" آفت جامعه ایران "
جامعهی ایرانی در بستر تاریخیای شکل گرفته که فرافکنی را بهعنوان مکانیسمی دفاعی در برابر فشارهای ساختاری نهادینه کرده است. این پدیده ریشه در تجربیات جمعی پیچیدهای دارد. از مواجههی مکرر با تهاجمات خارجی و بحرانهای داخلی که حس قربانیبودن را تقویت کرده تا ساختارهای سیاسی متمرکز که پاسخگویی را بهجای نهادهای حکومتی بر دوش افراد انداختهاند. در چنین بستری، فرافکنی نه تنها یک ویژگی روانشناختی فردی، بلکه یک استراتژی تطبیقی جمعی تبدیل شده است.
خود استثناپنداری در این جامعه اغلب محصول سیستم آموزشی و تربیتیای است که بر ممتازبودن تأکید میکند بدون آنکه مسئولیتپذیری اجتماعی متناسب با آن را آموزش دهد. وقتی فرد در خانواده، مدرسه و سپس در نهادهای اجتماعی میآموزد که ویژه است، این تصور در او نهادینه میشود که قوانین و هنجارهای عمومی برای دیگران طراحی شدهاند و او میتواند از شمول آنها مستثنی شود. این نگرش در سطوح خرد مثل تخلفات ترافیکی روزمره تا کلان مثل فرار مالیاتی و دورزدن مقررات خود را نشان میدهد.
مسئولیتناپذیری نیز در این چارچوب قابل تحلیل است. در جامعهای که سیستمهای قضایی و اداری گاه ناکارآمد یا ناعادلانه عمل میکنند، بیاعتمادی به نهادها رشد میکند. این بیاعتمادی به تدریج به بیمسئولیتی نسبت به کل سیستم اجتماعی تعمیم مییابد. فرد احساس میکند که اگر نهادها در قبال او مسئولیتپذیر نیستند، او نیز در قبال جامعه مسئولیتی ندارد. این دور باطل، شکلی از عقلانیت معیوب را ایجاد میکند که در آن منفعت فردی کوتاهمدت بر مصلحت جمعی بلندمدت ترجیح داده میشود.
خودخواهی ساختاریافته در چنین سیستمی پیامد منطقی این فرآیندهاست. وقتی فرد احساس کند در جامعهای زندگی میکند که منابع محدود است و رقابت برای دستیابی به آنها فشرده و همزمان حمایت نهادینهای برای تضمین عدالت توزیعی وجود ندارد، طبیعی است که به بقای خود اولویت دهد. این رفتار در اقتصاد روزمره، تعاملات اجتماعی و حتی در مدیریت منابع عمومی مشهود است.
با این حال، این تحلیل نباید به صورت جبرگرایانه در نظر گرفته شود. در لایههای زیرین این جامعه، سنتهای عمیقی از تعاون جمعی و ارزشهای اخلاقی قدرتمندی وجود دارد که در شرایط مناسب میتواند این الگوها را متعادل کند. بحرانهای ملی بزرگ مثل سیلها یا زلزلهها اغلب نشان داده که این روحیه جمعی و مسئولیتپذیری میتواند بهصورت خودجوش فعال شود.
نکته مهم این است که تغییر این الگوهای ریشهدار نیازمند تحول در سطوح ساختاری است: اصلاح نظام آموزشی برای پرورش شهروندان مسئول، شفافسازی و عادلانهسازی سیستمهای قضایی و اداری، تقویت نهادهای مدنی و ایجاد سیستمهای تشویقی که رفتارهای جمعگرایانه را پاداش دهد. بدون این تغییرات ساختاری، انتظار تغییر رفتارهای فردی ناشی از این شرایط، واقعبینانه نخواهد بود.
این ویژگیها مختص جامعه ایرانی نیست بلکه بسیاری از جوامع در حال گذار یا جوامعی که با بحرانهای ممتد مواجه بودهاند، اشکال مشابهی از این رفتارها را نشان میدهند ولی آنچه مهم است، شناسایی ریشههای این الگوها و کار بر روی ایجاد بسترهای نهادی برای تبدیل سرمایههای اجتماعی بالقوه به بالفعل در کشور عزیزمان است.
✍️سایهروشن
" نهایت خواستهی انسان "
حقیقت این گزاره که نیاز نهایی انسان رهایی از قید امیال نفسانی است، به کرات در سنتهای فلسفی، عرفانی و اخلاقی جهان مورد تأکید قرار گرفته است. این ایده، هسته مرکزی بسیاری از مکاتب رهاییبخش را تشکیل میدهد که بر این باورند رنج آدمی نه از فقدان امکانات خارجی، که از اسارت در چرخۀ طلب و تملک نشأت میگیرد.
امیال نفسانی، به معنی کششهای بیوقفه روان و تن برای کسب لذت، تأیید، مالکیت، قدرت و امنیت، اغلب ماهیتی سیریناپذیر دارند. ارضای یک میل، فورا جای خود را به میل دیگری میدهد و فرد را در چرخهای پایانناپذیر از طلب، تلاش، کسب موقت و ترس از دست دادن گرفتار میکند. این چرخه، آرامش درونی را میرباید و فرد را تا حد یک کنشگر منفعل تقلیل میدهد که آزادی حقیقیاش را در گرو برآوردن خواستههای بیشمارش گذاشته است.
آزادی از این بند، به معنای انزوا یا بیاحساسی نیست، بلکه به معنای استقلال درونی است. یعنی فرد از جایگاهی برتر، امیال خود را مینگرد، آنها را میشناسد، ولی هویتش را با آنها یکسان نمیداند.
این آزادی، نوعی حکمرانی خردمندانه است که در آن، اراد آگاهانه به جای آنکه برده و خدمتگزار امیال باشد، ناظر و مدیر آنها میشود. در این حالت، شخص میتواند بدون اسارت در خواستن، به طور اصیل، بودن را تجربه کند.
پیامد چنین رهایی، کاهش اضطراب ناشی از فقدان و ترس از زوال است. رقابت تخریبی و حسادت جای خود را به همدلی و قناعت میدهد. انرژی ذهنی و روانی که پیشتر صرف تعقیب خواستهها میشد، اکنون میتواند در مسیر آفرینش، تأمل و خدمت متمرکز شود. در عرفان اسلامی، تخلق به اخلاق و رهایی از بت هوای نفس محسوب میشود.
این آزادی، شرط لازم برای دستیابی به شکوفایی اصیل انسانی است.
انسانی که در بند امیال نفسانی نباشد، میتواند به شناخت عمیقتر از خود و جهان نائل آید، روابطش را بر اساس احترام و محبت واقعی بنا کند و در جهت اهدافی فراتر از ارضای شخصی گام بردارد. بنابراین، این جمله صرفا یک توصیۀ اخلاقی نیست؛ بیانگر یک حقیقت هستیشناختی دربار شرایط امکان زندگی آزاد و معنادار است.
✍️سایهروشن
" جنگ و مذاکره "
در سال گذشته، بیان صریح رهبر معظم انقلاب مبنی بر اینکه مذاکره با آمریکا شرافتمندانه نیست»%، نه تنها یک موضع اخلاقی و سیاسی بلکه حاوی یک حقیقت راهبردی عمیق به شمار میرفت. هنگامی که مذاکرات به هر شکلی آغاز شد، بسیاری از ما با لحنی انتقادی و گاه احساسی آن را نشانهای از عقبنشینی یا تناقض میپنداشتیم و میگفتیم چرا باید با کسانی که دههها دشمنی کردهاند، پای میز بنشینیم؟ اما حوادث بعدی بهویژه حمله ناجوانمردانه و وحشیانه رژیم صهیونیستی به منافع و امنیت جمهوری اسلامی ایران، پرده از معنای واقعی آن مذاکرات برداشت.
آن مذاکرات، هرچند ظاهرا به دنبال توافق بود اما در حقیقت یک اتمام حجت بزرگ با افکار عمومی جهان و حتی با خود طرف مقابل به شمار میرفت. ایران با ورود به فضای گفتوگو نشان داد که نه تنها از مسیر دیپلماسی ابایی ندارد، بلکه آماده است تمام راههای مسالمتآمیز را تا آخرین حد ممکن طی کند اما این اتمام حجت، همزمان چهره واقعی جنگطلبان را آشکار کرد. آمریکا و اسرائیل، که سالها ایران را متهم به عدم تمایل به مذاکره میکردند، پس از آنکه ایران پای میز آمد، به جای پاسخ مثبت، گزینه نظامی را پررنگتر کردند. این دقیقا همان الگویی است که تاریخ بارها نشان داده: وقتی نظام سلطه احساس کند که نمیتواند با ابزار دیپلماسی به اهداف خود برسد، به سرعت به سمت ابزار خشونت میرود.
امروز نیز وضعیت مشابه است. مذاکره با آمریکا در شرایط فعلی هیچ دستاورد واقعی و پایداری برای ملت ایران ندارد زیرا هدف اصلی طرف مقابل نه رفع تحریمها یا بهبود روابط بلکه تضعیف اراده مقاومت و تسلیم ایران است.
جنگ به عنوان یک واقعیت محتوم در افق راهبردی منطقه، دیر یا زود رخ خواهد داد؛ امسال نه، دو سال دیگر و در بازهای میانمدت یا بلندمدت این تقابل اجتنابناپذیر به نظر میرسد. آنچه در این میان اهمیت دارد، درک دقیق این حقیقت است که مذاکره در چنین شرایطی، نه به معنای صلح واقعی بلکه به معنای به تعویق انداختن جنگ است. تعویقی که به نفع ماست زیرا به ما فرصت میدهد توان دفاعی، اقتصادی و اجتماعی خود را تقویت کنیم، جبهه مقاومت را منسجمتر سازیم و آمادگی بیشتری برای رویارویی پیدا کنیم.
از منظر اعتقادی و انقلابی نیز، این نگاه کاملا همسو با منطق اسلام ناب است. صلح پایدار و عادلانه نه از دل تسلیم و سازش بلکه از دل ایستادگی و پیروزی در میدان جهاد به دست میآید. تاریخ اسلام گواه است که بسیاری از فتوحات بزرگ، پس از دورههای سخت جنگ و مقاومت محقق شدهاند. ما باور داریم که در این رویارویی نهایی، به اذن الهی و به برکت خون شهدا و مجاهدت ملت، پیروز خواهیم بود. دست استکبار جهانی و شیاطین انس و جن از این منطقه کوتاه خواهد شد و این پیروزی، مقدمهای برای تحقق وعده الهی و ظهور حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود.
با این حال، جنگ هرگز چیز مطلوبی نیست. جنگ به معنای از دست رفتن جانهای عزیز، ویرانی شهرها، رنج خانوادهها و سختیهای فراوان است.
اما در منطق الهی و انقلابی، این هزینهها، در راه هدف متعالی و دفاع از عزت و استقلال، کمترین بهای ممکن به شمار میروند. همانگونه که امام خمینی فرمودند: اگر ما ماورای این عالم را اعتقاد داشته باشیم، باید شکر کنیم که در راه خدا کشته بشویم و برویم در صف شهدا. بترسیم؟ از چه چیز بترسیم؟ آن باید بترسد که غیر این عالم جایی ندارد.
بنابراین، نباید مذاکره را به طور مطلق و بدون توجه به زمینه محکوم کرد. مذاکره در ذات خود و در این شرایط، بد و نامطلوب است زیرا با اصول شرافت و استقلال ما ناسازگار است. اما هدف ضمنی و پنهان آن یعنی به تعویق انداختن جنگ، اتمام حجت با جهان و خرید زمان برای تقویت توان ملی، آن را تا حدودی توجیه میکند. از اینرو، وظیفه ما این است که: مذاکره را نه به عنوان راهحل نهایی، بلکه به عنوان یک ابزار موقت و تاکتیکی ببینیم. از هرگونه توهم به نتیجه رسیدن از مسیر گفتوگو پرهیز کنیم. همزمان تمام توان خود را برای آمادهسازی جهت روزی که جنگ اجتنابناپذیر میشود، به کار گیریم و وقتی آن روز فرا رسید نه با تردید و نه با عقبنشینی بلکه با تمام قدرت و تا آخرین نفس در میدان ایستادگی کنیم.
این، نه تناقض در مواضع است و نه سازش. این حکمت انقلابی و درایت راهبردی در مواجهه با دشمنی است که هرگز از آرزوی نابودی ما دست برنمیدارد.
✍️سایهروشن
" چرا اسرائیل بعد از شکست در جنگ دوازده روزه، بازهم به درگیری نظامی به ایران گرایش دارد؟ "
پس از شکست در جنگ ۱۲ روزه، پرسش از تداوم جستجوی درگیری از سوی اسرائیل، به ظاهر متناقض مینماید. اما این رفتار صرفا ناشی از محاسبات اشتباه نیست بلکه ریشه در لایههای چندگانهای از هویت، ایدئولوژی و منافع راهبردی این رژیم دارد. تبیین این پارادوکس نیازمند واکاوی همزمان عوامل روانشناختی، الهیات سیاسی و ژئوپلیتیک است.
از اولین دلایل این پارادوکس میتوان به جنون قدرت و ترمیم حیثیت ضربه خوردهای است که التیام نمییابد
شکست در جنگ دوازده روزه برای موجودیتی که هویت خود را بر پایه قدرت بازدارنده و شکستناپذیری بنا نهاده صرفا یک شکست نظامی نبود بلکه فروپاشی یک روایت وجودی بود. این ضربه مستقیماً به هیبت، که ستون فقرات امنیت اسرائیل است وارد آمد. از منظر روانشناختی جمعی، جامعه اسرائیل پس از ضربههایی نظیر جنگ اکتبر ۱۹۷۳ با اعراب یا فروپاشی بازدارندگی در برابر حزبالله در سالهای اخیر، دچار نوعی اضطراب موجودیتی میشود که تنها با بازنمایی قدرت و نه لزوما قدرت عقلانی التیام مییابد. در این چارچوب، تداوم درگیری تلاشی برای اثبات دوباره قدرت مطلق و جبران شکست حیثیتی است. ضربهی عملیات طوفان الاقصی نیز این زخم را عمیقتر ساخت چرا که نشان داد حتی گروههای کوچک مقاومت فلسطینی نیز میتوانند محاسبات امنیتی اسرائیل را بر هم زنند. بنابراین، درگیری، وسیلهای برای بازسازی حیثیت آسیبدیده از طریق تحمیل خشونت بر دیگری است.
دومین دلیلی که میتوان به عنوان عامل بروز این پارادوکس در سیاست رژيم صهيونيستی بیان کرد، الهیات سیاسی، آخرالزمان و ضرورت نابودی دیگری است. صهیونیسم و بهویژه در قرائت راست افراطی و نئومسیحایی آن، صرفا یک پروژه ملی سکولار نیست بلکه دارای لایهای عمیق از الهیات سیاسی است. این الهیات با تکیه بر مفاهیمی چون سرزمین موعود، قوم برگزیده و عصر مسیحایی، نزاع با دیگری و بهویژه اعراب و مسلمانان را نه یک منازعه سیاسی بر سر مرزهابلکه بخشی از یک درام تقدیرگرایانه و آخرالزمانی میبیند. در این نگاه، آخرالزمان نه یک رویداد دور بلکه وضعیتی است که باید با تسریع بحرانهای نهایی به آن نزدیک شد. در این ایدئولوژی، صلح امری نامقدس و حتی مانعی در مسیر تحقق وعدههای الهی است. جنگ و درگیری نه شر ضروری بلکه بخشی از فرایند پالایش و زمینهساز ظهور منجی موعود یهودیت تلقی میشود. این الهیات نژادپرستانه، دیگری را نه رقیب بلکه تجسد شر میپندارد که یا باید نابود و یا باید مطیع گردد. شکست در جنگ، در این چارچوب نشانه دوری از مسیر درست یا آزمونی الهی برای یافتن راهی خشنتر و مصممتر است.
عامل سومی که تشدید کنندهی این پارادوکس است، منطق ماکیاولی و خویشتنداری ایران در مقابل ماجراجوییهای رژیم صهیونیستی است که تبدیل به تلهای برای تشدید تنشها شده است
رهبران اسرائیل چه آگاهانه و چه ناخودآگاه از منطق ماکیاولی در سیاست تبعیت میکنند. ماکیاولی در گفتارها به صراحت بیان میکند که تهدیدها را نباید نادیده گرفت و یا به طور ناقص پاسخ داد، چراکه تهدید یا باید بهکلی خنثی شود یا آنقدر به تاخیر بیفتد که دشمن فرصت بازیابی پیدا نکند. در جنگ ۱۲ روزه، ایران با وجود توانایی بالقوه برای پاسخ گستردهتر، نوعی خویشتنداری راهبردی و یا صبر استراتژیک از خود نشان داد. این خویشتنداری اگرچه از منظر مدیریت تنش قابل توجیه بود اما از دیدگاه ماکیاولیستی حاکم بر تلآویو نه نشانه صلحطلبی بلکه نشانه ضعف موقت یا ترس از گسترش درگیری تفسیر شد. در این منطق، خویشتنداری ایران به مثابه تشویق برای تعدی بیشتر عمل میکند، زیرا پیامش این است: اگر تا این حد پیش بروی، تلافی بزرگی در پی نخواهد داشت. بنابراین، پاسخ محدود ایران نه تنها بازدارنده نبود بلکه به تشویق اسرائیل برای یافتن معادله جدیدی انجامید که در آن هزینه تجاوز بعدی برای ایران بسیار بالاتر تعریف شود.
از عوامل اصلی و در بحث ما، عامل چهارم این پارادوکس تحدید موجودیتی است که تبدیل به نقطهای بیبازگشت برای رژیم آپارتاید صهیونیستی شده است
برای اسرائیل، موجودیت گروههای مقاومت فلسطینی و بهویژه جمهوری اسلامی ایران به عنوان محور مقاومت، نه یک تهدید امنیتی معمولی بلکه یک تحدید موجودیتی است. ماهیت این تحدید متفاوت از جنگهای کلاسیک است. این نبرد بر سر حق موجودیت دیگری است. مقاومت فلسطین، با طرح مسئله بازگشت آوارگان و حق تعیین سرنوشت، بنیان ایدئولوژیک یهودیسازی فلسطین را به چالش میکشد و از طرف دیگر، ایران نیز با ارائه الگوی مقاومت، انقلاب اسلامی و شعار آرمانشهری نه شرقی نه غربی، بدیلی برای نظم غربی_اسرائیلی در منطقه ارائه میدهد. وقتی مسئله به موجودیت کشیده شود دیگر شکستهای میدانی نمیتواند منجر به تغییر راهبرد کلان شود.
در این حالت، هرگونه مماشات یا پذیرش وضع موجود به مثابه خودکشی تلقی میشود. از این رو حتی پس از یک شکست سخت، تداوم درگیری یک انتخاب نیست بلکه یک ضرورت وجودی است چراکه توقف را مساوی با نابودی تدریجی میبینند.
یکی دیگر از عوامل وجود این پارادوکس بازیهای سیاست داخلی و نظریهی وجود وضعیت اضطراری به مثابه شیوه حکمرانی در بنیان حزب حاکم رژیم صهیونیستی است
در سیاست داخلی اسرائیل، تداوم درگیری به ابزاری برای بقای سیاسی ائتلاف راست افراطی به رهبری نتانیاهو تبدیل شده است. این ائتلاف که بر پایه احزابی با ایدئولوژی نژادپرستانه و شهرکسازی بنا شده برای توجیه سیاستهای خود و منحرف کردن افکار عمومی از بحرانهای داخلی نظیر اقتصاد، معضلات اجتماعی و بحرانهای ناشی از اصلاحات قضایی، به یک دشمن دائمی و وضعیت اضطراری همیشگی نیاز دارد و چه گزینهای بهتر از جنگ با مسلمانان و بهطور خاص شیعیان برای ایجاد انسجام اجتماعی از طریق وحدت علیه دشمن وجود دارد؟ هرگونخ توافقی اعم از آتشبس و یا مذاکرات ایران و غرب که به ثبات بینجامد این ائتلاف را با خطر فروپاشی و برگزاری انتخابات جدید مواجه میکند که به احتمال زیاد به شکست آنها میانجامد. بنابراین، درگیری به یک رانت سیاسی برای این جناح تبدیل شده است و آنها تا زمانی که در قدرت هستند به تولید و بازتولید آن ادامه خواهند داد.
یکی دیگر از عوامل ریشهای این پارادوکس، ائتلافسازی منطقهای و تحمیل معادلات امنیتی جدید بر منطقهی ثروتمند غرب آسيا است
اسرائیل به خوبی میداند که در جنگهای نامتقارن با محور مقاومت، پیروزی قاطع میدانی دستنیافتنی است. بنابراین، راهبرد جدید آنها، تغییر معادله است به این معنا که به دنبال تحمیل نظم امنیتیای است که در آن ایران و متحدانش همواره در موضع تدافعی و انفعالی قرار گیرند. این معادله جدید شامل بخشهای گستردهای از جمله عادیسازی روابط با کشورهای عربی به وسیله تکمیل پروژه پیمان ابراهیم و تلاش برای عادیسازی با عربستان که منزوی کردن فلسطین و ایجاد ائتلافی منطقهای علیه ایران را در بر خواهد داست. مشروعیتزدایی از مقاومت با زدن برچسبهایی نظیر تروریسم به تمامی اشکال مقاومت و معرفی خود به عنوان سنگر تمدن غرب در برابر بنیادگرایی به اصطلاح بربرها. تغییر قواعد بازی با هربار تشدید درگیری که سعی دارد خط قرمزهای جدیدی تعریف کند، مانند ترور فرماندهان در خاک ایران یا حمله به زیرساختها، که در دور قبلی وجود نداشت و به تدریج دایره اقدامات خود را گسترش دهد.
و اما آخرین عامل و درواقع بهانهی تشکیل اجماع جهانی علیه ایران و سفیدشویی جنایات اسرائیل بر علیه ایران و ایرانی، مسئله هستهای است. بهانهای برای حمله پیشگیرانه که بهانهی تازهای نیست
برنامه هستهای ایران همواره به عنوان ابر بهانه برای توجیه هرگونه اقدام خصمانه اسرائیل عمل کرده است. صرفنظر از واقعیتهای فنی و پادمانی این برنامه در گفتمان امنیتی اسرائیل به مثابه یک کابوس آخرالزمانی تصویر میشود و آن هم یهودیکشی با بمب اتم است. این تصویرسازی طرح حمله پیشگیرانه را نه یک گزینه بلکه یک وظیفه تاریخی جلوه میدهد. در این فضا، هر پیشرفتی در برنامه هستهای ایران حتی اگر صلحآمیز باشد بهانهای برای تشدید تنش و توجیه درگیریهای بعدی میشود. اسرائیل از این مسئله به عنوان یک اهرم فشار دائمی برای جلب حمایت غرب و عادیسازی تجاوزات خود استفاده میکند.
اما بعد از تمام این مطالب، این سوال پیش میآید که این تشدید تنشها و پارادوکس حاکم بر ذهنیت حکام رژیم صهیونیستی به کجا ختم میشود؟
اگر بخواهیم جواب این سوال را در یک جمله بیان کنیم، آن جمله این است که این پارادوکس به برخورد دو الهیات ختم میشود
در حقیقت، آنچه تداوم چرخه خشونت را تضمین میکند، فراتر از محاسبات عقلانی یا منافع مقطعی، در تقابل دو الهیات سیاسی متضاد ریشه دارد. از یک سو تشیع سیاسی ایران با منطق انقلاب، مقاومت و «شهادت» که به پیروز به عنوان امری بلندمدت نگاه میکند و پیروزی نهایی را در افق تاریخ وعده دادهشد میداند و شکست را بخشی از مسیر پرفراز و نشیب مبارزه و شهادت را سرمایهای برای بقا میداند. از سوی دیگر یهودیت صهیونیسم با منطق بقا، امنیت، حکمرانی وحشت و آخرالزمان که آینده را همواره تهدیدآمیز و نیازمند قدرت مطلق در لحظه میبیند و هر تهدیدی باید فورا و با شدیدترین وجه پاسخ داده شود وگرنه موجودیت به خطر میافتد.
منازعه این دو الهیات نه فقط بر سر زمین و مرزها بلکه بر سر روایتها، معانی و تعریف حقانیت در تاریخ است. در چنین نزاعی، منطق صلح جای خود را به منطق مدیریت بحران میدهد و هر آتشبسی نه پایان منازعه بلکه تنها مقدمهای برای دور بعدی آن، با ابزارها و توجیهات جدید است.
اما با توجه به عمق شکافهای ایدئولوژیک و راهبردی میتوان چند سناریو را برای آینده این تنش ترسیم کرد
اولین سناریو، تداوم وضعیت موجود و مدیریت بحران ناپایدار است. در این سناریو، دو طرف با حفظ ساختارهای کنونی، به درگیریهای محدود و دورهای ادامه میدهند. اسرائیل تلاش میکند با حملات نقطهای مانند ترور فرماندهان یا حمله به تأسیسات معادلات را به نفع خود تغییر دهد و ایران نیز با اتکا به بازدارندگی نامتقارن و تواناییهای منطقهای خود، پاسخهای حسابشده اما مؤثری ارائه میدهد. این وضعیت، اگرچه از جنگ تمامعیار جلوگیری میکند، اما همواره در معرض خطای محاسباتی یا رویدادهای پیشبینینشدهای است که میتواند به سرعت به یک مناقشه فراگیر تبدیل شود.
دومین سناریو، تشدید و رویارویی فراگیر است. در این حالت، مجموعهای از عوامل منجمله پیشرفت برنامه هستهای ایران، محاسبات غلط اسرائیل از تواناییهای خود و یا فشار افکار عمومی داخلی در هر دو کشور میتواند به جنگی تمامعیار منجر شود.
در چنین جنگی، اسرائیل با اتکا به برتری هوایی، فناوریهای پیشرفته و با حمایت احتمالی غرب به دنبال نابودی توانمندیهای موشکی و هستهای ایران خواهد بود. و از طرف دیگر، ایران نیز با بهرهگیری از عمق راهبردی خود، تواناییهای موشکی و شبکه گسترده مقاومت در منطقه پاسخی چندلایه و فرسایشی طراحی خواهد کرد. پیامد چنین رویارویی، فراتر از تلفات انسانی و ویرانی زیرساختها، به تغییر بنیادین نظم امنیتی منطقه و ورود بازیگران فرامنطقهای خواهد انجامید.
سومین سناریو، فرسایش تدریجی و تغییر در معادلات داخلی است. در بلندمدت ممکن است تحولات داخلی در هر یک از دو طرف، ماهیت تعارض را دگرگون سازد. در اسرائیل، تداوم بحرانهای داخلی و افزایش هزینههای نظامی، میتواند به تدریج از جذابیت گفتمان امنیتمحور بکاهد و جامعه را به سمت راهحلهای سیاسی سوق دهد. در ایران نیز، نسلهای جدیدی که تجربه مستقیم انقلاب و جنگ را نداشتهاند، ممکن است محاسبات متفاوتی از هزینه_فایده تداوم تنش داشته باشند. با این حال، چنین تغییراتی فرایندی تدریجی و طولانی است و در کوتاهمدت تأثیر چشمگیری بر پویاییهای کنونی نخواهد داشت.
چهارمین سناریو، مداخله بازیگران فرامنطقهای است. نقش قدرتهای بزرگ مانند آمریکا، چین و روسیه در شکلدهی به آینده این منازعه حیاتی است. آمریکا به عنوان متحد راهبردی اسرائیل، همواره در نهان و عیان، معادلات را به نفع آن تنظیم کرده است. با این حال، تغییر در اولویتهای واشنگتن مانند تمرکز بر رقابت با چین یا روی کار آمدن دولتهای کمتر مداخلهجو، میتواند فضای مانع اسرائیل را محدودتر کند. از سوی دیگر، نزدیکی ایران به چین و روسیه و حضور این دو قدرت در منطقه به تهران اهرمهای جدیدی برای مقابله با فشارهای غربی میدهد. توافقات بینالمللی احتمالی مانند احیای برجام یا توافقی جدید نیز میتواند به طور موقت تنش را فروکش کند اما تا زمانی که ریشههای ایدئولوژیک منازعه پابرجاست این توافقات بیش از آنکه صلح پایدار ایجاد کنند، آتشبسهایی موقتی خواهند بود.
درنهایت باید گفت، اسرائیل پس از شکست در جنگ دوازده روزه، علیرغم آن شکست به خاطر عواملی که پیشتر بیان شد، به دنبال درگیری بعدی است تا از طریق بازنمایی قدرت و بازتعریف معادلات، هم زخم کهنه را ترمیم کند و هم در نبرد روایتها خود را برنده میدان نشان دهد. اما در تقابل دو الهیات سیاسی متضاد، آنچه که ورای پیروزی نهایی اهمیت دارد، تداوم بودن در میدان نبرد است. در این نبرد روایتها، هر طرف خود را قربانی و دیگری را متجاوز میداند و این تقابل، چرخهای از خشونت را بازتولید میکند که هرگونه راهحل پایدار را بدون درگیری فراگیر و نابودی یکی از طرفین و پیروزی طرف دیگر ناممکن میسازد.
بنابراین، تا زمانی که این دو ایدئولوژی یکدیگر را به عنوان دیگریِ نامشروع و نابودشدنی تعریف میکنند، چرخهی خشونت، خود را بازتولید خواهد کرد و شکستهای میدانی، به جای پایان دادن به جنگ تبدیل به دلایلی برای تشدید آن تبدیل میشوند. پایان این تنش، نه صرفا در میدانهای نبرد بلکه در تغییر این خودانگارهها و بازتعریف دیگری از دشمن مطلق به رقیب یا همسایه ممکن خواهد شد. اما با توجه به عمق شکافهای ایدئولوژیک، چنین تحولی در افق قابل پیشبینی، گزینهای بیش از اندازه دور از دسترس و به نوعی غیرممکن به نظر میرسد. آنچه خواهد ماند مدیریت بحران و ادامه چرخهای است که هر از گاهی با فورانهای خونین یادآور بنبست تاریخی این دو روایت متضاد در روابط دیپلماتیک خواهد بود.
✍️سایهروشن
" قلعه مالویل "
همین حالا کتاب قلعهی مالویل را تمام کردم
هنوز هم سنگینی عجیب روی دلم هست
راستش را بخواهید با وجود تمام کتابهایی که تا حالا خواندهام به ندرت پیش آمده که بعد از تمام کردن یک رمان این حس را داشته باشم
حسی شبیه بیرون آمدن از یک دنیای کاملا مستقل و واقعی، طوری که آدم چند لحظه طول میکشد تا به محیط اطراف خودش برگردد
قلعهی مالویل از همان سطرهای اول، با توصیف یک فاجعهی هستهای وحشتناک شروع میشود، اما برخلاف تصور من که فکر میکردم با یک داستان کلیشهای آخرالزمانی طرفم، خیلی زود وارد لایههای عمیقتری شدم
نویسنده، چنان استادانه شخصیتها را خلق کرده که تکتک آنها برای من تبدیل به آدمهایی آشنا شدند. آدمهایی با ترسها، امیدها و تناقضهای مختص خودشان
نکتهای که واقعا این کتاب را برای من به یک شاهکار تبدیل کرد قدرت خارقالعادهاش در میخکوب کردن خواننده است
شاید باور نکنید اما از همان لحظهای که واقعه رخ میدهد و بازماندهها بهتدریج در این قلعهی دورافتاده جمع میشوند، تا آخرین روایت کتاب یک نفس خوانده میشود
این فقط هیجان داستان نیست که تو را جلو میبرد بلکه این سوال است که انسان وقتی همه چیز را از دست بدهد، چه چیزی برایش میماند؟
یکی از جذابترین بخشهای کتاب برای من، دعوای فکری مداومی بود که بین شخصیتها شکل میگرفت. اینکه چطور آدمها بعد از فروپاشی تمدن، دوباره به دنبال معنا میگردند، چطور قانون میسازند، چطور عشق میورزند و چطور از پا نمیافتند. این کتاب نشان میدهد که شاید تمدن نابود شود، اما انسانیت میتواند خود را از میان خاکستر خرابههای تمدن خود را از نو بسازد
✍️سایهروشن
" قلعه مالویل " همین حالا کتاب قلعهی مالویل را تمام کردم هنوز هم سنگینی عجیب روی دلم هست راستش را
اما راستش را بخواهید نمیتوانم از کنار یک نکته به سادگی عبور کنم
در طول کتاب، نگاه نویسنده به مقولهی دین و مذهب برای من جای بحث داشت. گاهی احساس میکردم که بحث از شخصیت مذهبی داستان، یکبعدی و کلیشهای ترسیم شدهاند
شاید اگر نویسنده کمی عمیقتر به این لایه از باورهای انسانی نگاه میکرد، کتاب حتی میتوانست پرمعناتر هم بشود
ولی نکته جالب اینجاست که با وجود این نقد باز هم احساس میکنم این کتاب چیزی کم ندارد
یعنی آنقدر قدرت روایت و عمق شخصیتپردازی در بخشهای دیگر بالاست که این ضعف که احتمالا فقط از نگاه من ضعف پنداشته میشود، نمیتواند از ارزشهای عظیم آن چیزی کم کند
به هر حال، اگر به دنبال تنها یک رمان نیستید بلکه به دنبال یک تجربهی انسانی تمامعیار هستید، قلعهی مالویل را از دست ندهید
کتابی است که بعد از تمام کردنش، مدتها آدمها و دیالوگهایش توی ذهنتون میماند و بارها بهشان فکر میکنی
برای من که همین اتفاق افتاده است
✍️سایهروشن
" وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّهِ "
از همان روز نخستین که خورشید اسلام از افق جزیرةالعرب طلوع کرد و پیام توحید را به گوش جهانیان رساند، تقدیر این آیین آسمانی با ستیزی پایانناپذیر با طاغوتها و مستکبران عالم گره خورد.
این ستیز نه از سر توسعهطلبی یا قدرتخواهی بلکه از سر تعهدی الهی برای برپایی قسط و عدل و شکستن زنجیرهای اسارتبخشی بود که بر دست و پای بشریت میپیچیدند.
انبیا و اولیا یکی پس از دیگری مشعل این مبارزه را بر دوش کشیدند و در این راه از آزار و شکنجه تا شهادت همه را به جان خریدند. انقلاب اسلامی ایران در تداوم این مسیر نورانی بار دیگر این حقیقت را به جهان یادآور شد که اسلام هرگز تن به ذلت نخواهد داد و در برابر زورگویان سر تعظیم فرود نخواهد آورد. از همان لحظهای که این نهضت مردمی به رهبری عارف بالله امام خمینی به پیروزی رسید، در عمق جان همه ما این باور ریشه دوانید که مسیر پیش رو جز با درگیری و مقابله با شیطان بزرگ و ایادی استکبارش هموار نخواهد شد. این نه یک پیشبینی ساده، که یک قانون تاریخی و سنت تغییرناپذیر الهی بود
وَلَن یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا
وَلَن تَرْضَىٰ عَنكَ ٱلْيَهُودُ وَلَا ٱلنَّصَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ
این ایمان راسخ به تقابل دائمی حق و باطل چنان در جانها نفوذ کرده بود که حتی در برهههایی مانند مذاکرات هستهای برجام که ظاهرا فضای گفتوگو و تفاهم حاکم مینمود هرگز غبار غفلت بر چشمان حقیقتیاب مستضعفان عالم ننشست. ما به خوبی میدانستیم که لبخند دیپلماتیک دشمن، فریبندهتر از شمشیر برهنهاش است و امضای پای کاغذها هرگز نمیتواند ذات استکباری آنان را دگرگون سازد. آنها همان گرگهایی بودند که همواره بودهاند گاهی با دندانهای عریان و گاهی با پوستین بره. هدف آنان از نشستن پای میز مذاکره نه احقاق حق بلکه مهار قدرت فزاینده جبهه مقاومت و خرید زمان برای ضربه زدن دوباره بود.
غافله ما، در آن هنگام نیز با چشمانی باز و دلی مطمئن به مسیر خود ادامه میداد چرا که خوب میدانست جنگ نرم و سخت با استکبار هرگز متوقف نخواهد شد و تنها صورت مسئله عوض میشود از جنگ نظامی به جنگ اقتصادی، از ترور شخصیتها به نفوذ فرهنگی، اما هدف همچنان باقی است: جلوگیری از الگوسازی یک تمدن نوین اسلامی.
و اینک، در میان غرش موشکها و دود و خون، آنچه بر یقین ما میافزاید ایمان به پیروزی نهایی است. این پیروزی در نگاه ما دو چهره دارد که هر دو به یک اندازه زیبا و مطلوب است: یا غلبه ظاهری و به خاک افکندن این حیوانات وحشی تاریخ است که سالهاست از پوستین انسانیت بیرون زدهاند و بیرحمانه ترین جنایات را علیه کودکان و زنان بیپناه مرتکب میشوند و یا شهادت در این راه که خود عالیترین درجه پیروزی است. شهادت یعنی امضای این پیروزی با سرخترین مرکب هستی.
خون شهید، فریاد ماندگار تاریخ میشود، مشعل راه آیندگان میگردد و پیام حقطلبی را تا همیشه زنده نگه میدارد. چه غلبه بر مستکبران و فرود آوردن ضربه کاری بر پیکره پوشالی آنها و چه پیوستن به کاروان عظیم شهدای کربلا، بدر، احد و خیبر هر دو مقصدی است که در آن جز رضایت و افتخار چیزی نیست. اگر بکشیم دین خود را ادا کردهایم و اگر کشته شویم به آرزوی دیرینه خود رسیدهایم.
وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ
پیروزی، از آن خدای عزیز و حکیم است و او هرگز بندگان مومن و صبور خود را در این نبرد نابرابر تنها نخواهد گذاشت. وعده الهی تخلفناپذیر است و شکوه این پیروزی چنان خواهد بود که تمام معادلات جهان را به هم خواهد ریخت و بار دیگر این حقیقت را بر تارک تاریخ نقش خواهد زد که خون بر شمشیر پیروز است و اراده ملتها از همه توپها و تانکها برتر.
ما ایستادهایم، با قامتی استوار و دلی آکنده از ایمان تا این جنگ را که جنگ نهایی حق و باطل است به سرانجامی برسانیم که در آن نامی از ظلم و استکبار باقی نماند و زمین میراث صالحان و مستضعفان گردد.
✍️سایهروشن
" چرا خدا رو شکر که امنیت داریم؟ "
درک همزمانی دو واقعیت بهظاهر متناقض یعنی حضور مستمر جنگ و ترور در محیط پیرامونی ایران از یک سو و تجربهی امنیت در زندگی روزمرهی ایرانیان از سوی دیگر نیازمند تاملی جدی در سطوح متفاوت معنای امنیت است.
این تامل ما را به تفکیکی بنیادین در نظریههای امنیتی هدایت میکند، تفکیک میان امنیت عینی و امنیت ذهنی.
امنیت عینی به شرایط قابل مشاهده و ملموس در عالم خارج اشاره دارد وضعیتی که در آن تهدیدات فیزیکی مانند حملهی نظامی، اشغال خاک، خرابیهای زیرساختی یا ناامنی جانی و مالی در پایینترین سطح ممکن قرار دارند. اما امنیت ذهنی افق دیگری از امینت را میگشاید. این وجه از امنیت به کیفیت ادراک و احساس درونی افراد و جامعه از وضعیت خود بازمیگردد. پرسش محوری در اینجا این است: آیا مردم خود را ایمن میدانند؟ آیا آینده را قابل پیشبینی و زندگی را قابل ادامه مییابند؟
ایران در موقعیتی منحصربهفرد و پیچیده قرار گرفته دارد. از یک سو، در قلب منطقهای واقع شده که طی دو دههی اخیر شاهد اشغال نظامی افغانستان و عراق، جنگهای فرسایشی سوریه و یمن، گسترش بیسابقهی گروههای تروریستی فراملی مانند داعش و ترورهای هدفمند شخصیتهای سیاسی و علمی بوده است. این مخاطرات عینی مرزهای ایران را در بر گرفتهاند و گاهی از طریق جنگهای نیابتی یا حملات سایبری و تروریستی خود را در داخل کشور نیز عینیت بخشیدهاند. با این حال در سطح کلان و در تجربهی عمومی جامعه، آنچه مشاهده میشود تداوم نظم عمومی، استمرار حیات شهری، فعالیت اقتصاد اگرچه با فراز و نشیب و امکان برنامهریزی برای آیندهای قابل پیشبینی است. این تابآوری اجتماعی که ریشه در عوامل متعددی از جمله ظرفیتهای نهادی، انسجام نسبی جامعه در برابر بحرانها و تجربهی تاریخی دارد باعث شده تصویری از ثبات در زندگی روزمره تا حد زیادی حفظ شود.
در چنین موقعیتی مفهوم شکرگزاری برای امنیت معنایی فراتر از یک حس دینی یا فردی مییابد و به یک پدیدهی اجتماعی _ روانشناختی بدل میشود. این شکرگزاری نه به معنای انکار رخدادهای تلخ یا بیتوجهی به قربانیان ترور و جنگ بلکه نوعی پاسداشت تداوم محسوب میشود. جامعه با این کنش جمعی، در واقع بر استمرار چرخهی زندگی عادی در میانهی بحرانها تاکید میکند. این یک سپاس جمعی است از اینکه نظم اجتماعی آنقدر مستحکم بوده که اجازه نداده است استثناهایی مثل حملات تروریستی یا حوادث امنیتی به قاعدهای برای فروپاشی و هراس فراگیر تبدیل شوند. این حس قدردانی عاملی برای بازتولید انسجام اجتماعی و تقویت روحیهی مقاومت در برابر فشارهای روانی ناشی از تهدیدات بیرونی است.
اما این تناقضنما زمانی ابعاد بسیار عمیقتر و راهبردیتری به خود میگیرد که آن را در چارچوب جنگ شناختی معاصر تحلیل کنیم. دشمنان یک ملت هنگامی که از دستیابی به اهداف خود از طریق نفوذ مستقیم، محاصرهی فیزیکی یا حملهی نظامی تمامعیار ناامید میشوند میدان نبرد را به ساحت ذهن و ادراک جامعه منتقل میکنند. در این نسل نوین از جنگها، هدف اصلی اشغال خاک نیست بلکه تصرف ذهنها و تسلیم ارادهی جمعی است. راهبرد اصلی در جنگ شناختی، نشانه گرفتن امنیت ذهنی جامعه به عنوان مرکز ثقل آن است. دشمن به دنبال آن است که با وجود ناتوانی در ایجاد ناامنی عینی فراگیر، بتواند احساس ناامنی را در مردم نهادینه کند.
ابزار اصلی این جنگ روانی رسانهها و شبکههای مجازی هستند. با برجستهسازی مداوم، گزینشی و مکرر رخدادهای ناامنکننده حتی اگر کوچک و پراکنده باشند، تلاش میشود تا این استثناها در ذهن مخاطب به جای قاعده بنشینند. تکنیک این جنگ تکثیر وحشت و تعمیم هراس است به گونهای که مخاطب نتواند تصویری واقعی از نسبت میان رخداد ناامن و زندگی عادی به دست آورد و در نهایت دچار نوعی فلج تحلیلی و فروپاشی روانی شود. در چنین میدان نبرد نامتقارنی، تاکید یک جامعه بر این گزاره که امنیت داریم را باید در خوانشی عمیقتر و راهبردی فهمید. این تتکید، یک انفعال یا خوشبینی سادهلوحانه نیست بلکه نوعی کنش فعال و هوشمندانه در جبههی جنگ شناختی است. این یک مقاومت فرهنگی در برابر پروژهی تولید ناامیدی و ناامنی روانی است.
این اصرار جمعی بر وجود امنیت کارکردی دوگانه دارد. نخست اینکه واقعیت را آنگونه که هست به یاد جامعه میآورد، اینکه زندگی همچنان در جریان است، اقتصاد هنوز کار میکند، کودکان به مدرسه میروند و نظم اجتماعی علیرغم همه ضربات، پابرجاست و دوم اینکه با یادآوری این واقعیتهای عینی، سپری دفاعی در برابر تهاجم وحشت میسازد.
این یادآوری به منزلهی دفاع از روان جامعه در برابر بمباران اطلاعاتی و هیجانی است که قصد دارد آرامش و اعتماد را از مردم سلب کند. به این ترتیب حفظ و تکرار این باور جمعی نه یک شعار توخالی که یک راهبرد بقای روانی و اجتماعی در برابر پیچیدهترین اشکال جنگهای عصر جدید است.
✍️سایهروشن