بخش هفتم:
" بهم خوردن IMEC "
کریدور IMEC در ۹ سپتامبر ۲۰۲۳ طی اجلاس گروه ۲۰ در دهلینو بهطور رسمی معرفی شد، یکی از جاهطلبانهترین ابتکارات ژئوپلیتیکی دهه اخیر بود. این پروژه، با مشارکت هند، عربستان سعودی، امارات، فرانسه، آلمان، ایتالیا، آمریکا و رژیم صهیونیستی، دو مسیر موازی دریایی و ریلی را برای اتصال بنادر هند به خلیج فارس، از طریق سرزمینهای اشغالی به اروپا، پیشنهاد میکرد. هدف اصلی IMEC، کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی مانند کانال سوئز و کریدورهای روسی، و ایجاد شبکهای اقتصادی بود که میتوانست تجارت جهانی را تا ۴۰ درصد کارآمدتر کند. از منظر رژیم صهیونیستی، این کریدور فرصتی طلایی برای تثبیت جایگاه خود بهعنوان هاب اقتصادی منطقهای بود؛ بنادر حیفا و اشدود قرار بود نقش کلیدی در انتقال کالا ایفا کنند، در حالی که عربستان سعودی و امارات، با سرمایهگذاریهای هنگفت، به دنبال تقویت نفوذ خود در برابر ایران و محور مقاومت بودند. آمریکا نیز با دیدن IMEC بهعنوان ابزاری برای مقابله با ابتکار کمربند و جاده چین، از این پروژه حمایت قاطع میکرد.
اما معرفی IMEC تنها چند هفته پیش از طوفان الاقصی رخ داد، و این عملیات مانند صاعقهای بر این طرح فرود آمد. غافلگیری رژیم صهیونیستی در ۷ اکتبر، که با نفوذ نیروهای مقاومت به عمق سرزمینهای اشغالی همراه بود، بلافاصله به واکنشهای نظامی گسترده در غزه منجر شد. این بحران، که به محاصره کامل غزه، بمبارانهای بیوقفه و کشتار هزاران غیرنظامی انجامید، نهتنها منابع رژیم صهیونیستی را دچار چالشهای جدی کرد، بلکه کل منطقه را درگیر تنشهای جدیدی کرد. مسیرهای پیشنهادی IMEC، بهویژه بخشهای عبور از سرزمینهای اشغالی و خلیج فارس، ناگهان در معرض تهدید قرار گرفتند. امنیت دریایی در دریای سرخ، که بخشی از کریدور است، با حملات مقاومت یمن که در حمایت از فلسطین انجام میشد مختل شد و شرکتهای کشتیرانی جهانی را وادار به تغییر مسیرها کرد. این اختلالها، که تا اکنون ادامه داشته، هزینههای لجستیکی IMEC را بهشدت افزایش داد و سرمایهگذاران را مردد ساخت.
علاوه بر چالشهای عملی، طوفان الاقصی موجی از مخالفتهای سیاسی و مردمی را در کشورهای درگیر پروژه به راه انداخت. در عربستان سعودی، که نقش محوری در IMEC ایفا میکرد، افکار عمومی پس از عملیات طوفان الاقصی بهشدت علیه هرگونه همکاری با رژیم صهیونیستی موضع گرفت. تظاهرات گسترده در ریاض و جده، همراه با کمپینهای رسانهای، دولت سعودی را تحت فشار قرار داد تا مذاکرات عادیسازی و مشارکت در IMEC را مشروط به پیشرفت در مسئله فلسطین کند. در نوامبر ۲۰۲۳، عربستان بهطور رسمی اعلام کرد که بدون حل مسئله فلسطین، هیچ توافقی با رژیم صهیونیستی پیش نخواهد رفت، و این موضع هرچند در ظاهر، تا الآن پابرجا مانده است. در امارات، که بنادرش مانند جبلعلی قرار بود هاب اصلی کریدور باشد، فشارهای داخلی و بینالمللی منجر به کاهش سرعت سرمایهگذاریها شد. حتی هند، بهعنوان شریک اصلی شرقی، که روابط اقتصادی خود با رژیم صهیونیستی را حفظ کرده، در اجلاسهای بعدی G20 (مانند ۲۰۲۴ در برزیل) بر لزوم ثبات منطقهای برای پیشبرد IMEC تأکید ورزید، اما پیشرفت ملموسی حاصل نشد.
تا کنون وضعیت IMEC همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که پروژه، هرچند در مراحل اولیه مانند مطالعات امکانسنجی و توافقهای دوجانبه پیشرفتهایی داشته، اما اجرای عملی آن بهطور جدی کند شده است. بخش شرقی کریدور (از هند به خلیج فارس) نسبتاً پایدار مانده، اما بخش غربی (از خلیج فارس به اروپا از طریق رژیم صهیونیستی) با تهدیدهای مداوم از سوی محور مقاومت روبرو است. حملات حوثیها به کشتیها در دریای سرخ، که تا آتشبس ادامه خواهد داشت، هزینههای بیمه و حملونقل را دوچندان کرده و سرمایهگذاران اروپایی مانند آلمان و ایتالیا را به تردید واداشته. در اکتبر ۲۰۲۵، وزیر خارجه مصر صراحتاً اعلام کرد که بدون پیشرفت در مسئله فلسطین، پروژههای اتصالی مانند IMEC نمیتوانند پیش بروند، و این موضع نشاندهنده اجماع رو به رشدی در میان کشورهای عربی است. حتی تلاشهای ایالات متحده برای احیای پروژه در دوران دوم ترامپ، با تمرکز بر جنبههای ضدچینی، با مقاومتهای منطقهای مواجه شده و پیشرفتها عمدتاً به توافقهای نمادین محدود مانده است.
این خنثیسازی IMEC، درسهای ژئوپلیتیکی مهمی به همراه داشت. طوفان الاقصی نشان داد که پروژههای اقتصادی نمیتوانند بر پایه اتحادهای شکننده و نادیده گرفتن مسائل انسانی بنا شوند. رژیم صهیونیستی، که IMEC را بهعنوان اهرمی برای انزوای ایران میدید، با این عملیات نهتنها جایگاه خود را در پروژه تضعیف کرد، بلکه کل محور ضدایرانی را به چالش کشید.
ایران، در مقابل، با تقویت نفوذ خود در محور مقاومت، گزینههای جایگزینی مانند کریدور شمال-جنوب (INSTC) را برجسته کرد که بدون عبور از سرزمینهای اشغالی، تجارت هند به اروپا را تسهیل میکند. این تغییر، نهتنها تعادل قدرت منطقهای را به نفع محور مقاومت تغییر داد، بلکه به جهانیان یادآوری کرد که ثبات خاورمیانه بدون عدالت برای فلسطین، خیالی بیش نیست.
در نهایت، خنثیسازی طرح IMEC بهواسطه طوفان الاقصی، یکی از ماندگارترین دستاوردهای این عملیات است که مرزهای اقتصاد و سیاست را درهم شکست. این پروژه، که میتوانست نقشه خاورمیانه را دگرگون کند، الآن به نمادی از شکست پروژههای صهیونیستی-غربی تبدیل شده و نشان میدهد که آرمان فلسطین، مانند سد محکمی در برابر هرگونه بازسازی نظم منطقهای بدون عدالت عمل میکند.
" گهواره "
باد داغ بیابان نینوا همچون نفس خشمگین اژدهایی باستانی از میان تپههای خشک و خشن خاک میگذشت و با هر وزشش خیمههای کوچک اردوگاه را به لرزه درمیآورد، گویی که زمین زیر پای زائران عشق از فرط اندوه نفسنفس میزد. صدای سم اسبهای لشکر یزید، همچون طبل طنینانداز مرگ، در دشت وسیع کربلا میپیچید و هر لحظه سایهی تهدید آنها بر دیوارهای نازک خیمهها پررنگتر میشد؛ سایههایی که نه تنها جسم بلکه روح را نیز به تسخیر ترس میکشاند. در این میان، رباب که روزگاری نه چندان دور، طعم شیرین مادرشدن را چشیده بود، بر خاک بیابان نشسته بود، چشمانش به گهوارهی خالی پیش رویش دوخته شده، و دستانش را بیاراده بر لبههای چوبی آن میکشید. آن گهواره که روزی پناه امن طفل بیگناهش، علیاصغر بود. پارچهی سبز آن همچون سایهی بهاری هنوز بوی لطیف تن کوچک او را در خود نگه داشته بود، بویی که همچون عطری محو از گلهای وحشی در دل کویر، دل رباب را به یاد آن لبخندهای ناتمام و چشمان معصوم ششماههاش میانداخت. ساعتی پیش، در اوج گرمای سوزان اباعبدالله با قلبی که سنگین از سرنوشت امت خویش بود، طفل بیدفاعش را بر دستانش گرفت و به سوی میدان نبرد برده بود. دل رباب، آن لحظه همچون دریایی طوفانی به هزار ساحل امید چنگ میزد. شاید حسین با کلام آسمانی خویش دری از محبت را در دل از سنگ دشمن بگشاید...
شاید گریهی این طفل نازکتن خردسال همچون نور رحمت الهی، بر دلهای سخت لشکر حرامی، جرعهای از آب ترحم بریزد.
شاید بخاطر بیگناهی و معصومیت او، تیر تشنهی خونی بر گردن نحیفش ننشیند و آسمان بیرحم بیابان، سایهای از ابر رحمت بر سر اردوگاه ما بگستراند.
اما آن امید شکننده، همچون حبابی بر سطح داغ شنهای کویر، به سرعت ناپدید. صدای گریهی خفه و ناتمام علیاصغر که همچون نالهای از عمق آسمان هفتم در گوش رباب میپیچید، هنوز در خلوت ذهنش طنینانداز بود. گریهای که نه تنها از تشنگی تن کوچک او برمیخاست، که از عطش عدالت سربریدهی جهان فانی ما خبر میداد. همانجا، در آن لحظهی تلخ صبر امام، آسمان بیرحم کربلا شکست و همچون زنی شرمگین از بیکفایتی خویش، سرخی غروب زودهنگام را بر گونههایش پاشید، گویی که ستارگان شب تیره، زودتر از موعد خویش، به گریه افتاده بودند.
ناگهان، صدای همهمهی وحشتزدهی اردوگاه بالا گرفت. همچون موجی سهمگین از دریای خشم دشمن، که دیوارهای خیمهها را درنوردید. لشکر یزید، با شمشیرهای آخته و نعرههای دیوانهوار، به خیمهها ریختند، گویی که شیاطین جهنم از اعماق تاریکی خود برآمده بودند تا هر آنچه از نور الهی بر جای مانده را خاموش کنند. رباب، در آن گردباد هرجومرج به گهوارهی خالی چسبیده بود.
چسبیده همچون مادری که آخرین بازماندهی جهان خویش را در آغوش لرزان تن خستهاش پناه داده. اما دست خشن سربازی مست، همچون چنگالی آهنین از دل تاریکی، گهواره را از میان بازوان بیجان او ربود. چوبهای نازک آن، زیر فشار آن بیرحمی کور، ترک برداشتند و صدایی همچون شکستن ناگهانی قلب یک مادر، در سکوت بیابان کربلا پیچید. گهواره آرام و بیصدا بر خاک تفتیده افتاد اما آن سقوطِ نرمِ آن همچون زلزلهای پنهان در عمق روح رباب، همهی هستی او را به لرزه درآورد. خیره ماند، چشمانش بر آن تکه چوب شکسته دوخته و نفس حیاتش همچون شمعی در میان طوفان، بریده شد. دل او که پیشتر با رفتن طفلش به میدان نبرد شکافته شده بود، اکنون با نابودی آخر نماد عشق مادرانه به تمامی تهی شد. چشمانش، بیاراده، دنبال گهواره واژگون دوید، همانگونه که روح پریشانش دنبال سایهی محو علیاصغر رفته بود، دنبال آن لبخند ناتمام، آن دستهای کوچک که روزگاری نه چندان دور نوازششان میکرد. در آن لحظهی اندوه ابدی، صدایی لرزان از عمق دلش برخواست؛ صدایی نه تنها از لبهای خشک رباب، که از اعماق تاریخ حقیقت مذبوح و مطرود برمیخاست و هنوز امروز دل هر شنوندهای را به لرزه درمیآورد: دیگر چه مانده از من؟ نه طفل نازنینم، نه گهوارهی آرام او...
تنها یک مادر بیپناه در بیابانِ بیانتها و امیدی که همچون ستارهای گمشده در دلم آسمان شب ناامید شد و به خاموشی ابدی رفت.
✍️سایهروشن
" نامه بیست و هفتم "
سلام آنزاک
در این شب بیپایان، آسمان چونان پردهای صاف و بیحاشیه برافراشته شده است؛ ابری بر آن سایه نیفکنده، و ستارهها، آن جواهرات پراکندهی آسمانی، با درخششی آرام و بیصدا، همچون خاطرهای دور و درخشان، بر تاریکی چنگ میاندازند. سکوت، آن حاکم مطلق شب، بر همهچیز سایه افکنده؛ حتی باد خفیف پاییزی هم جرئت نفس کشیدن ندارد و جهان در این خلأ آرام، به زانو درآمده است. در چنین شبی، دلم بیاراده به گذشته میلغزد، به آن سه سال پیش، به آن روزگار نه چندان دور که هنوز امیدی، هرچند واهی و شکننده چون حباب صابون بر سطح آب، در دلم جوانه میزد. امیدی که با هر نسیم نویدبخش میدرخشید و وعدهی فردایی روشن میداد؛ روزهایی که در آنها، دستانمان در هم گره خورده خواهد بود و نگاههایمان پلی میان دو جهان جداافتاده میساخت.
حالا، اما، این شبها برایم چونان آیینهای شکستهاند؛ هر تکهاش، تصویری تحریفشده از آن گذشته را بازمیتاباند. قول دادهام به خودم که نامه نوشتن را فراموش نکنم. این رشتهی نازک ارتباط را هرچند پارهپاره به هم وصله بزنم. اما دستانم، این خائنهای بیاراده، بر کاغذ میلغزند و جوهر کلمات را به سختی میپاشند. چه بگویم وقتی کلمات همچون پرندگان مهاجر ابدی، از لبانم پر میکشند و جایی برای فرود نمییابند؟ حرفی ندارم، این سکوت تو چونان دیواری بلند میان ما قد برافراشته؛ سکوتی که نه تنها صدایت را بلعیده، که حتی نگاهت را از من دریغ داشته. نگاهت، آن نوری که روزی جهانم را روشن میکرد، حالا در تاریکی غیبتات گم شده، و من در این خلأ همچون سایهای سرگردان، به دنبال رد پایی از تو میگردم.
فقط چند خطی مینویسم، آنزاک، نه برای اینکه تو را به زنجیر کشم یا از سکوت بیرونت بکشم، بلکه برای اینکه این نشخوار درونی، این چرخش بیوقفهی افکار در ذهنم، شاید لحظهای آرام گیرد. نشخواری که چونان طوفانی مخرب، شب و روزم را در بر میگیرد؛ موجی از تصاویر محو، از لمسهای فراموششده، از خندههایی که در باد گم شدهاند. بدان، ای آنزاک دور بعد از این همه مدت، این روزهایی که چونان رودخانهای خشکیده بر بستر خاطراتم جاری شدهاند هنوز، همواره، به تو فکر میکنم. فکر تو مثل ریشههایی عمیق در خاک وجودم فرو رفتهاند؛ هر شب، هر لحظهی تنهایی، نامت بر لبانم میچرخد و چشمانم به دنبال سایهای از تو میگردد. نه خشم، نه کینه، بلکه این دلتنگی شیرین و تلخ که چونان عسلی مسموم، جانم را مینوازد.
چه شد، آنزاک، که از آن شور محرک آغازین، آن آتش سرکش که هر لحظه را به رقصی دیوانهوار بدل میکرد به این تلخی راکد کنونی رسیدم؟ آن شور که روزی چونان طوفانی عاشقانه، ما را در بر میگرفت و مرزهای زمان و مکان را درهم میشکست؛ شور بیپایان جوانی که در هر نگاه و هر کلمه شعلهور میشد و وعدهی ابدیتی بدون رنج و مرگ را میداد. حالا اما همهچیز به این باتلاق آرام تلخی فرو غلتیده؛ تلخیای که نه طعمی تند دارد، نه مزهای گزنده بلکه همچون آبی راکد در حوض متروکه، آرام و بیحرکت روحم را فرسایش میدهد. چقدر عوامل خارجی در این دگرگونی دست داشتند؟ آن بادهای سرد زندگی، آن طوفانهای ناگهانی روزگار که بیرحمانه میان ما دیوار کشیدند؛ فشارهای ناپیدای جامعه، آن زنجیرهای نامرئی مسئولیتها و انتظارات که ما را از هم جدا کردند. چقدر خودم، این مسافر گمراه مقصر بودم؟ آیا در پیچوخم راه، جایی تلوخوردم، جایی دستت را رها کردم، جایی در برابر ترسهایم تسلیم شدم و پلی را که با هم ساخته بودیم، خودم ویران کردم؟ اصلاً، تقصیری بر دوش توست، ای آنزاک بیگناه بهنظررسان؟ آیا با سکوتت، با دوریات، سهمی از این ویرانی داشتی، یا تنها، قربانی این بازی بیرحم سرنوشت بودی؟
نمیدانم، آنزاک. حقاً نمیدانم. این سوالات، چونان پروانههایی شبتاب در تاریکی ذهنم پرواز میکنند؛ بال میزنند، نور میپاشند، اما هرگز به جایی نمیرسند. جوابی جز ابهام ندارند، جز این مه غلیظی که بر همهچیز سایه افکنده و حقیقت را در عمق خودش پنهان کرده. شاید این ابهام، خود زیبایی این عشق ناتمام باشد؛ شاید در همین ندانستن، رازی نهفته که ما را برای همیشه به هم پیوند میزند. یا شاید، فقط شاید، روزی باد نوینی بوزد و این مه را بزداید و ما، دو سایهی گمشده، دوباره در نور یکدیگر ناپدید بشویم.
تا آن روز، بدان که در این شبهای ستارهباران، در این سکوتی که حکمفرماست، هنوز عاشقتم. دوستت دارم، با تمام عمق این ابهام و تلخی و شور پنهان.
✍️ سایهروشن
" نامه بیست و هشتم "
سلام آنزاک عزیزم
در این غروب پاییزی که باد برگهای زرد را چون اشکهای فروخورده بر زمین میریزد، قلم برداشتم هرچند که دلم نمیخواست. میخواستم به قول معروف بالغانه از کنار این جمعه بگذرم، همچون مسافری که بارش را بر دوش میکشد و بدون نگاهی به عقب به جادهای ناشناخته گام برمیدارد. اما چه کنم ای دردانهی خوابهایم؟ چه کنم وقتی شبها تو به خوابم میآیی؟ دستت را در دستم میفشاری، آن لبخند نرم بر لبانت مینشیند و نگاه خمارت مستقیم در عمق وجودم فرو میرود. چه کنم وقتی انگشتانم ناخودآگاه در موهایت فرو میرود، آن موهای ابریشمی که در باد چون امواج اقیانوسی آرام رقصکنان میدرخشند و ناگهان از خواب میپرم، با قلبی که تندتر از طبلهای جنگ میزند و بوی تو که هنوز در هوا معلق مانده؟
روزها ای دوست ناپدید چه کنم وقتی به آسمان بیابر خیره میشوم و صورتت را در میان معدود ابرهای سفید گذرا میبینم؟ گویی ستارگان در توطئهای پنهان نامت را بر صفحهی فیروزهای افق مینویسند و باد زمزمهای از صدای خندهات را با خود میآورد. هر چه میکنم، از پرسه زدن در کوچههای خلوت تا غرق شدن در کتابهایی که کلماتشان چون تیغ زخمهایم را تازه میکنند، تو از خاطرم نمیروی. میدانی عزیزم؟ جواب برخی سؤالات همچون مهی غلیظ در درههای کوهستانی فقط ابهام است؛ حتی اگر هزار بار، ده هزار بار، با فریادی خاموش در ذهنم تکرارشان کنم. حرفی ندارم یا شاید بهتر بگویم حرفهایم چون رودخانهای خروشان در رگهایم جاریاند اما گوشی نیست تا بنشینم و سفرهی دلم را پیشش بگشایم؛ سفرهای پر از نانهای سوختهی حسرت و شراب تلخ نگفتهها.
گیرم که گوشی باشد، چه بگویم؟ بگویم که جرات گفتن آن کلمهی ساده و ویرانگر را هرگز پیدا نکردم، هرچند که در هر نفس در هر ضربان قلبم آن را زمزمه میکردم؟ بگویم که تو چون سایهای نافذ همیشه در گوشهای از خاطرم لمیدهای و من چون کودکی گمشده در دل جنگل به دنبال رد پایت میگردم؟ بگویم که هر شب از نبودنت ناله میکنم اما پاهایم چون ریشههای درختی خشکیده به زمین ترس خودم دوخته شدهاند و جرات برداشتن گام نخست برای گرفتن دستانت را ندارم؟ بگویم که بند بند وجودم، از نوک انگشتان لرزانم تا عمق استخوانهای خستهام، نامت را فریاد میزند، جز دهانم که چون زندانی خاموش قفل سکوت بر آن زدهانو؟ بگویم که شبها پروفایلت را چون آیینهای جادویی چک میکنم، به دنبال آخرین بازدید چشمانت و در کتاب و موسیقی و هنر، نشانهای از تو میجویم؟ بگویم که خودم را درگیر هزار کار بیهوده میکنم، از شمردن ستارگان بیفروغ تا قدم زدن بیهدف در خیابانهای شلوغ شهر، تا شاید، فقط شاید از ذهنم بیرون بروی اما شب چون موجی سهمگین مرا به خانهی اول بازمیگرداند؟ به همان جایی که تو چون شمعی نیمهسوخته در مرکز اتاق دلم میدرخشی؟ چه بگویم، ای آنزاک نازنین؟ وقتی نباشی تا این کلمات سوزان را بر لبانت بریزم، چه فایده دارد که کس دیگری از این راز پنهان شبانه باخبر شود؟ کلمات نگفته چون پرندههایی در قفس سینهام بال میزنند و بال میزنند اما پرواز را از یاد بردهاند.
قبلا فکر میکردم که دنیا به کام بیست سالگی است؛ پر از وعدههای رنگارنگ و دریایی از لحظات شیرین. اما حالا میبینم بیستسالگی که هیچ، حتی پنجسالگی هم، گوهی نیست جز یک توهم زودگذر چون حبابی بر سطح آب گلآلود زندگی. تنها پناه من این کاشهای بیپایان است؛ کاشهایی که چون برگهای پاییزی از شاخههای درخت خشکیدهی امیدم میریزند، یکی یکی، نرم و غمگین. کاش بودی آنزاکِ من تا دستانت را در دستانم میگرفتم و جهان دورمان را فراموش میکردم. کاش موهایت را نوازش میکردم و در چشمانت غرق میشدم، گویی که تمام هستیام در آن درهی بیانتها خلاصه شده. و هزاران کاشِ دیگر، کاشِ قدم زدن بیپایان در کوچههای بارانی پاییز، کاشِ زمزمهی شعرهای نیمهتمام در گوش یکدیگر، کاش بیدار شدن هر صبح خدا با لبخند تو، کاش ساختن دنیایی کوچک فقط برای ما دو نفر دور از هیاهوی این شهر بیرحم.
فقط بدان ای یگانه حاضر قلب خستهام حتی اگر یک کلمه از این نامههای پراکنده را نخوانی و لحظهای صدای لرزان مرا نشنوی؛ حتی اگر باد بیرحم زمان این کلمات را چون خاکستر خاموش بردارد و پراکنده کند؛ دوستت دارم. با تمام وجود زخمیام، با تمام کاشهای خشکیدهام، دوستت دارم.
✍️ سایهروشن
" نوری نیست "
من ناامیدم.
نه از یک چیز خاص، نه از یک شکست گذرا یا یک عشق ناکام مانده، بلکه از همهچیز. از عمق وجودم، از تکتک سلولهای این بدن خسته، از جریان خون که انگار دیگر نمیخواهد بجوشد. ناامیدیام مانند سیاهچالهای است که همه چیز را میبلعد: امیدها، آرزوها، حتی خاطرات شیرین گذشته را. این ناامیدی، یک احساس نیست؛ یک واقعیت است، یک حقیقت تلخ که بر روحم چنگ انداخته و رهایم نمیکند.
از اینکه کشورم درست شود، ناامیدم. کشوری که روزی آرمانش آزادی بود، عدالت بود، پیشرفت بود، حالا به باتلاقی تبدیل شده از فساد، دروغ و خودخواهی. جایی که قانون برای ضعیفان زنجیر است و برای قدرتمندان، پلی برای عبور. مردمش در چرخهای بیپایان از وعدههای پوچ گرفتارند، و هر بار که امیدی جوانه میزند، با چکش سانسور و بیتفاوتی کوبیده میشود. من دیدم چگونه نسلها سوختند تا این خاک دست نخورده بماند، اما حالا فقط خاکستری از آن مانده. ناامیدم از اینکه روزی کودکانمان در خیابانهایی امن بدوند، بدون ترس از فردا، بدون اینکه آیندهشان را با مهاجرت یا سکوت بخرند.
از اینکه عشقی به سرانجام برسد، ناامیدم. عشق، آن شعله مقدس که قرار بود روح را گرم کند، حالا به بازیچهای تبدیل شده در دستان زمان و جامعه. عشقی که با چشمها شروع میشود و با خیانتها، فاصلهها و سردیها تمام. من عاشق شدم، با تمام وجود، اما دیدم چگونه دیوارهای نفهمی، حسادت و ترس، آن را ویران میکنند. عشق واقعی کجاست؟ آن که فراتر از بدن باشد، فراتر از منافع، آن که دو روح را یکی کند؟ در این جهان، عشق هم به بقا تبدیل شده: بمان تا وقتی مفید هستی و وقتی تمام شدی برو. ناامیدم از اینکه روزی کسی دستم را بگیرد و بگوید: با هم میمانیم، نه برای بقا، بلکه برای زیستن.
از اینکه تلاش نتیجه دهد، ناامیدم. تلاش، آن جنگجوی خستگیناپذیر درونم که سالها شب و روز نخوابید، کتاب خواند، کار کرد و ساخت. اما نتیجه؟ پوچی. تلاش در جهانی که شایستگی معنایی ندارد، جهانی که روابط و شانس حاکمند، جهانی که استعدادها در گورستان فراموشی دفن میشوند. من کوهها جابهجا کردم، اما جهان حتی یک سنگریزه را حرکت نداد. ناامیدم از اینکه روزی بگویم: ارزشش را داشت، چون حالا میدانم تلاش هم دروغی است که به خودمان میگوییم تا این کثافت تحمل کنیم.
از اینکه روزی واقعاً طعم خوشبختی را بچشم، ناامیدم. خوشبختی، آن پرنده رنگارنگ که در قصهها پرواز میکند، در واقعیت فقط سایهای است گذرا. لحظات شادی مانند جرقههای آتش در شب تاریک، زود خاموش میشوند و تاریکی برمیگردد، سیاهتر از قبل. خوشبختی واقعی کجاست؟ نه در پول، نه در قدرت، نه در شهرت. در آرامش روح، در حس تعلق، در دانستن اینکه جایی در این جهان داری. اما من طعم آن را فراموش کردهام، یا شاید هرگز نچشیدهام. ناامیدم از اینکه روزی بیدار شوم و بگویم زندگی زیباست، بدون اینکه دروغ بگویم.
از اینکه جهان درست شود، ناامیدم. جهان، این کره خاکی پر از جنگ، گرسنگی، نابودی محیط زیست و نفرت. جایی که قدرتهای بزرگ کودکان را در بمبارانها میکشند و جهان تماشا میکند. جایی که تغییرات اقلیمی خانهها را میبلعد و ما هنوز بحث میکنیم که آیا واقعی است یا نه. جهان در حال پوسیدن است، از داخل، از نادانی بشر. ناامیدم از اینکه روزی بشر عاقل شود، دست از تخریب بردارد و بسازد به جای ویران کردن.
از اینکه مردم بفهمند، ناامیدم. مردم، آن تودههای بیشمار که در خواب غفلت فرو رفتهاند. فهمیدن یعنی درد کشیدن، یعنی مسئولیت پذیرفتن، یعنی تغییر کردن. اما آنها ترجیح میدهند در توهم راحتی بمانند، در شبکههای اجتماعی لایک کنند، در مصرفگرایی غرق شوند و فکر نکنند. ناامیدم از اینکه روزی چشمانشان باز شود و ببینند چگونه اسیرند.
ریشهی همه در نفهمی است. سم مهلکی که در رگهای بشریت جریان دارد. اگر انسانها عقل داشتند، واقعاً عقل، نه آن عقل ابزاری برای منافع شخصی، بلکه عقل فلسفی، عقل اخلاقی، درک میکردند که زندگی فراتر از من است. احساس میداشتند، نه آن احساسات سطحی اینستاگرامی، بلکه همدلی عمیق که درد دیگری را درد خود بداند. منطقی میاندیشیدند، نه با تعصبات قبیلهای، بلکه با دلیل و برهان. درست فکر میکردند، نه با شایعات و پروپاگاندا. اما این جهان بر نادانی بنا شده. فطرت خلقت، انگار نفهمی است. از جامعه شروع میشود: خانوادههایی که فرزندان را با دروغ بزرگ میکنند، مدرسههایی که خلاقیت را میکشند، رسانههایی که مغزها را شستشو میدهند و نفهمی تا مغز استخوان نظام هستی امتداد دارد: قوانین فیزیک که بیرحمانهاند، مرگ که همه چیز را میبلعد، تصادف که بهترینها را میگیرد. هیچ عدالتی در کار نیست، و آنچه هست، تقلیدی است از عدل. عدالت انسانی، همیشه ناقص، همیشه تبعیضآمیز، همیشه برایت عداد محدودی ضعیف است.
من خواستم زیستن را تجربه کنم، نه بقا را. زیستن، آن زندگی پرمعنا، پر از کشف، عشق، خلاقیت و ارتباط. خواندن کتابها نه برای نمره، بلکه برای روح. سفر کردن نه برای عکس، بلکه برای درک جهان. عشق ورزیدن نه برای مالکیت، بلکه برای رشد متقابل. اما دنیا بر محور بقا میچرخد. در این منطق حیوانی، انسان مانند حیوانات جنگل است: بخور تا خورده نشوی، بجنگ تا زنده بمانی. کار، پول، رقابت، استرس، بیماری، پیری. کسی برای زیستن جایی ندارد. شاعران، فیلسوفان، آرمانگرایان، همه حاشیهنشین این جهاناند. من از این جنگ خستهام، خسته از دویدن روی تردمیل زندگی که به جایی نمیرسد.
آرزویم عدالتی بود حقیقی، مانیفستی که علما در طول قرنها نوشتهاند، با خون و اندیشهی خود. از سقراط که جام شوکران نوشید، تا اسپینوزا که لعنت شد، از مارکس که انقلاب را تئوریزه کرد تا گاندی که بدون خشونت جنگید. من خواستم مردم آن را انتخاب کنند، نه با زور، بلکه با قلب. تا عدل در همهچیز جاری شود، در اقتصاد، جایی که هیچ کودکی گرسنه نخوابد؛ در سیاست، جایی که رای واقعی قدرت داشته باشد؛ در احساس، جایی که عشق بدون قضاوت باشد؛ در منطق، جایی که حقیقت بر دروغ غلبه کند. اما مردم دل فهمیدن ندارند. آموزش نمیخواهند، چون آموزش یعنی سوال کردن، یعنی زیر سوال بردن وضعیت موجود. ترجیح میدهند در بیفکری بمانند، چون فهمیدن درد دارد، درد تغییر، درد از دست دادن راحتی کاذب.
من جنگیدم. با خودم، با شیاطین درونی، با تنبلی، با ترسها. با جامعه، با سنتهای پوسیده، با نگاههای تحقیرآمیز. با پوچی، با سوالهای بیپاسخ نیچهوار: چرا؟ برای چه؟ باورم این بود که اگر هیچچیز درست نشود، حداقل میتوان درست ماند. مانند درخت راستقامت در طوفان، مانند کوه که خم نمیشود. وقار و عقل در من مانده، اما جهان تهی است. تهی از معنا، تهی از عدالت، تهی از عشق واقعی.
حالا، دیگر نه توانی برای ادامه دارم، نه میلی برای حفظ خود. بدنم سنگین است، روحم شکسته. بریدهام، کاملاً بریده. از تلاش برای زیستن، نه فقط از زندگی روزمره، بلکه از کل این نمایش مضحک. از صبح بیدار شدن، از لبخند زوری، از امیدهای دروغین. و حقیقت سرد و تلخ این است که شاید حق با جهان باشد، شاید نادانی، تنها نظم ممکنِ هستی است. شاید بشر برای فهمیدن ساخته نشده، شاید این چرخه بقا، این حماقت عمومی، تنها راه بقای گونه باشد. شاید اگر همه بفهمند، جهان فروبپاشد. شاید من اشتباه کردم که خواستم بیشتر باشم. شاید تسلیم، تنها آزادی واقعی باشد.
✍️سایهروشن
" نامه بیست و نهم "
سلام آنزاک
نمیدانم از کجا آغاز کنم
کلمات در سینهام انباشته شدهاند و هر کدام میخواهند پیش از دیگری بر کاغذ بنشینند، اما هیچکدام جرات ندارد نخستین باشند.
گاه دلم چنان بیتاب تو میشود که تمام این جهان پرهیاهو در نظرم چون فضلهای بر سنگفرش خیابان، بیارزش و گذراست و گاه نبودنت چنان بر دلم سنگینی میکند که حتی نسیمی که از پنجره میآید و گونهام را مینوازد، نمیتواند کوچکترین لبخندی، حتی سرد و بیجان، بر لبهایم بنشاند.
در ابتدای نامه میخواستم تو را مهربان خطاب کنم، اما دستم لرزید. من هیچگاه در کنارت بینقاب نبودهام؛ همیشه لایهای از ترس، غرور و شرم، میان من و تو فاصله انداخته.
چه چیز جدیدی بنویسم که تا کنون ننوشتهام؟
چه بگوید کسی که معشوقهاش را از دست داده و با هر غروب و یا با هر آواز گنجشک روی شاخه، دلش میلرزد و هوای دیدارش را میکند؟
میخواستم صدایت کنم، اما صدایم در این فاصلهی بیانتها گم میشود.
میخواستم در آغوشت بکشم، اما دستهایم هوا را میفشارند.
میخواستم انگشتانم را در لابهلای موهایت فرو ببرم و آرام نوازشت کنم، اما باد فقط موهای خودم را به هم میریزد.
میخواستم سرم را روی سینهات بگذارم و عطر تنت را تا عمق جان بکشم، اما تنها بوی کهنگی کاغذ و بوی تنهاییام است که هوا را پر کرده.
خیلی خیلی دور هستی، آنزاک.
آنقدر دور که حتی اگر روزی کنارم بنشینی، باز هم در دوردستها خواهی بود؛ از آن جنس دوریها که جسمها را به هم میرساند اما قلبها را در دو کهکشان جدا نگه میدارد. دوریای که نه با هواپیما، نه با قطار و نه با هیچ گام بلندی پیموده نمیشود؛ دوریای که در آن حتی اگر دستت را بگیرم، سایهات را گرفتهام.
چه میتوان کرد؟
آدمی را با فراق سرشتهاند. از همان لحظهی تولد، چیزی در وجودمان شکافته میشود و تا آخر عمر خون از آن میچکد. ما زادهی جدایی هستیم؛ عاشق میشویم تا بیشتر جدا باشیم، میجنگیم تا بیشتر دور بیفتیم و در نهایت میمیریم تا برای همیشه از هم دور بمانیم.
خواستم چند کلمهای با تو سخن بگویم، شاید قدری از این بار سنگین سینهام کاسته شود، شاید قطرهای از این شب بیپایان دلم روشن گردد. اما تو سکوت کردهای؛ سکوتی که از هر فریادی بلندتر است و از هر تیغی برندهتر. پس همین چند جمله را همچون مشتی خاک بر سر نامههای پیشین میپاشم و میروم.
از دور دستها
با تمام وجودی که هنوز برای تو میتپد
دوستت دارم.
✍️ سایهروشن
" تئوریسین تسلیم "
آنچه که مهدی مطهرنیا ارائه کرد، در ظاهر مجموعهای از تجارب، تحلیلها و روایتمحوری است، اما در عمل به ترکیبی از تناقضهای آشکار، مصادرهی به مطلوب، مغالطهی تاریخگزینی و عبارتپردازیهای بیضابطه میماند. مسئله صرفاً اشتباه تحلیلی نیست؛ مسئله عدم انسجامی است که حتی ساختار درونی ادعاها هم یکدیگر را نقض میکنند.
ابتدا از تعریف کارت شروع میکند؛ مفهومی مبهم و کشدار که هر لحظه معنایی تازهای پیدا میکند: یکبار کارت یعنی موشک، بار دیگر یعنی قرارداد، بعد یعنی روایت، و نهایتاً یعنی نحوهی ایستادن در برابر آمریکا. مسأله این نیست که اینها نمیتوانند کارت باشند و یا اگر کارت هستند، با دادن این کارتها دیگر چه برگ برندهای برای ایران میماند؛ مسأله این است که او بدون تعریف، بدون قاعده و بدون نسبتسنجی هر متغیری را هر جا لازم شد کارت مینامد تا گزاره بعدیاش سست نشود. این نامگذاری بیقاعده، سخنانش را از ابتدا ناپایدار و متناقض میکند.
جایی دیگر، میگوید خیلی زود دیر میشود و مدعی است که همهچیز باید در دهه هشتاد بسته میشد. اما همزمان همین فرد توضیح نمیدهد که چرا همان کشورهایی که او از آنها بهعنوان بازیگران اصلی مذاکره یاد میکند، خودشان از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۵ در چندین نوبت طرحهایشان را تغییر دادند، خطمشیهایشان را عوض کردند و دستکم چهار بار از میز مذاکره عقب نشستند. اگر منطق زمان طلایی درست است، چرا برای غرب، زمان طلایی هیچوقت نمیگذرد، اما برای ایران، زمان طلایی به معنای دهه هشتاد یا هیچ است؟ این گزاره نه تاریخی است، نه سیاستفهمانه بلکه صرفا یک روایتسازی پسینی است.
بعد وارد فاز دوم میشود: یک تاریخنگاری خلقالساعه که در آن همه چیز به شکل حیرتانگیزی سادهسازی میشود؛ گویی سه کشور اروپایی یک اراده واحد داشتهاند، گویی آمریکا همیشه میخواسته مستقیم وارد شود، گویی آلمان بدون آمریکا حتی نمیتواند وارد سالن مذاکره شود. تاریخ روابط خارجی اروپا، تنشهای لندن-برلین، رقابتهای صنعتی، بحران عراق، حتی سیاست داخلی آلمان هیچکدام در منطق مطهرنیا وجود ندارد. همهی آن پیچیدگیها تبدیل میشود به یک جمله: تروئیکا بدون آمریکا کار نمیکرد. این تحلیل نیست بلکه تقلیلگرایی است. سیاست خارجی اروپا یک پارچه و یکدست نیست؛ هرگز هم نبوده. این حجم از سطحینگری بهسادگی از دایرهی مطالعات منسجم خارج میشود.
بهسرعت از این سطح تاریخنگاریهای خلقالساعه بالا میرود تا برسد به ادعاهای مطلق: شما تفکر استراتژیک ندارید. تفکر سیستمی ندارید. تفکر انتقادی ندارید.
اینها گزارهی تحلیلی نیست؛ اینها برچسباند. تحلیلی که میگوید ندارید اما نمیگوید چرا ندارید، چه چیزی جایگزینش شده، و شاهد عینیاش چیست عملاً وارد ساحت خطابه میشود، نه سیاستپژوهی. کسی که مدعی است تفکر سیستمی بلد است، باید نشان دهد ورودیها، خروجیها، روابط عالی، متغیرهای مستقل و وابسته و نقاط چرخش سیاست خارجی ایران چه بوده است؛ نه اینکه صرفاً فریاد بزند سیستمی نیستید.
تناقض دقیقاً از همینجا سر باز میکند: از یک طرف گفته میشود که موشک دادن یا ندادن هر دو هزینه دارند، اما اگر بدهید آبرویتان میریزد. از طرف دیگر ادعا میشود رهبر اساساً نمیتواند بدهد چون از منظر آبرو کاملاً قفل است. بعد ناگهان نتیجه گرفته میشود که چون طرف مقابل این را میداند، پس آرامآرام فشار میآورد.
اما این نتیجه اصلاً با مقدماتش جور نیست. اگر طرف مقابل واقعاً فهمیده باشد ایران نمیتواند امتیاز بدهد، پس عملاً ابزار فشارش را از دست داده است. وقتی میدانی طرف مقابل حتی اگر بخواهد هم امکان عقبنشینی ندارد، دیگر فشار تدریجی معنا ندارد. یا فشار را کنار میگذاری چون بیفایده است، یا مسیر بازی را عوض میکنی تا از جای دیگری امتیاز بگیری.
پس اگر ندادن امتیاز یک اصل ثابت و غیرقابل تغییر باشد، و طرف مقابل هم از این اصل باخبر باشد، نتیجه منطقی این نیست که آرامآرام فشار بدهد؛ نتیجه این است که فشار در این محور بیاثر شده. همین نقطه است که کل استدلال فرو میریزد. این مغالطهی بسیار رایج در تحلیلهای شهودی است: فرض میگیریم طرف مقابل همه چیز را میداند، بعد همان دانستن را دلیل موفقیتش میکنیم. این نه منطق است و نه سیاست.
سپس میرسد به عبارت مشهور: جنگ روایت شما را شکست داده.
این گزاره تا وقتی شاخص نداشته باشد، ارزش ندارد. کدام روایت؟ در کدام میدان؟ در چه بازهای؟ مخاطب داخلی؟ خارجی؟ منطقهای؟ رسانهای؟ عملیات روانی؟ غیردولتی؟ رسمی؟
وقتی اینها تعریف نشود، جنگ روایت فقط یک چتر لفظی است که همهچیز را میپوشاند اما هیچ مسئلهای را روشن نمیکند.
جالب اینجاست که با وجود ادعای غلبه روایت طرف مقابل، او در ادامه مدعی است که ایران در نقطه صفر گیر کرده، نه راه پس دارد نه راه پیش. این گزاره دقیقاً همان تکرار الگوی ذهنی اوست: همهچیز یا سیاه است یا سفید؛ یا باید نه بزرگ گفت یا آره بزرگ. هیچ سیاستورزی واقعی با این دوگانهها اداره نمیشود. سیاست خارجی همیشه خاکستری است، لایهدار است، مرحلهای است، پر از تاکتیکهای گذار است.
مفهوم نقطه صفر شمایل ذهنی سادهشدهی یک جهان پیچیده است، نه تحلیل واقعیت.
در بخش دیگری، داستانهایی نقل میکند از مذاکرات، نقلقولهایی از مقامات مختلف و همه را در قالب اثبات استفاده میکند. اما تمام این روایتها هیچ سند مستقلی ندارند، بخشیشان معلوم نیست نقلقول مستقیم هستند یا برداشت شخصی، و بخشی دیگر مربوط به جلساتی است که طبیعتاً غیرعلنی بودهاند. این نوع روایتسازی، وقتی وارد استدلال میشود، از درجه اعتبار ساقط است؛ چون نه راستیآزمایی دارد، نه شاهد میآورد، و نه حتی مشخص میکند چه مقدارش تحلیل و چه مقدارش خبر است.
در پایان، مطهرنیا ادعا میکند که آیین قدرت را بهدرستی فهمیده، اما دیگران فقط روایت میخوانند. این سخن از همان جنسی است که هر گفتمان خودبنیاد برای مشروعیتبخشی به خودش میسازد: من فهمیدهام، دیگران نفهمیدهاند. این نه کنش دانشی است، نه تحلیل قدرت؛ یک خوداعتباردهی ساده است.
جملهی پایانی او که سیاست یک فراپارادایم دارد دقیقاً نشان میدهد مشکل کجاست: او مفاهیمی را که معنای مشخص علمی دارند (پارادایم، پادگفتمان، آیین، مدل) در کنار هم میچیند و آنها را مثل تزئینات روی یک کیک استفاده میکند. اما هیچجا نشان نمیدهد فراپارادایم دقیقاً چیست، چه پارادایمهایی را دربرمیگیرد، کدام متغیر را توضیح میدهد و نسبتش با رفتار قدرت چیست. اینها واژهسازیهای پوکاند؛ زیبا و سنگین اما توخالی.