"نامه نوزدهم"
ای آنزاک، ای رویای سرمهایپوش من، ای که نامت چون نسیمی لطیف بر دلم میوزد و نبودنت چون خاری نرم در جانم فرو میرود، سلام. این نامه را در شبی مینویسم که سکوتش آکنده از یاد توست؛ شبی که قلبم میان هجوم خاطرات و حسرتها، تنها به سوی تو پر میکشد.
آنزاک عزیزم، شاید روزگار با چرخش بیرحمش، نبودنت را در نظرم عادی جلوه دهد، اما بدان که این عادت، هرگز به معنای فراموشی نیست. میتوانم روزها را با شتاب بگذرانم، به مدرسه روم و از سپیدهدم تا شامگاه، خود را در کلاسها غرق کنم. میتوانم به هیئت بروم، در سوگ روضه بخوانم و سینه بزنم، یا به خانه بازگردم و تا سحرگاه در کار و تلاش فرو روم. اما هیچیک از اینها نمیتواند جای خالیات را پر کند. عادی شدن نبودنت، هرگز به معنای محو شدن تصویرت از قلبم نیست. تو چون نغمهای کهن در عمق جانم نشستهای، و هیچ طوفانی نمیتواند آن را از من برباید.
گاهی، آنزاک، یک موسیقی ساده، یک نوای آشنا، کافیست تا مرا به ماهها پیش بازگرداند. به آن روزی که برای اولینبار، بلند و از ته دل گریستم. پشت فرمان، در میانه خیابان، جایی که شهر با همه شلوغیاش، برای لحظهای در برابر چشمانم محو شد. آن روز، شاید نبودنت در دلم مسجل شد، اما بغضم را پنهان کردم. وقتی ماشینی در میدان پیش رویم پیچید، بیاختیار اشکهایم جاری شد و دیگر نتوانستم جلوی آن سیل را بگیرم. بعدها گفتم حساسیت بود، اما کسی نپرسید چرا آن اشکها دیگر تکرار نشدند. کسی نپرسید چرا دیگر به باشگاه نرفتم، چرا طعم غذای مورد علاقهام دیگر لذتی ندارد، چرا پشت فرمان، دیگر آنگونه که بودم، رانندگی نمیکنم. بگذریم، آنزاک، که این پرسشها خود دردیست که در سینهام پنهان کردهام.
بگذار از هفتهای که گذشت برایت بگویم. یک هفته تمام به مدرسه رفتم تا کتابی را به پایان برسانم. خانه نیز کمکم سامان گرفته، دیوارهایش رنگ آرامش به خود دیدهاند و گوشههایش از سکوت سنگین خالی شدهاند. اما آنزاک، مگر میشود کتابی را در قفسه چید و به یاد تو نیفتاد؟ مگر میشود دست بر صفحات کتابی کشید که پری از خاطرات تو در آن جا خوش کرده و ساعتها در خیالت غرق نشد؟ تو در هر برگ کتاب، در هر واژه، در هر سکوت میان سطرها حضور داری. تو خود کتابی، آنزاک، که هر صفحهاش را با حسرت میخوانم و هرگز به پایانش نمیرسم.
مگر میشود مرگ را در خواب دید و از آن نهراسید؟ مگر میشود کابوس را تجربه کرد و فریاد از دل برنیاورد؟ هفتهام را با شادیهای کوچک گذراندم، اما چه کنم که تقدیر، پایانش را با غمی به نام تو رقم زد. غمی که نه تلخ است و نه گزنده، بلکه چون شرابی کهنه، در کامم میچرخد و مرا به عمق یاد تو میبرد.
آنزاک، اگر دیر به دیر برایت مینویسم، گمان مبر که دلم برایت تنگ نشده. این نامهها، تنها کوششیست برای به بند کشیدن احساسی که در سینهام موج میزند. تو آن معشوق دستنیافتنی هستی که در هر لحظه، در هر نفس، با منی. دوستت دارم، نه چون عادتی که کهنه شود، بلکه چون حقیقتی که تا ابد در جانم ریشه دارد.
✍️ سایهروشن
"نقدی بر مفهوم آزادی فردی در لیبرالیسم"
لیبرالیسم، بهمثابهی یکی از مهمترین سنتهای فکری مدرن در غرب، آزادی فردی را در مرکز جهانبینی خود قرار داده است. این آزادی، غالباً به معنای حق انتخاب فرد بدون مداخلهی بیرونی تعریف میشود.
حقی که از آن به عنوان آزادی منفی یاد میکنند، یعنی رهایی از اجبار، سلطه و محدودیت دیگران.
اما همین تعریف در ظاهر ساده، حامل پارادوکسهایی است که در طول تاریخ، نقدهای فراوانی را برانگیخته است.
نخستین نقد آن است که آزادی فردی در لیبرالیسم اغلب با نوعی تقلیلگرایی همراه است.
یعنی فرد بهعنوان واحد مستقل و خودبسنده تصور میشود، گویی هویت و خواستههای او جدای از بستر اجتماعی، فرهنگی و تاریخیاش شکل گرفتهاند، در حالیکه واقعیت این است که هیچ فردی در خلأ مطلق به دنیا نمیآید. ارزشها، زبان، نیازها و حتی شکل آرزوهای او در دل جامعه ساخته میشوند.
بنابراین تأکید افراطی بر آزادی فردی، میتواند چشم را بر این پیوستگیهای واقعی ببندد و فرد را در توهم استقلال مطلق رها کند.
نقد دوم، به مسئلهی "تعارض آزادیها" برمیگردد.
اگر هر فرد حق دارد هرگونه که میخواهد رفتار کند پس مرز میان آزادی یک فرد و آزادی دیگری کجاست؟
لیبرالیسم در پاسخ به این سوال، مفهوم "ضرر" جان استوارت میل را پیش میکشد: تنها جایی که آزادی فرد باید محدود شود جایی است که به دیگری آسیب میرساند.
اما مشکل دیگری که به وجود میآید این است که "آسیب" مفهومی سیال و نسبی است. آیا تبلیغ مواد مخدر آسیب است؟ آیا تخریب نهاد خانواده آسیب است؟ آیا ترویج پوچگرایی یا مصرفزدگی به نسل آینده آسیب میزند؟ جامعهی لیبرال اغلب در برابر این پرسشها درمانده است، چرا که تعریفی جامع از "آسیب" ندارد و معمولاً تنها در برابر آسیبهای فیزیکی، مستقیم و تجاوز به حریم شخصی واکنش نشان میدهد، در حالیکه آسیبهای فرهنگی و معنوی را به راحتی نادیده میگیرد.
از سوی دیگر، آزادی فردی در مقام عمل در تضاد با عدالت اجتماعی قرار میگیرد. اگر فرد آزاد است تا ثروتی نجومی جمع کند، در نتیجه عدهی کثیری از افراد جامعه در فقر ساختاری و سیستماتیک باقی میمانند. لیبرالیسم این شکاف و بیعدالتی فاحش را اغلب با شعار فرصت برابر میپوشاند، اما تجربهی تاریخی نشان داده است که فرصتها و موقعیتهای مالی هرگز بهطور واقعی برابر نیست.
کسی که در خانوادهای ثروتمند و تحصیلکرده به دنیا آمده و یا کسی که رانت و اتصال به جریان قدرت دارد، فرصتهای بی مراتب بیشتری از کسی دارد که در حاشیه و فقر رشد کرده است.
در اینجا آزادی فردی و شعار فرصت برابر به ابزاری برای بازتوضیع نابرابریهای اجتماعی و گسترش هرچه بیشتر بیعدالتی بدل میشود.
علاوه بر این، آزادی فردی لیبرالیستی با مسئلهی معنا نیز درگیر است.
وقتی آزادی به معنای صرف انتخاب بیپایان تعریف شود، زندگی به یک بازار عظیم انتخابها تبدیل میشود. انسان مدرن لیبرال، شاید بتواند هزاران نوع کالا، سبک زندگی یا عقیده را انتخاب کند، اما در نهایت از پاسخ به این پرسش بنیادین که برای چه؟ عاجز میماند.
آزادی بیحد و حصر و بدون هدف به جای رهایی مولد نوعی سرگشتگی میشود و نتیجهاش چیزی است که بعض متفکران آن را به "نیهیلیسم مصرفی" تعبیر کردهاند: آزادیای که دیگر به تعالی یا حقیقت نمیانجامد، بلکه تنها فرد را در دایرهی بیپایان انتخابهای بیمعنا محبوس میسازد.
باید گفت لیبرالیسم با تقدیس آزادی فردی بهنوعی از بحران دچار است که هم اخلاقی است، هم اجتماعی و هم معنوی. آزادی اگر بیغایت باشد به خودویرانگری میانجامد؛ اگر عاری از عدالت حقیقی باشد به نابرابری دامن میزند؛ اگر تعریفی روشنی از آسیب نداشته باشد، دروازههای جامعه را به روی انواع انحطاط باز میکند.
نقد لیبرالیسم اجتماعی، نه به معنای نفی آزادی فردی بلکه به معنای بازاندیشی در نسبت آزادی با حقیقت، عدالت و هدف خلقت انسان است. آزادی تنها زمانی معنادار میشود که در پیوند با خیر جمعی و تعالی وجودی تعریف شود، نه صرفاً بهعنوان حق انتخاب بیپایان در بازاری مملو از بیمعنایی.
✍️سایهروشن
"نامه بیستم"
محبوب من
این روزهای سخت هم میگذرد
بعدا برایت خواهم گفت که چگونه گذشتند
تا آن موقع بدان که دوستت دارم و لحظهای تورا فراموش نمیکنم
✍️سایهروشن
"در ستایش رز سرخ"
رز سرخ را در دست بگیر، نه با شتاب، که با تامل؛ انگشتانت را بر ساقهاش بلغزان و ببین چگونه تیغهایش، بیرحم و بیصدا، پوست را میخراشند. اما در همان لحظه، عطرش چنان روح را در آغوش میکشد که گویی زخمها را مرهمی از جنس نور میبخشد. رز سرخ، این شگفتی طبیعت، همواره بیش از یک گل است؛ استعارهایست که در هر برگش رازی نهفته و در هر عطرش قصهای پنهان. شبیه معشوقیست که در یک آن، هم آتش میزند و هم خاکستر را به باغی از بهار بدل میکند. بوسهاش، همان سرخی لبان اوست؛ لبانی که وقتی به سیگار نزدیک میشوند، فیلتر کاغذی را با لکهای سرخ مزین میکنند، گویی بوسهای دزدانه بر صفحهای سفید نقش بسته، بوسهای که نه تنها رد لب، که ردی از یک احساس ابدیست.
رز سرخ، آینهایست که او را در خود بازمیتاباند. موهایش را بنگر، که چون ساقههای رها در باد، آزاد و افسونگر میرقصند. سیاهی یا روشنیشان چه اهمیتی دارد؟ آنچه مسحور میکند، عطریست که از میان تارهای مو به هوا برمیخیزد، عطری که گویی تمام فضای اطراف را تسخیر میکند و هر نفسی را به تسلیم وا میدارد. لبانش را تصور کن، که هر واژه را چون شرابی کهنه از خمرهی دل بیرون میکشد؛ واژهای ساده، که از دهان او چون شعری عاشقانه به گوش جان مینشیند و جهان را در لحظهای شیرینتر میسازد. و آن نگاهش، که چون پرتو خورشید بر گلبرگهای سرخ، درخششی دارد که قلب را بیاختیار به تپش میاندازد.
شب که فرا میرسد و مردی سیگار به لب، در خلوت خویش فرو میرود، به فیلتر سوخته مینگرد. آن لکهی سرخ کوچک، که شاید برای دیگری تنها ردی از رنگ باشد، برای او گنجیست گرانبها. نه صرفاً اثری از رژ لب، که نشانهایست از حضور او، از نفسهایش، از خندههایش، از لحظههایی که جهان در وجود او خلاصه شده بود. آن لکه، گویی تکهای از روح اوست که بر کاغذ جاودانه شده، یادگاری که از هزار نامهی عاشقانه ارزشمندتر است، چرا که حامل اشتیاقیست که در هیچ واژهای نمیگنجد.
رز سرخ، راز معشوق را فاش میکند. در سرخی گلبرگهایش، لبان او را میبینی، که هر لبخندش جهانی را روشن میکند. در پیچوخم ساقههایش، موهای او را مییابی، که چون جریانی سیال در باد میرقصند و قصههایی از زیبایی و آزادی میگویند. و در عطرش، نفسهای او را حس میکنی، نفسی که گویی از اعماق وجودش برمیخیزد و با هر دم و بازدم، زندگی را به تو هدیه میدهد. هر بار که رز را به سوی خود میآوری و عطرش را در سینه فرو میبری، انگار از گردن او نفس کشیدهای، انگار لحظهای در آغوشش زیستهای. و هر بار که تیغهایش پوستت را میخراشند، دردی شیرین به جانت مینشیند، دردی که به تو میآموزد عشق، این سوزانترین و لطیفترین تجربهی بشری، هرگز بیبها نیست.
رز سرخ، این معشوق بیجان و جاندار، قصهی عشق را در خود خلاصه کرده است. آینهایست از او، از آن که قلب را به تسخیر درمیآورد و روح را به پرواز. هر گلبرگش، حکایتیست از دلدادگی؛ هر تیغش، یادآوریست از بهایی که برای این دلدادگی میپردازی. و تو، در برابر این رز سرخ، جز تسلیم چه میتوانی انجام بدهی؟ تسلیم به عشقی که هم زخم میزند و هم شفا میدهد، هم میسوزاند و هم میسازد.
✍️سایهروشن
"بی ریشهها"
ای قومِ بیریشه، ای وارثانِ نفاق و جهل. شما که در نهم ربیع، به نام شادی اهلبیت، طبل رسوایی میکوبید و لعن و نفرین را چونان سلاحی کور به دست گرفتهاید، کجایید در این تاریخ خونبار و پرغربت؟ کجایید در این مسیر پرشکوه ولایت که با هر فریاد جاهلانهتان، آبروی دین را به تاراج میبرید؟ شما، فرزندان همان سقیفهنشینانید؛ همانها که در تاریکیِ کوتهفکری و دنیاپرستی، حق مسلم وصی رسول خدا را غصب کردند و دین را به بازیچهی قدرت بدل ساختند. همانها که با بهانهی جوانی علی علیهالسلام، خلافت را از او ربودند و تخم نفاق را در خاک امت کاشتند. امروز، شما میراثداران همان بیبصیرتی هستید؛ همانهایی که دین را دکان کردهاند، ولایت را شعار و حقیقت را بیگانه.
این جشنهای لجنآلودتان، این خندههای جاهلانهتان، جز ادامهی همان خیانت تاریخی نیست. شما که به نام اهلبیت، لعن را از معرفت تهی کردهید و به ابتذال کشاندهید، چه میدانید از حقیقت لعن؟ لعنِ راستین، در سکوت معرفت است، در پیروی از راه اولیای خدا، نه در عربدهکشیهای کوچه و خیابان که جز رسوایی مذهب، چیزی به ارمغان نمیآورد. شما، همان وارثانِ کسانی هستید که در اوج غربت امام حسن علیهالسلام، او را که برای حفظ شیعه صلح کرد، با بیشرمی هرچه بیشتر مُذِلّ المؤمنین خواندند. انگار نه انگار که ذلت واقعی، در وجود خودشان بود، در نادانی و نفاقشان، نه در صلح آن امام مظلوم. همان کوتهفکری دیروز، امروز در قالب این غوغاسالاریهای زشت، در این فریادهای بیمعنا، ادامه یافته است.
شما به خیال خود، دشمنان اهلبیت را رسوا میکنید، اما جز بدعت و تفرقه، چه به نمایش گذاشتهاید؟ لعنتان نه از سر شناخت، که از سر خودنمایی است؛ نه از عمق جان، که از سطحِ جهل. اگر پردهها را کنار زنیم، حقیقت عریانتان پیداست: نه داغی برای علی دارید، نه غیرتی برای حسن، و نه اشکی برای حسین. شما عاشق عَلَم و غوغایید، نه عاشق حقیقت. تبارتان به همانها میرسد که با یک دست بیعت شکستند، با یک نگاه دنیا را فروختند، و با یک جمله، مسیر تاریخ را به انحراف کشاندند. حالا هم، به نام شیعه، بدترین خدمت را به دشمنان شیعه میکنید. هر شعار بیمنطقتان، هر فریاد بیبصیرتتان، بهانهای تازه به دست بدخواهان میدهد تا مکتب اهلبیت را به ریشخند گیرند.
باید بیپروا گفت: شما بیولایتترین مدعیان ولایتید. هر که اهلبیت را شناخت، میداند که علی، حسن، حسین و همه اوصیای رسول خدا، از این غوغاها و ابتذالها بیزار بودند. ولایت، بصیرت میخواهد، معرفت میطلبد، نه عربدههای کور و جاهلانه. شما که در نهم ربیع، به نام شادی، پردهدری میکنید، بدانید که این آتشافروزیها نه جشن است، نه شادی؛ اینها انحراف است، نفاق است، رسوایی است. امتداد همان خیانت سقیفه در رگهای شماست. شما نه یاران علی، که وارثان نفاقید؛ نه محبان حسن، که ملامتگران اوئید؛ نه عاشقان حسین، که در عمل، همانهایی هستید که او را در کربلا تنها گذاشتند.
بکوبید بر طبل رسواییتان. فریاد بزنید تا بیریشگیتان عیانتر شود. اما ما میدانیم که حقیقت ولایت، در ساحت سکوت و عمل صالح است، در پیروی از راه اهلبیت، نه در این نمایشهای زشت و بیمعنا. شما با هر لعن بیجا، با هر شعار بیریشه، تنها خود را رسواتر میکنید. بگذارید تاریخ قضاوت کند: آنها که به نام اهلبیت، دین را به بازی گرفتند، همانها بودند که در سقیفه، در کوفه، در کربلا، و امروز در این جشنهای بدعتآلود، حقیقت را قربانی کردند.
✍️سایهروشن
اگر خدا در کوه طور بر پدر گرامی وارد میشد و میگفت: این چیست که به همراه داری؟
پدر: پسرم است. با آن خانه میسازم. به آن دیگر بچهها را هندل میکنم. بارهای خانه را حمالی میکند. با آن به جنگ دشمنان میروم. در سفر چمدانها را جابهجا میکند. و هر وقت که نبودم، به وسیلهی او از خانه و اموال در برابر غارتیان محافظت میکنم.
"آیا پیر شدهام؟"
در آن لحظهای که پیری بر آستان دلت مینشیند، نه موهای سپیدت گواهی آن است و نه زانوان خستهات که در هر گام نالهای سر میدهند. خیر، پیری پیشتر از اینها، در سکوتی که حتی به خودت نیز جرأت اعترافش را نمیدهی، رخ مینماید. در آن دم که به فیلمی دوساعته خیره میشوی و دیگر آن لذت غرق شدن در داستان را نمییابی؛ همان فیلمی که روزگاری با یک نفس تا پایانش همراه میشدی، با شوق از صحنههایش سخن میگفتی و ساعتها در خیال آن غوطهور بودی. حالا اما، آن دو ساعت را به سه روز تکهتکه میکنی، گویی ذهنت و دلت دیگر تاب فرو رفتن یکباره در ژرفای یک تجربه را ندارند.
پیری از دل آغاز میشود، از آنجایی که شعلههای شور و شیدایی کمفروغ میگردد. آن شوری که زمانی تو را تا سپیدهدم برای خواندن کتابی تازه بیدار نگه میداشت، اکنون به ورق زدنی سرد و ناتمام بدل شده است. آن ذوق بیمهار که تو را وامیداشت تا آهنگی را بارها و بارها زمزمه کنی یا شعری را در سینهات تکرار کنی، حالا در همان نوبت نخست، نیمهراه رها میشود. پیری در همین خردهریزهای زندگی رخنه میکند؛ در لحظهای که هیجان کشف چیزهای نو رنگ میبازد، در آن دم که دلت دیگر برای تجربههای بیکران و بیپروا نمیتپد. آنگاه که به جای جهیدن به میانهی زندگی، آرام کناری مینشینی و تنها نظارهگر میشوی. گویی نه تنها گامهایت، که تپش قلبت نیز کندتر شده است.
و شگفتا که این پیری هیچ نسبتی با عددهای شناسنامه ندارد. چه بسا جوانانی که در بیستسالگی، از درون فرسودهاند و روحشان زیر بار تکرار و ملال خمیده شده است. و چه بسیار مردمان شصتسالهای که هنوز با دیدن فیلمی تازه، خواندن کتابی نو، یا شنیدن آوازی غریب، چشمانشان برق میزند و قلبشان چون کودکی بیقرار میتپد. اینان هنوز در برابر شگفتیهای جهان سر خم نکردهاند و دلشان برای سفری ناگهانی یا گفتوگویی بیبهانه زنده است.
پیری، آن لحظهی خطرناک است که شور زندگی را بر زمین مینهی و به نیمههای کمرنگ و بیرمق رضایت میدهی. آنگاه که گمان میکنی دیگر نیازی به دانستن نیست، نیازی به فهمیدن و تجربه کردن. آن دم که خیال میکنی همهچیز را دیدهای، همهچیز را شنیدهای، و دیگر هیچ شگفتیای در انتظار تو نیست. اینجاست که پیری نه در جسمت، که در روحت ریشه میدواند.
اما رازی در این میان نهفته است: میتوان پیر نشد، حتی اگر سالها بر شانههایت سنگینی کنند. راهش نه پیچیده است و نه دور. کافی است نگذاری آتش دلت خاموش شود. کافی است همچنان از جرقههای کوچک زندگی شعلهور شوی: از دیالوگی که در فیلمی قلب را میلرزاند، از جملهای که در کتابی راه گمشدهات را روشن میکند، از خندهای بیبهانه که ناگاه در سینهات میجوشد. این شعله است که فریاد میزند: من هنوز زندهام، هنوز میخواهم و هنوز میتوانم.
اینگونه است که میتوانی در برابر پیری قد علم کنی؛ نه با انکار روزها و سالهایی که گذشتهاند، که با در آغوش کشیدن زندگی. با هر بار که دلت برای چیزی تازه میتپد، با هر بار که چشمانت از شگفتی برق میزند، تو جوانی را در وجودت زنده نگه میداری. پیری، تنها زمانی پیروز میشود که تو خود تسلیم آن شوی.
✍️سایهروشن
"نامه بیست و یکم"
محبوب من، آنزاک عزیزم،
در سینهام آهی خفته است، گویی با هر دم و بازدم، نام تو را در گوش جانم زمزمه میکند، نجوایی که نه خاموش میشود و نه به تمامی شنیده. دلم، این دریای بیقرار، در تلاطم امواجی است که نام تو بر آنها نقش بسته؛ گاه آرام، چون نسیمی که بر سطح آب میلغزد، و گاه طوفانی، که هر آنچه در ساحل قلبم ساختهام را در هم میکوبد. به راستی که آدمی برای آشتی با زخمهای روحش به عمری نیاز دارد، به روزهایی که چون رودی خروشان، گاه با لطافت و گاه با خشم، از میان سینهاش میگذرند و هر بار، تکهای از وجودش را با خود میبرند.
این روزها، آنزاک من، سایهای سنگین بر جانم افتاده، سایهای که نه از ابرهای آسمان، که از فقدان تو بر دلم گسترده شده است. روزها در نظرم تیره و تار میآیند، گویی خورشید نیز از تابیدن بر این روح سرگردان خسته شده است. روحم، چون قایقی شکسته در میان امواج اندوه، بیجهت به این سو و آن سو میرود، بیآنکه ساحلی در افق بیابد. اما میدانم، روزی خواهد آمد که به گذشته نگاهی افکنم، با لبخندی تلخ که زهرش تا عمق استخوانم نفوذ کند، و در سکوتی سنگین، آخرین رشتههای امیدم را پاره کنم و با خود زمزمه کنم: این نیز بگذرد. آری، این نیز بگذرد، اما مگر میتوان از تو گذشت؟ تویی که چون نغمهای ابدی در گوشهای از وجودم طنینانداز شدهای.
زندگی، ای جان من، هیچگاه وعدهی عدالت نداده است. اگر قرار بود این چرخ گردون با کسی مهربان باشد، چه بسیار کسانی که لیاقتشان چندین برابر من بوده و تنها و غریب جان سپردند. اما دلم، این بیقرار ناآرام، هنوز در جستوجوی توست، حتی اگر بداند که این جستوجو جز به سرابی در دوردست راه نبرد. چه کنم که این قلب، با همهی زخمهایش، هنوز به نام تو میتپد؟ چه کنم که هرگاه چشمانم را میبندم، چهرهات چون ستارهای در آسمان ذهنم میدرخشد؟
بگذریم، ای عزیزتر از جان، روزگارت چگونه میگذرد؟ آیا تو نیز، در پیچ و خم این روزگار بیرحم، لحظهای به گذشته میاندیشی؟ آیا نام من، حتی برای لحظهای، در خاطر تو سوسو میزند؟ اینجا، پس از ماهها جدال با امتحانات و خستگیهای بیپایان، سرانجام هفتهی گذشته نفسی به آسودگی کشیدم. تعطیلات تابستانی، هرچند کوتاه و دیرهنگام، چون هدیهای ناقابل از دستان بخیل زمان از راه رسید. دو هفته در میانهی شهریور، که گویی فرصتی است برای بازیافتن خویش، یا شاید، برای گم شدن بیشتر در خیال تو. اما چه تعطیلاتی؟ من، چون کارگری ساده در خانه، روزها را به کار گذراندم، به این امید که خستگی تن، اندوه دل را فرو بنشاند. و حالا، قرار است به سفری بروم، سفری به جایی که شاید، تنها شاید، بتوانم سایهی تو را از خاطر بزدایم. اما مگر میشود از خویش گریخت؟ مگر میشود از تو، که چون ریشهای عمیق در خاک جانم دواندهای، دل کند؟
من چرا دل به تو دادم که دلم میشکنی
یا چه کردم که نگه باز به من مینکنی
دل و جانم به تو مشغول و نظر در چپ و راست
تا ندانند حریفان که تو منظور منی
دیگران چون بروند از نظر از دل بروند
تو چنان در دل من رفته که جان در بدنی
هرچند مشغلههای روزمره، این زنجیرهای نامرئی، مرا از نوشتن نامههای روزانه یا هفتگی برایت بازمیدارند، و هرچند شاید آخرین نخهای امیدم به وصل تو پاره شده باشند، بدان که تو را هرگز از یاد نخواهم برد. نام تو، چون شعلهای خاموشنشدنی، در گوشهی قلبم میسوزد، و هر دم که به آن مینگرم، گرمایش جانم را فرا میگیرد. این عشق، هرچند در سکوتی تلخ، چون گوهری در صدف دلم پنهان است و تا ابد در من زنده خواهد ماند.
دوستت دارم، ای عزیزتر از جان، و این کلام، هرچند ساده، تمامی حقیقت وجودم را در خود نهفته دارد. باشد که روزی، در جایی، این نامه به دست تو رسد و بدانی که دلی، در دوردست، هنوز به یاد تو میتپد.
✍️ سایهروشن
"چند جملهای در باب وحدت"
وحدت میان شیعه و سنی، نه شعاری برآمده از مصلحتهای سیاسی زودگذر، بلکه ضرورتی برخاسته از عقل و ایمان است؛ ضرورتی که ریشه در عمق تعالیم اسلامی و سیرهی پیشوایان دین دارد. این وحدت، هنگامی که جان و ایمان مؤمنان، بهویژه شیعیان بهعنوان اقلیتی مظلوم، در معرض خطر و نابودی قرار گیرد، از حد استحباب فراتر میرود و به واجبی عینی بدل میشود. فقه اسلامی، که چراغ راه مؤمنان است، در چنین هنگامهای حکم میکند که دفع ضرر از مؤمنین و حفظ کیان اسلام بر بسیاری از مستحبات و حتی برخی واجبات دیگر مقدم است. این اصل، نه تنها یک حکم شرعی، بلکه تجلی عقلانیتی است که دین مبین اسلام برای حفظ امت خویش در برابر طوفانهای زمانه پیشبینی کرده است.
امروز، در جهانی که دشمنان اسلام با چهرههای گوناگون به میدان آمدهاند، وحدت میان مسلمانان به ضرورتی حیاتی تبدیل شده است. دشمنانی که گاه در لباس قدرتهای استعماری چون آمریکا و اسرائیل ظاهر میشوند و گاه در قالب جریانهای تکفیری و افراطی، اصل دین و حرمت قرآن کریم را نشانه گرفتهاند. در چنین هنگامهای، هرگونه اختلافافکنی میان شیعه و سنی، خواسته یا ناخواسته، آب به آسیاب دشمن ریختن است. این اختلافات، که گاه از سر تعصبات کور یا سوءتفاهمهای تاریخی سرچشمه میگیرند، تنها جبههی کفر و استکبار را تقویت میکنند و امت اسلامی را از درون متلاشی میسازند.
تاریخ اسلام، این معلم بزرگ بشریت، درسهای روشنی برای ما به ارمغان آورده است. ماجرای سقیفه و غصب حق مسلم امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، نمونهای درخشان از این حقیقت است. آن حضرت، که خود مظهر عدالت و حقطلبی بود، در برابر مصلحت بزرگتر حفظ اسلام و وحدت امت سکوت کرد. این سکوت، نه از سر ضعف یا تسلیم، بلکه از سر تدبیری حکیمانه بود. در آن روزگار، اگر مسلمانان به جنگ داخلی گرفتار میشدند، دشمنان خارجی، از روم گرفته تا ایران ساسانی، فرصت را مغتنم میشمردند و بنیان نوپای اسلام را برمیانداختند. علی علیهالسلام با این سکوت، نشان داد که حفظ اصل دین و امت اسلامی بر هر حق شخصی، هرچند عظیم، مقدم است. این درس، نه تنها برای آن زمان، بلکه برای همهی اعصار و نسلها، مشعلی فروزان است.
وحدت، در حقیقت، مانند راه رفتن در میدانی پر از مین است؛ میدانی که هر قدم بیاحتیاط میتواند به نابودی همه منجر شود. مثال مردی که در چنین میدانی با خری همراه است و مجبور است، تصویر مذکور گویای این حقیقت است. عقل سلیم حکم میکند که در این موقعیت، به جای آنکه مرد و خر هر یک راه خود گیرند و هر دو نابود شوند، مرد خر را بر دوش کشد. این کار، هرچند دشوار و طاقتفرساست و حتی احمقانه به نظر برسد، اما تنها راه نجات از میدان مین است. وحدت میان شیعه و سنی نیز چنین است: بار سنگینش را باید به دوش کشید، تفاوتها را باید با صبر و حکمت مدیریت کرد، و از خودگذشتگی را باید به خرج داد تا اصل دین و جان مؤمنان حفظ شود.
این وحدت، نه تنها یک ضرورت عقلانی، بلکه جلوهای از غیرت دینی و پیروی از سیرهی امیرالمؤمنین علیهالسلام است. آن حضرت، که خود اسوهی تقوا و شجاعت بود، نشان داد که در هنگامهی خطر، باید از فرع گذشت تا اصل بماند. امروز نیز، در جهانی که دشمنان اسلام با تمام قوا به میدان آمدهاند، وحدت میان شیعه و سنی عین عقلانیت است، عین غیرت است، و عین وفاداری به راهی است که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و اهل بیت علیهمالسلام برای ما ترسیم کردهاند.
پس بیایید، در این زمانهی پرآشوب، دست در دست یکدیگر نهیم و با الهام از سیرهی پیشوایان دین، دژ مستحکمی در برابر دشمنان اسلام بنا کنیم. وحدت، نه تنها نجاتبخش جان و ایمان ماست، بلکه ضامن عزت و سربلندی امت اسلامی در برابر طوفانهای روزگار است. این است معنای حقیقی وحدت: گذشتن از خویشتن برای ماندن اسلام، و ایستادن در کنار یکدیگر برای سرافرازی دین خدا.
✍️سایهروشن
"نامه بیست و دوم"
سلام ای عزیز جان،
ای که نامت چون نغمهای در دلم طنینانداز است و یادت چون نسیمی که از میان شاخسارهای بهار میگذرد، قلبم را نوازش میدهد. این هفته، نیازی به قلم و کاغذ نبود؛ میدانستم که باید راه جرات را برگزینم، روبهرویت بایستم و آنچه در سینهام میجوشد، بیپرده با تو در میان بگذارم. اما چه کنم که این دل، گاه از ترسِ نگفتن، پناه به واژهها میبرد و من نیز، ناتوان از رویارویی، نامهای دیگر مینویسم؛ نامه بیست و دوم، که شاید پناهگاهی باشد برای احساساتی که در سینهام تلنبار شدهاند.
به خانهتان آمدم، عزیزم. در اتاق بالایی، زیر سقفی که تو را در خود جای داده، به خواب رفتم. در حیاط، زیر آسمانی که گویی با نگاه تو آبیتر شده بود، بدمینتون و والیبال بازی کردیم. خندههایمان در هوا پراکنده شد و دود کبابهایی که با شوق برایت آماده کردیم، در فضا پیچید. کتابی برایت خریدم، با این خیال که شاید روزی در کنارت، صفحهای از آن را با هم بخوانیم. زیر باران، تو را به جایی که میخواستی رساندم؛ اما چه حیف که جرات آن را نیافتم تا آنچه در دلم بود، بیواسطه و عریان، با تو بگویم. واژهها در گلویم خفه شدند و من، بار دیگر، در سکوتی سنگین فرو رفتم.
میدانی، عزیز دل، برخی میگویند که باید دل را به دریا زد، باید ریسک کرد و آنچه در سینه پنهان است، بیپروا فریاد کرد. اما من، هر بار که به این اندیشه نزدیک میشوم، درنگ میکنم. میترسم که گفتن این حقیقت، این عشق یکطرفه، آرامش زندگیات را به هم ریزد. نمیخواهم بهای سبک شدن دل خودم، آشوب در دنیای تو باشد. تو برایم آنقدر عزیزی که ترجیح میدهم این راز در سینهام بماند تا تو در آرامش بمانی. شاید این خودخواهی من باشد، یا شاید محبتی که نمیخواهد جز خوبی برایت چیزی به ارمغان بیاورد.
اما این بار، برخلاف گذشته، دلم به سنگینی عادت کرده بود. وقتی تنها به سوی دریا رفتم، دیگر نه به شنا فکر کردم و نه به غرق شدن در اندوه نبودنت. وقتی در آینهی چشمانت نگریستم، دیگر آن لرزش آشنای دلم را حس نکردم. شاید، جایی در عمق وجودم، پذیرفتهام که شاید هرگز به تو نرسم. و این پذیرش، نه از سر ناامیدی، که از سر آرامشی بود که غم نبودنت را برایم عادی کرد. عادی، اما نه کمرنگ؛ که عشق تو هنوز در گوشهای از قلبم میتپد، هرچند آرامتر.
راستی، شنیدهام که ساز میزنی. چه رازی در این خبر نهفته بود که دلم را به تپش انداخت! جرات نکردم از تو بپرسم چه سازی در دستان تو جان میگیرد، اما همین را بدان که من عاشق موسیقیام، هر چه که باشد. و چه زیبا خواهد بود نغمهای که تو با انگشتان ظریف و روح لطیفت بنوازی. تصور میکنم روزی در کنارت بنشینم و تو سازی بنوازی که قلبم را به رقص آورد. آه، آنزاک عزیز، چه رویای شیرینی!
با تلفنم به تو زنگ زدم، اما نامم در فهرست مخاطبانت نبود. من اما تو را، پنهانی، در گوشهای از دنیای دیجیتال خود ذخیره کردهام. چه خوب که این راز کوچک را نگه داشتم، وگرنه مادرت و مادرم، که گویی نگهبانان سنتهای فرسودهاند، مرا به باد سرزنش میگرفتند. چرا باید احساس صادقانهای که در دلم ریشه دوانده، اینگونه در بند فرهنگ و عرف گرفتار آید؟ مگر نه اینکه عشق، پاکترین نغمهی قلب آدمیست؟ اما این فرهنگ بسته، این دیوارهای بلند سنت، به جای آنکه احساس را در آغوش کشد، آن را سرکوب میکند و به حاشیه میراند. میگویند این سبک احساسات در دین ما نکوهیده است، اما من میگویم این نه دین، که تفسیرهای تنگنظرانهی ماست که قلبها را از هم دور میکند.
شاید بپرسی چرا اینگونه خشمگینم، چرا دلم از این همه نگفتن و نرسیدن به فریاد آمده است. آری، عصبانیم، ناراحتم، و گاه حوصلهام از این همه سکوت و فاصله سر میرود. همهی این خشم و اندوه از نبودن توست؛ از اینکه نمیتوانم دستانت را بگیرم، در چشمانت خیره شوم و آن جملهی ساده اما سنگین را بر زبان آورم. افسوس که این فرهنگ، این دیوارهای نامرئی، میان من و تو فاصله انداخته است. و شاید، چون بسیاری دیگر، من نیز در این چرخهی نرسیدن گرفتار شوم؛ چونان مردمانی که به خاطر همین بندهای عرف، از عشقشان بازماندند و با دیگری همسفر شدند.
اما بگذار این نامه، این واژههای سرکش، برای لحظهای مرا به تو نزدیک کند. شاید روزی، در جایی دور از این فرهنگ و این ترسها، بتوانم بیواسطه با تو سخن بگویم. تا آن روز، این نامهها پناهگاه مناند، و تو، ای عزیز، همیشه در قلبم لانه داری.
✍️ سایهروشن
"خطر نزدیک است"
خطر، آن سایهی مرموز و گریزپای هستی، گاه چنان به ما نزدیک میشود که گویی با هر نفس، حضورش را بر پوست و جانمان حس میکنیم؛ داغ، بیامان و بیصدا، همچون چنگالهایی که در یکقدمی شکار در کمیناند. اما این نزدیکی، این حس هراسانگیز، بیش از آنکه از ذات خطر برخیزد، از آینهی ذهن ما بازتاب مییابد. خطر، آنگونه که ما مینامیمش، نه یک موجودیت عینی و تغییرناپذیر، بلکه سایهای است که در ترازوی ارزشها و باورهای ما شکل میگیرد. برای یکی، که جان را گوهر بیهمتای هستی میداند، یک خراش کوچک، تهدیدی است که خواب از چشمانش میرباید. اما برای دیگری، که حقیقت را فراتر از حیات میبیند، حتی در میان شعلههای آتش و دریای خون، لبخندی آرام بر لب مینشیند؛ گویی خطر نه دشمن، که دوستی است که در نقاب تهدید، به دیدارش آمده.
این پارادوکسِ شگفتانگیزِ خطر است که در نگاه نخست، چونان هیولایی عظیمالجثه، سایهای هراسانگیز بر زندگی ما میافکند، اما در ژرفای خویش، گاه خیری نهفته دارد که جز با گذر از دل آن، هویدا نمیشود. خطر، آن امتحان بیرحم اما عادل است که روح آدمی را در کورهی تجربه میگدازد و از خاموشی و ناپختگی به سوی استواری و معنا رهنمون میسازد. همانگونه که فولاد در زیر ضربات پتک و حرارت آتش به تیغهای تیز و شکستناپذیر بدل میشود، جان آدمی نیز در تلاطم خطرها صیقل میخورد و به صلابتی میرسد که جز در چنین کورانهایی به دست نمیآید.
تاریخ، این راوی بیطرف و خاموش، گواهی است بر این حقیقت. تمدنهایی که با آغوش باز به پیشواز خطر رفتهاند، نه از سر بیفکری، بلکه از سر آگاهی و جسارت، به قلههای شکوه و عظمت رسیدهاند. آنان که خطر را نه چون دشمن، که چون معلمی سختگیر پذیرفتند، در دل طوفانها بالیدند و ریشههایشان را در خاک استوار کردند. اما مردمانی که از هر سایهای ترسیدند و در پناه عافیت و آسودگی خزیدند، آرامآرام در غبار فراموشی فرو رفتند، بیآنکه حتی لحظهای به پوسیدگی تدریجی خویش آگاه شوند. خطر، این معلم بیرحم، با صداقتی تلخ، نقابها را از چهرهها برمیدارد و حقیقت درون آدمی را عریان میکند. نشان میدهد که کدام ارزشها را تنها به زبان آوردهایم و کدام را با جان و دل زیستهایم.
از اینرو، خطر را میتوان نه فقط تهدید، که آینهای دانست؛ آینهای که در آن، هم زخمهای پنهان ضعفهایمان را میبینیم و هم گنجهای نهفتهی ظرفیتهایمان را. آنکه از خطر میگریزد، در حقیقت از مواجهه با خویشتن خویش میگریزد؛ از دیدن چهرهی راستین خود در آن آینهی بیرحم. اما آنکه با جرأت قدم در دل خطر میگذارد، حتی اگر در ظاهر شکست خورد، در باطن پیروز است. چرا که در این رویارویی، خودِ حقیقیاش را یافته، و این یافتن، گوهری است که هیچ شکست ظاهری نمیتواند آن را از او برباید.
پس، شاید خطر همان دست پنهان سرنوشت باشد که ما را از خواب غفلت بیدار میکند؛ همان تلنگر تیز و دردناکی که ما را وامیدارد از «بودنِ خاموش» به سوی «شدنِ آگاه» حرکت کنیم. چهبسا آنچه ما از آن وحشت داریم، همان ناجیای باشد که در هیبت یک تهدید، به سوی ما میآید. خطر، در نهایت، نه پایان راه، که آغاز سفری است به سوی خویشتن؛ سفری که در آن، هر گام، هرچند لرزان، ما را به قلههای بلندتری از آگاهی و معنا میرساند. و شاید، راز زندگی در همین باشد: در آغوش گرفتن خطر، نه بهمثابه دشمن، بلکه بهمثابه راهنمایی که در تاریکی، مشعل حقیقت را به دستمان میسپارد.
✍️سایهروشن
"نامه بیست و سوم"
سلام ای عزیزم، ای محبوب زیبای قلبم،
در آغاز، گمان میبردم که داغِ تو، آن آتش سوزانِ حضور و فقدانت، در گذر ایام به جرقهای خاموش بدل خواهد شد؛ نه آنکه محو گردد، بلکه در گوشهای از وجودم به خاموشی گراید و به عادتی ملایم بدل شود. اما اکنون که قلم بر کاغذ میلغزد و کلمات، چونان رقص نور بر آب، شکل میگیرند، درمییابم که زمان، این جادوگرِ بیرحم و شگفتانگیز، داستانی دیگر برایم رقم زده است. زمان، نه تنها زخمها را التیام میبخشد، بلکه گاه حتی عمیقترین نقشها را از لوح جان میزداید، گویی هرگز نبودهاند.
فراموشی، ای دوست، چه پدیدهی عجیبی است! گویی رودی است که آرام و بیصدا، سنگریزههای خاطرات را با خود میبرد؛ گاه چنان نرم و بیصدا که نمیدانی کی و چگونه آنچه عزیز میپنداشتی، از کف رفته است. فراموشی، نه تنها غمهای عمیق و شادیهای بلند را در خود میبلعد، بلکه حتی آن لحظات نازک و شکننده را که گمان میکردی چون نگینی در صدفِ دلت جاودانه خواهد ماند، به تاراج میبرد. گاه، خندههای از ته دل، اشکهای پنهانی، یا حتی عطر یک نگاه را به دست باد میسپارد، و تو میمانی و سکوتی که جای آن همه هیاهوی عاطفه را پر کرده است.
فراموشی، چون دستهگلی است که با دستانی لرزان بر مزار دوستی عزیز مینهی. در آن لحظه، سوگند میخوری که هر روز به آن خاکِ مقدس بازخواهی گشت، اما زمان، با آن گامهای بیامانش، تو را از آن مزار دور میکند. گویی خاک، گل را در خود فرو میبرد و تو، بیآنکه بخواهی، راهی دیگر مییابی. نه از سر بیوفایی، که از سر طبیعتِ انسان، که در چرخش روزگار، به زیستن ادامه میدهد، حتی اگر قلبش هنوز در سوگ باشد.
من، ای عزیز، تو را فراموش نکردهام. هنوز در خیالم، صورتت چون ماهتابی در شبهای بیستاره میدرخشد. هنوز صدای خندهات، چون نغمهای دور، در گوش جانم طنینانداز است. اما میترسم، میترسم از آن روز که این تصویر، این صدا، این حس، در گرداب فراموشی فرو رود. شاید دو ماه دیگر، شاید کمتر یا بیشتر، دیگر هیچ اثری از آن زیبایی که تو در من آفریدی، در من نماند. شاید روزی برسد که نام تو، نه چون خنجری بر قلبم، که چون واژهای غریب بر زبانم بنشیند.
تا آن روز، ای یار، قلمم را چونان مشعلی برافروخته نگاه میدارم. برایت مینویسم، نه برای آنکه تو را در کلمات حبس کنم، بلکه برای آنکه لحظهای، تنها لحظهای، حضور تو را در این جهانِ فانی جاودانه سازم. در خیالم، تو را در آغوش میگیرم، گونهات را میبوسم، و در آن فضای ناپیدا، جایی که زمان هنوز جرات تاختوتاز ندارد، تو را برای همیشه نگه میدارم.
تا آن روز، ای آنزاک من، همچنان برایت مینویسم، همچنان در خیال تو را میبوسم.
✍️ سایهروشن