ضعف یا تسلیم، بلکه از سر تدبیری حکیمانه بود. در آن روزگار، اگر مسلمانان به جنگ داخلی گرفتار میشدند، دشمنان خارجی، از روم گرفته تا ایران ساسانی، فرصت را مغتنم میشمردند و بنیان نوپای اسلام را برمیانداختند. علی علیهالسلام با این سکوت، نشان داد که حفظ اصل دین و امت اسلامی بر هر حق شخصی، هرچند عظیم، مقدم است. این درس، نه تنها برای آن زمان، بلکه برای همهی اعصار و نسلها، مشعلی فروزان است.
وحدت، در حقیقت، مانند راه رفتن در میدانی پر از مین است؛ میدانی که هر قدم بیاحتیاط میتواند به نابودی همه منجر شود. مثال مردی که در چنین میدانی با خری همراه است و مجبور است، تصویر مذکور گویای این حقیقت است. عقل سلیم حکم میکند که در این موقعیت، به جای آنکه مرد و خر هر یک راه خود گیرند و هر دو نابود شوند، مرد خر را بر دوش کشد. این کار، هرچند دشوار و طاقتفرساست و حتی احمقانه به نظر برسد، اما تنها راه نجات از میدان مین است. وحدت میان شیعه و سنی نیز چنین است: بار سنگینش را باید به دوش کشید، تفاوتها را باید با صبر و حکمت مدیریت کرد، و از خودگذشتگی را باید به خرج داد تا اصل دین و جان مؤمنان حفظ شود.
این وحدت، نه تنها یک ضرورت عقلانی، بلکه جلوهای از غیرت دینی و پیروی از سیرهی امیرالمؤمنین علیهالسلام است. آن حضرت، که خود اسوهی تقوا و شجاعت بود، نشان داد که در هنگامهی خطر، باید از فرع گذشت تا اصل بماند. امروز نیز، در جهانی که دشمنان اسلام با تمام قوا به میدان آمدهاند، وحدت میان شیعه و سنی عین عقلانیت است، عین غیرت است، و عین وفاداری به راهی است که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و اهل بیت علیهمالسلام برای ما ترسیم کردهاند.
پس بیایید، در این زمانهی پرآشوب، دست در دست یکدیگر نهیم و با الهام از سیرهی پیشوایان دین، دژ مستحکمی در برابر دشمنان اسلام بنا کنیم. وحدت، نه تنها نجاتبخش جان و ایمان ماست، بلکه ضامن عزت و سربلندی امت اسلامی در برابر طوفانهای روزگار است. این است معنای حقیقی وحدت: گذشتن از خویشتن برای ماندن اسلام، و ایستادن در کنار یکدیگر برای سرافرازی دین خدا.
✍️سایهروشن