" منطق لقمه "
حقیقتا اگر نقاب از چهرهی بسیاری از نقدها و فریادهای به ظاهر عدالتخواهانهای که در هیاهوی زندگی اجتماعیمان طنین میافکند برداریم، درست زیر پوست شعاری آن، یک غریزهی عمیق و باستانی نبض میزند: منطق لقمه.
چه بسیار نقدهای اتوکشیده و تحلیلهای به ظاهر عمیقی که اگر خوب واکاویشان کنی، تهمایهشان نه از جنس خیر عمومی بلکه از جنس غبطه و طمع شخصی است.
گویی جوهرهی اعتراض، نه در نادرستی یک فعل، که در این نکته نهفته است که چرا چرخ سفره به سمت من نچرخید و قاشق سهم من، در آن مهمانی منافع، خالی ماند.
به همین سادگی، معیار سنجش درستی و نادرستی اعمال، تغییر ماهیت میدهد و در قامت یک سکهی دو رو ظاهر میشود: اگر از آن ماجرا، از آن قرارداد و از آن دورهمی خاص، نصیبی به تو رسیده باشد، آن رویداد ناگهان در چشمانت چنان موجه، پاک و حتی ملی جلوه میکند که گویی از ازل چنین مقدر بوده است.
آنجا دیگر لب فرو میبندی، وجدانت در سایهی منفعت به خوابی عمیق فرو میرود و چشمها بر هر آنچه شائبهی خطا دارد، بسته میماند.
چرا که تو پای سفره نشستهای و سهمت را بردهای و حال نوبت سکوت و عافیتطلبی است.
اما وای به روزی که از همان قصه، سهمی به تو نرسد یا آن لقمه را پیشچشمت از آن دیگری کنند.
آنجاست که ناگهان ژستی از فرهیختگی به خود میگیری، ردای منتقدان سختگیر را بر دوش میکشی و به مصاف فساد و بیعدالتی میروی. غافل از اینکه فریاد اعتراضت، چیزی نیست جز پژواک حسرت سهمی که به دیگران رسیده.
نوعی خشم مقدسنما که ریشه در محرومیت شخصی دارد، نه دردمندی برای دیگران.
انگار در قاموس این منطق وارونه، ظلم آنجاست که سهم من را دیگری خورده باشد، و عدالت آنجاست که در تقسیم غنایم، مرا هم سر سفره راه داده باشند.
✍️سایهروشن
" خداقوت پهلوان "
حالا برسیم به جوابیهی مشاور سیاسی و رسانهای دکتر قالیباف به منتقدین مذاکره که هرچه از دهنش درآمده گفته و گذاشتهاند توی کانال سردار سازندگی
آدم واقعا میماند چه بگوید
شما که دائم داد میزنید "حرف ولی را تحریف نکنید"، خودتان سردستهی تحریفگرها هستید
وقتی اولین بار بعد از امضای تفاهمنامه به سیریک حمله شد. یادتان هست؟ اول گفتید خبری از سفر به ژنو نیست و بعد به یکباره اعلام کردید کاروان میناب ۱۶۸ وارد ژنو شده
معنای این حرفها و حرکتها چیست؟
جز این است که یا دروغ میگویید، یا آنقدر دستپاچهاید که سازتان هر ساعت یک جور کوک میشود؟
افتخار میکنید که در برجام هم مدافع خط رهبر شهید بودهاید و موضعتان "تأیید مشروط" بوده
تایید مشروط همان برجامی که آب خوردن ملت را به آن گره زدند
خود رهبر شهید گفتند "خسارت محض"،اما شما حالا میخواهید همان را با ژست انقلابی بزک و به ملت قالب کنید طوری که انگار هیچ وقت این کلمات از دهان رهبر شهید بیرون نیامده
مردم اما فراموش نکردهاند، هنوز طعم آن خسارت را زیر دندانشان حس میکنند
تلخ است
خیلی تلخ
به منتقدین مذاکره نسبت تفسیر به رای میدهید
کدام تفسیر به رای؟
رهبر بدون هیچ ابهامی گفتند "علیالاصول نظر دیگری داشتم"، این جمله که جای تفسیر ندارد
وقتی ایشان صریح میگویند نظر دیگری داشتند، شما با چه رویی بقیه را متهم میکنید؟
خودتان دارید صریحترین فرمان را مطابق میلتان معنا میکنید و بعد طلبکار هم هستید
طلبکارید که چرا انتقاد میکنید، چرا حرف رهبر را تفسیر به رای میکنید
آدم از این همه... بگذریم
ترامپ علنا گفته تفاهمنامه مرده اما شما هنوزم از تحقق شروط دم میزنید
چرا به توصیهب رهبر شهید عمل نمیکنید و آتشش نمیزنید؟ مگر نگفتند اگر طرف آمریکایی بخواهد از برجام خارج بشود، ما آن را آتش میزنیم؟
طرف مقابل کلا تفاهمنامه را به سخره گرفته، شما دنبال تحقق کدام شروط هستید؟
نکند شماهم فکر میکنید که ما پای منقل نشستهایم و میخواهیم برجام را در آن بسوزانیم؟
دروغ نوشتهاید که "هیچ تفاهمنامهای خلاف نظر آقا منعقد نشده"
خود رهبر در پیامشان گفتند من نظر دیگری داشتم
چطور جرات میکنید در برابر این نص صریح، ادعای انطباق کامل با نظر ایشان را مطرح کنید؟
واقعا این وقاحت سیاسی کجا قرار است تمام بشود؟
بعد میگویید جزئیات نظر رهبر دربارۀ "علیالاصول" مشخص نیست
ما و خودتان را مسخره کردید؟
خودشان گفتند "نظر دیگری داشتم"، دیگر چطور بگویند موافق نبودهاند؟ حتما باید شیلنگ بگیرند روی مجلس و پاستور تا بفهمید؟
بعضی وقتها فکر میکنم شاید واقعا باید همین کار را کرد تا شاید بعضی آقایان از خواب خوش مذاکره بیدار شوند
ما که میدانیم چه کسانی این تفاهمنامه را به رهبر تحمیل کردند تا کار به شرط رای دو سوم شعام بکشد
همان که با تهدید به استعفا، نظام را در برابر عمل انجامشده قرار دادند و حالا ژست ولایتمداری میگیرد
میدانیم،خیلی خوب میدانیم
میدانیم تن دادن یک فرماندهی نظامی به مذاکرهی ذلتبار و غیرشرافتمندانه از کجا نشأت میگیرد
شاید رجوع به مصاحبهی فرماندهی شهید قرارگاه مرکزی خاتمالانبیاء، شهید غلامعلی رشید، دربارهی اتفاقات بعد از آزادسازی خرمشهر تا قطعنامهی ۵۹۸، راهگشا باشد
بروید بخوانید تا دستگیرتان شود کدام مسیر ختم به رای فرماندهان نظامی به این تفاهمنامه شده است
هنوز تفاهمنامه به جایی نرسیده، دارید میاندازیدش گردن رهبری
میگویید خود آقا اجازه دادند. در حالی که ایشان صریحا گفتند "علیالاصول نظر دیگری داشتم"، حقا که رهبر در نظام فکری شما، قبل از آنکه رهبر و ولی باشد، دستمایهای است برای پیشبرد اهداف سیاسی و جناحی و شخصی
نص صریح رهبر این بود که نظرشان چیز دیگری بوده و فقط به خاطر قولهایی که برخی دادند (بخوانید تهدید به استعفا) صبر کردند
شما این عقبنشینی تحمیلی را به "موافقت" تعبیر میکنید؟
راستش گاهی فکر میکنم شاید واقعا خودشان هم این دروغ را باور کردهاند
اگر راست میگویید که با خوشحالی آمادهی کنار گذاشتن تفاهمنامهاید، چرا یکباره اعلام نمیکنید تفاهمنامه از نظر ما هم مرده است؟
چرا همچنان به بهانهی تجدید قوا سفت و محکم به آن چسبیدهاید؟
سپاه و ارتش چندبار دیگر باید همزمان به چند کشور حمله کنند تا بفهمید تجدید قوا به این کاغذ پاره گره نخورده؟
خودتان اعتراف کردید که اجرای ناقص تفاهمنامه شهید داده و امنیت را گروگان گرفته، اما چرا جرات خروج از آن را ندارید؟
چرا؟
این سوال را جواب بدهید هرچند میدانم جوابی ندارید، چون حقیقت این است که ذهنیت غربزدهتان نمیپذیرد که بشود با غرب شاخبهشاخ شد
نمیتوانید تصورش را بکنید
ترجیح میدهید باج بدهید و اسمش را بگذارید "احقاق حقوق ملت"
خسته نباشی دلاور. خداقوت پهلوان...
✍️ سایهروشن
باید برخاست.mp3
زمان:
حجم:
10.3M
" باید برخاست "
این موسیقی، پژواک روح این سرزمین است
آوایی که از تاریخ این سرزمین برمیخیزد و در جان هر شنوندهای طنین میاندازد
نغمههای آن تنها کنار هم نشستن چند نت نیست، بلکه روایت سالهایی است که با اشک، خون، امید و استقامت نوشته شدهاند
روایتی که در آن، اندوه و حماسه چنان در هم تنیدهاند که تمییز آنها از یکدیگر ممکن نیست
اندوه داغ عزیزانی که دیگر در میان ما نیستند، جانهای پاکی که بیهیاهو و بیادعا از همه داشتههای خود گذشتند و هستی خویش را فدای این خاک کردند، در جایجای این موسیقی جاری است
هر فراز آن، یادآور خانههایی است که جای خالی پدر، مادر، فرزند یا دوستی را برای همیشه در خود حفظ کردهاند
یادآور چشمهایی که منتظر ماندند و دلهایی که بار سنگین فقدان را بر دوش کشیدند
این سوگ، تنها اندوه از دست دادن انسانها نیست، بلکه اندوه همهی آرزوهای ناتمام و لحظههایی است که هرگز تکرار نخواهند شد
اما این روایت، در غم متوقف نمیشود
در دل همین اندوه، حماسهای عظیم جریان دارد
حماسهی مردمی که در برابر سختترین آزمونها ایستادند
در برابر فشارها و تهدیدها سر فرود نیاوردند و با وجود همه زخمها، امید به آینده را از دست ندادند
این موسیقی، صدای ارادهای است که در برابر قدرتهای بزرگ تسلیم نشد و نشان داد که ایستادگی، اگر با ایمان، همبستگی و فداکاری همراه شود، میتواند معادلاتی را که ظاهری شکستناپذیر دارند، دگرگون سازد
در هر نت آن، هم سوگ شنیده میشود و هم امید؛ هم اشک و هم لبخند؛ هم فقدان و هم ایمان به فردایی روشنتر
گویی هر ملودی، پلی است میان خاطرهی آنان که رفتند و مسئولیت آنان که ماندهاند
پلی میان گذشتهای آکنده از رنج و آیندهای که با پایداری ساخته خواهد شد
این موسیقی، تنها یادآور یک دوره یا یک رویداد نیست؛ روایت ملتی است که بارها از دوست و دشمن زخم خورده، طعم تلخ خیانت و دشمنی را چشیده، اما هر بار از میان خاکستر رنج برخاسته و دوباره قامت راست کرده است
ملتی که آموخته است شکوه حقیقی، نه در آسایش همیشگی، بلکه در توان برخاستن پس از هر سقوط و ادامه دادن مسیر، با وجود همه سختیهاست
از همین رو، این اثر تنها برای شنیدن نیست؛ برای به خاطر سپردن است. یادآور این حقیقت که تاریخ این سرزمین با رنج نوشته شده، اما با امید ادامه یافته است؛ و تا زمانی که خاطرهی جانهای پاک، فداکاریها و ایستادگی این ملت زنده باشد، این نغمه نیز همچنان در حافظهی تاریخ طنینانداز خواهد ماند.
✍️سایهروشن
" لطف ملتمسانه "
گاه در برابر برخی پدیدهها، دانستههای آدمی از کار میافتد و عقل با تمام ابزارهای تحلیلیاش، در سکوتی عجیب فرو میرود
ما درکی نداریم و حقیقتا نمیدانیم که در لایههای پنهان وجود آدمی، در آن خلوتگاه رازآلود دل، چه میگذرد
چطور میشود در جهانی که هر دم بر منطق سود و زیان، محاسبه و معامله و داد و ستد عواطف استوار شده، چنین صحنههایی خلق شود که گویی از جهانی دیگر هستند؟
وقتی به مردم در مراسم اربعین نگاه میکنم، واقعا گیج میشوم
گیج نه به معنای سرگشتگی منفعلانه بلکه به معنای بهتزدگی در برابر رازی عظیم و وصف ناپذیر
چه نیرویی است که دستها را میگشاید، کمرها را خم میکند و گامها را در مسیری بیپایان استوار میسازد؟
چطور میشود فردی، زنی، مردی، جوانی یا پیری، در اوج گرمای طاقتفرسای ظهر، در سرمای استخوانسوز شب، زیر آفتابی که گویی آتش بر جان میریزد، یا در تاریکیای که جز چراغ دلها روشناییبخش ندارد، ساعتها و گاه روزها بایستد، بیآنکه چشمداشتی داشته باشد، تا به زائرینی که از راههای دور آمدهاند، اینگونه متواضعانه خدمت بدهد؟
چه میبینند این چشمان که ما نمیبینیم؟
چه میشنوند این گوشها که ما نمیشنویم؟
در چه ساحتی از هستی قدم نهادهاند که خدمت به خلق، برایشان همچون نمازی عاشقانه میشود؟
اصلا برایم قابل درک نیست، هرچه میاندیشم انگار عقل، این مرزبان همیشگی ذهن، از ورود به آن قلمرو ناتوان است
کسی که چیزی جز یک کلمن کهنه، و آبی خنک که شاید از دور دستها آورده، و یک لیوان پلاستیکی ساده در دست ندارد، با چنان شوق و تمنایی آن را به زوار عرضه میکند که گویی گوهر شبچراغ را به کف گرفته. نه تنها عرضه میکند، که التماس میکند، خواهش میکند، دست به دامان میشود که زائر خسته لحظهای درنگ کند و آن جرعه آب را از دست او بگیرد
این چه نیاز معکوسی است؟
این چه گدایی کریمانهای است که در آن، بخشنده گدایی میکند و گیرنده، میبخشد؟
در این داد و ستد عجیب، سود از آن کیست؟ ک
کیست که فیض میبرد؟ آن که آب مینوشد یا آن که آب میبخشد؟
بسیار برایم عجیب است این صحنه، و همچنان گیجم.
نه از سر انکار بلکه از سر حیرانی محض
حیرانیای که گاهی به تاملی عمیق بدل میشود: واقعا حسین با ما چه کرده که اینگونه دیوانهی او شدهایم؟
چه رازی در کار او نهفته بود که هزار و چهارصد سال پس از آن واقعه، هنوز خونش در رگهای تاریخ میتپد، هنوز ایثارش اینچنین دلها را به هم میدوزد و هنوز نامش نسیم رحمتی میشود بر جانهای خسته؟
انگار در کربلا اتفاقی فراتر از یک نبرد تاریخی رخ داده
گویی پرده از حقیقتی ازلی برداشته شده است
او نه تنها تن به شمشیر داد، که با خون خویش بذری در خاک تاریخ کاشت که ثمرهاش، این عشقی است که هر سال در اربعین، چون گلی سرخ میشکفد
چه کرده با ما؟
شاید پاسخ را نه در تاریخ، که در همین دیوانگی شیرین باید جست
در همین خدمتهایی که عقل از فهمش عاجز است
در همین التماس آب دادنها...
و در این میان، ناخودآگاه یاد آن شعر معروف و لطیف میافتم که چه زیبا این معنا را به تصویر میکشد:
حسین جان، رفتی به پاس حرمت کعبه
شد کعبهی حقیقی دل، کربلای تو
آری، تو جان دادی تا حقیقت بر جای بماند، و حالا همان ایثار، طوافگاهی نو برای دلهای شیفته ساخته است
کربلای تو، کعبهای شد که نه سنگ و گل، که عشق و خون بنیاناش را ریخته است
طوافش پیادهروی در گرما و سرماست، سعیاش خدمت به زائران خسته و زمزمش همان جرعه آبی که با التماس تقدیم میشود
تو رفتی تا حرمت کعبهای از سنگ بماند، اما راز رفتنت، کعبهای از دل برپا کرد که هزاران هزار حاجی، نه در یک ماه که در تمام سال، نه در مکه که در مسیر کربلا، گرد شمع وجودش پروانهوار میگردند
راز این دیوانگی شاید همین باشد: حسین، کعبهی دلهاست و هر که قدم در این راه میگذارد، گویی توفیق زیارت حقیقت را در جان خویش مییابد
✍️سایهروشن
" شمشهای طلا "
همیشه، در دل پیادهروی اربعین و در سراسر خاک عراق، میزبانان عراقی برای من به مراتب جالبتر و پرجذبهتر از میزبانان ایرانی هستند
نه آنکه میزبانان ایرانی در این مسیر کم بگذارند یا عشق و ارادتشان چیزی کم داشته باشد؛ ابدا
اما آنچه توجخ مرا سخت به خود جلب میکند، نگاه متفاوت عراقیهاست
زاویه دیدی که در طرز پذیرایی، در شیوه سلام و تعارف و در نگاهشان به زائر، نمود پیدا میکند و با آنچه ما ایرانیها در ذهن داریم خیلی فرق دارد
گویی میزبان عراقی به زائر نه همچون یک مهمان معمولی، که همچون یک سرمایهای بیبدیل نگاه میکند، سرمایهای معنوی، ارزشمند و کمیاب
درست مثل کسی که خانهی کوچکی دارد، اما دلش میخواهد از کف تا سقف آن خانه را از شمشهای طلای ناب پر کند. نه برای آنکه خودش از آن طلاها استفاده کند، بلکه برای آنکه در برابر دوستان، آشنایان، همسایگان و حتی رقیبانش بایستد و با افتخار و فخرفروشی بگوید: ببینید! من شمشهای بیشتری جمع کردهام
هر زائری که از مقابل چادر یا خانهی او میگذرد، حکم یک شمش طلا را دارد و هر چه بیشتر بتواند این شمشها را به خانهی دل و آستانهی خدمتش جذب کند، گویی گنجینهی آبرو و سربلندیاش را در محفلی ناپیدا فزونی بخشیده است
واقعا عجیباند
این را نه از سر تعارف که از عمق مشاهداتم میگویم
باز هم تأکید میکنم که منظورم نادیده گرفتن خدمات خالصانهی هموطنانم در عراق نیست
آنها نیز با جان و دل، گاه با امکاناتی که از ایران آوردهاند و گاه با همراهی موکبهای عراقی، سنگ تمام میگذارند
اما آنچه میزبان عراقی را در چشم من برجستهتر میکند، شیوهی بودنشان در این ماجراست
سر تا پایشان برایم تماشایی است
گاهی هیچ ندارند و اینکه میگویم هیچ اغراق نیست
یک گوشهی خیابان خاکی، یک زیرانداز کهنه و تنها چند دستمال کاغذی که مبادا عرق از چهرهی زائر پاک نشود، یا لقمهای که اگر هم نان خشکی بیش نباشد، با چنان شوقی تقدیم میشود که گویی بهترین خوان جهان را گستراندهاند
زائر را مینشانند، باد میزنند، خاک از پایش میتکانند و در همان نداری، چنان اکرامی به خرج میدهند که شخصیت آدمی را تا عرش بالا میبرد
و گاهی نیز بسیار دارند؛ خانههای بزرگ، امکانات فراوان، اموال و داراییهایی که میتوانستند برای آسایش خود و خانوادهشان نگه دارند
اما اینان نه تنها مال، که تمام انرژی، آسایش، خواب و راحت خود را یکجا پای زائر میریزند
خانهی خود را از ساکنان اصلیاش خالی میکنند تا زائران غریبه در آن استراحت کنند
با دست خودشان کفشها را جفت میکنند، پاها را میشویند، غذا را لقمهلقمه تعارف میکنند و هیچ چشمداشتی ندارند
خستگی را خسته میکنند، بیآنکه ذرهای منت بگذارند
اما نکتهی ظریف و باشکوه ماجرا اینجاست: همهی این کرنش و خدمت، در واقع برای خود زائر نیست. زائر بهانهی تبلور این شکوه است
این دلدادگی بیکرانه برای شخصی است که زائر به خاطر او پا در این راه گذاشته، برای همان کسی که تمام هستیاش را در راه خدا داد
خدمت به زائر، خدمت به اوست
گویی میزبان عراقی، در لحظهی پذیرایی، نه مهمانی غریبه، که خود آن عزیز را بر خوان خود حاضر میبیند و آنجاست که شمشهای طلا، دیگر طلا نیست، که تبدیل میشود به سند عشق و بندگی
✍️سایهروشن
✍️سایهروشن
" قلعه مالویل " همین حالا کتاب قلعهی مالویل را تمام کردم هنوز هم سنگینی عجیب روی دلم هست راستش را
" کوری؛ نوشتهی ژوزه ساراماگو "
به تازگی کتاب کوری نوشتهی ژوزه ساراماگو، نویسندهی پرتغالی و برندهی جایزهی نوبل ادبیات، را به پایان رساندم
روایتی عجیب و آشفتهکننده دربارهی بیماری ناگهانی و بیدلیلی که به کوری سفید معروف است
بیماریای که نه تاریکی، بلکه سپیدی مطلق را بر چشمان قربانیانش مینشاند و گویی نور بهجای روشنکردن، خود به مانعی برای دیدن بدل شده باشد
حقیقتا این کتاب، در کنار تنهایی پرهیاهو از بهومیل هرابال، قلعهی مالویل از روبر مرل، بیگانه از آلبر کامو و قلعهی حیوانات از جورج اورول، در رستهی بهترین رمانهایی قرار میگیرد که تاکنون خواندهام
جالب اینجاست که همهی این آثار، هرکدام به نحوی انسان را در موقعیت مرزی و بحرانی قرار میدهند تا نقاب از چهرهاش بردارند؛ چه در قالب اشغال و جنگ، چه در سکوت پوچی هستی و چه در قالب پادآرمانشهر قدرت و فاشیسم درونزا
کوری شاهکاری غریب و بیرحم دربارهی امکان یا ناممکنی اخلاق در غیاب نظم اجتماعی، دربارهی شرارت ذاتیای که در انسان نهفته و حتی در شرایط بحرانی رخ مینماید و دربارهی توان شگفتانگیز انسان برای سازگاری، حتی با وحشتناکترین شرایط ممکن است
ساراماگو با سلب ناگهانی بینایی از جامعهای کامل، پرسشی بنیادین را پیش میکشد: آیا اخلاق محصول طبیعت انسان است یا صرفا سازوکاری است که نظارت اجتماعی و ترس از قضاوت دیگران آن را سرپا نگه میدارد؟ وقتی چشمها بسته میشوند و ناظر بیرونی از میان میرود، آنچه باقی میماند تصویری خام و بیپرده از غریزهی بقاست
✍️سایهروشن
" کوری؛ نوشتهی ژوزه ساراماگو " به تازگی کتاب کوری نوشتهی ژوزه ساراماگو، نویسندهی پرتغالی و برنده
جدا پیشنهاد میکنم اگر از خوندن رمان قلعهی مالویل لذت بردید، خودتان را از کوری بیبهره نگذارید
✍️سایهروشن
" هزاران دوربین برای هیچ "
در عصری که در محاصرهی هزاران لنز و دوربین قرار داریم و هر لحظه از زیستجهان ما با جزئیات باورنکردنی ثبت و ضبط میشود، غیاب یک مستند ساده از مراسم وداع و دفن، دیگر یک خطای رسانهای یا کمبود منابع نیست؛ بلکه یک سکوت استراتژیک و یک سانسور معکوس است.
پرسش بنیادین اینجاست که در پس این حذف سیستماتیک، چه مکانیسمِ پنهانی در حال فعالیت است و چه ضرورتی ایجاب میکند که واقعیت عریان یک سوگ و وداع، از چشم تاریخ و افکار عمومی پنهان بماند؟
پاسخ را باید در کالبدشکافی همان لالاییهای شوم و رویای مسمومی جست که عدهای خاص با وسواسی عجیب در حال ترویج و تزریق آن به رگهای جامعه هستند. این لالاییها، همان روایتهای دستکاریشده، اسطورهسازیهای رسانهای و احساسات مهندسیشدهای هستند که هدفشان نه روشنگری، بلکه به خواب فرو بردن شعور انتقادی مخاطب و جلوگیری از مواجههی او با حقیقت است. آنانی که این لالاییها را میخوانند، به خوبی میدانند که واقعیت خام و دستنخوردهی یک مراسم وداع، با تمام فراز و فرودها، اندوههای بیواسطه و چهرههای واقعی حاضران، هیچ شباهتی به آن تصویر ایدهآل، مقدسمآبانه یا ایدئولوژیکی که آنها قصد فروش آن را دارند، ندارد.
یک مستند ساده، فراتر از یک فایل تصویری، تجلی حقیقت بیدفاع است. مستند یعنی ثبت لحظاتی که از کنترل کارگردانان روایتهای رسمی خارج است. مستند یعنی ثبت حقیقتی که در آن، مرگ و سوگ به کالایی برای مصادرههای سیاسی، اجتماعی یا عقیدتی تبدیل نمیشود. قدرت ویرانگر یک مستند برای متولیان این رویای مسموم، دقیقا در همین غیرقابلکنترل بودن و عریان بودن آن نهفته است. یک قاب مستند میتواند تمام زحمات ماهها تبلیغات، بزرگنماییها و دروغپردازیها را در هم بشکند، زیرا زبان تصویر واقعی، تابوی بسیاری از کلیشهها را میشکند و مخاطب را از برزخ توهم به زمین سخت واقعیت فرود میآورد.
در نهایت، آنچه این رویا فروشان را به وحشت انداخته است، ماهیت شکنندهی توهمی است که بر بالای آن ایستادهاند. آنها میخواهند فقدان یک انسان و یک رویداد واقعی را به یک نماد انتزاعی تبدیل کنند تا از طریق آن، اهداف پنهان خود را پیش ببرند و بر احساسات عمومی سوار شوند. اما مستند، به مثابهی یک ناظر بیطرف و یک سند تاریخی، این معاملهی نابرابر را برهم میزند. ترس آنها از مستند، ترس از دوربین نیست؛ ترس از بیدار شدن خوابزدگانی است که در حال بلعیدن این رویاهای مسموماند. آنها میدانند که برای فروپاشی یک دروغ بزرگ و یک روایت مسموم، نیازی به یک انقلاب عظیم نیست؛ گاهی تنها کافی است یک مستند ساده، پرده از چهرهی واقعی یک مراسم وداع بردارد تا کاخ بلند توهم، بر سر معمارانش خراب شود.
✍️سایهروشن
" اهالی تپه ندبه "
کتابی خواندنی و هشداردهنده که به یکی از لایههای کمتر دیدهشده تاریخ صدر اسلام میپردازد: گروه دومی که در شهادت اباعبدالله الحسین علیهالسلام سهم داشتند. این گروه، همانان نیستند که در روز عاشورا رو در روی امام ایستادند و شمشیر کشیدند؛ بلکه کسانیاند که با سکوت، ترس، طمع، پیمانشکنی و کنارهگیری از میدان، زمینهساز آن فاجعه شدند.
آنان که در ظاهر در صف یزید و معاویه نبودند، اما وقتی لحظه انتخاب رسید، در کنار ولی زمان هم نبودند. و همین نبودنشان انتخابی بود که دستشان را به خون مقدس و مطهر ولی خدا آلوده کرد.
کتاب نشان میدهد این الگو فقط به کربلا محدود نمیشود. همان روحیه در دوران امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیهالسلام نیز خون به دل آن حضرت کرد. کسانی که با آن حضرت بیعت کردند، اما در فتنهها او را تنها گذاشتند؛ کسانی که حق را میشناختند، ولی مصلحت شخصی، قبیله، قدرت یا ترس را بر یاری ولی ترجیح دادند. آنان مستقیم در صف دشمن نبودند، اما با بیتفاوتی و عدم همراهی، در شکست حق شریک شدند. از این منظر، تاریخ فقط روایت گذشته نیست؛ آینهای است که رفتار ما را در فتنههای امروز نشان میدهد.
در فتنهها، مرز حق و باطل همیشه با صفبندیهای رسمی و آشکار مشخص نمیشود. گاهی دشمن آن کسی است که در خانه مینشیند و میگوید کاری به کار سیاست و قدرت ندارم. گاهی خطر از سوی کسانی است که حق را میشناسند، اما به بهانه احتیاط، مصلحت، نبود شرایط یا ترس از هزینه، از میدان خارج میشوند. این کتاب کمک میکند این گونههای پنهان خیانت و بیوفایی را بشناسیم.
برای شیعیان و انقلابیون امروز، اهالی تپه ندبه تنها یک گزارش تاریخی نیست؛ یک درسنامه عملی است.
در دورانی که روزگارمان پیچیده شده در فتنههای خاکستری است و دشمنان با ابزارهای رسانهای، اقتصادی، روانی و سیاسی مرزها را جابهجا میکنند، پرسش اصلی این است: ما در کجای تاریخ ایستادهایم؟ آیا هنگام تنها ماندن ولی زمان، همان کسانی نیستیم که در ظاهر دشمن نیستند، اما عمل کوتاهی میکنند؟
کتاب با نشان دادن سرنوشت کسانی که نبودن و وقوف را انتخاب کردند، هشدار میدهد که بیطرفی در فتنه، به سود باطل تمام میشود.
شاید راز کاربردی بودن این کتاب همین باشد: آنانکه شجاعانه سر در راه امر ولی الله قرار نمیدهند، خون ولی خدا را نه فقط با شمشیر، بلکه با سکوت، غفلت، عافیتطلبی و همراهی نکردن، بر زمین میریزد.
اهالی تپه ندبه ما را به خودآزمایی دعوت میکند؛ به اینکه بپرسیم در فتنههای امروز، آیا در کنار ولی زمان ایستادهایم یا فقط تماشاگریم؟ و این پرسش، شاید مهمترین پرسش هر شیعه و هر انقلابی در زمانه ما باشد.
✍️سایهروشن
" نویل چمبرلینهای ایرانی؛ درس تاریخ برای مسئولین کشور که از یادگیری آن امتناع میکنند "
۸۸ سال پیش، در ۳۰ سپتامبر ۱۹۳۸، در شهر مونیخ توافقنامهای میان آدولف هیتلر از آلمان نازی، بنیتو موسولینی از پادشاهی ایتالیا، نویل چمبرلین از انگلستان و ادوار دالادیه از فرانسه امضا شد. توافقی که در ظاهر برای جلوگیری از جنگ و آرام کردن عطش سیریناپذیر هیتلر در تصرف خاک اروپا و خونریزی بیشتر طراحی شده بود. چمبرلین پس از بازگشت به لندن، کاغذی را در دست گرفت و گفت «صلح برای زمان ما» را به ارمغان آورده است. اما این توافق، نه صلح بود و نه ضمانتی برای آینده؛ بلکه تنها یک تعویق کوتاه و یک چراغ سبز پنهان برای متجاوز بود.
مونیخ، درسآموزترین نمونه برا شکست و ضعف بنیادین سیاست مماشات است. قدرتهای بزرگ، بدون حضور چکسلواکی بخشی از خاک آن را به هیتلر واگذار کردند. آنها گمان کردند با دادن امتیاز، میتوانند اشتهای او را مهار کنند. اما هیتلر نه تنها دست از توسعهطلبی برنداشت، بلکه این توافق را به مثابه ضعف طرف مقابل تفسیر کرد. کمتر از یک سال بعد، در ۱۵ مارس ۱۹۳۹، با لشکرکشی گسترده به خاک چکسلواکی، توافق مونیخ را پاره کرد و آن را به گورستان توافقات بیحاصل تاریخ فرستاد. در اروپای ۱۹۳۹، پس از این نقض آشکار، متفقین سرانجام دریافتند که مماشات، جنگ را به تأخیر میاندازد اما آن را حذف نمیکند. آنها به هیتلر اعلام جنگ کردند و فهمیدند که با یک قدرت توسعهطلب نمیتوان بر پایه اعتماد و کاغذ، صلح ساخت.
حال چرا یادآوری این برهه تاریخ اهمیت دارد؟
در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۸۷ سال بعد از نقض تاریخی توافق مونیخ، توافقی میان آمریکا و ایران به دو زبان فارسی و انگلیسی امضا شد. تقریباً ۸ تا ۱۰ روز بعد از امضای آن در کاخ ورسای فرانسه و گرفتن ژست پیروزی و بیان جمله تاریخی «این سند شکست آمریکاست»، موج جدید حملات علیه سواحل جنوبی ایران و نقض تمام بندهای توافقنامه و اعمال محاصره دریایی آغاز شد. این صحنه، تکرار همان نمایش کهنه تاریخ است: امضای توافق، جشن پیروزی، و سپس نقض بیهزینه.
شاید باز پرسیده شود ربط این دو واقعه به یکدیگر چیست؟
ربطش در تفاوت واکنشهاست. در اروپای ۱۹۳۹، بعد از نقض توافق مونیخ، متفقین علیه هیتلر اعلام جنگ کردند. اما در ایران ۲۰۲۶، بعد از داغهای جانگدازی که در پی جنگ دیده شد، نه تنها کسی اعلام جنگ نکرد، بلکه انگشت اتهام به جای اینکه به سوی ناقض توافقنامه دراز شود، به سمت دلسوزان کشور و کسانی دراز شد که با استناد به سابقه ننگین آمریکا در پایبندی به توافقات، از همان ابتدا نسبت به این تفاهمنامه هشدار داده بودند. این اتفاق مثل آن است که بعد از نقض توافق مونیخ، انگشت اتهام به سمت ملکه انگلستان دراز شود؛ همینقدر مضحک و مسخره.
واقعیت این است که منتقدان توافق، مخالف صلح نبودند. آنها مخالف صلح کاغذی بودند.
صلحی که ضمانت اجرایی ندارد، راستیآزمایی نمیشود، طرف قوی را به هیچ هزینهای وادار نمیکند و طرف ضعیف را در وضعیت انتظار و انفعال نگه میدارد. آنها از تاریخ آموخته بودند که توافق با قدرتهایی که سابقه نقض، خروج یکطرفه و بازتفسیر تعهدات را دارند، اگر با قدرت بازدارنده، اتحاد واقعی و آمادگی مقابله همراه نباشد، تنها یک برگ کاغذ است.
آنچه که در مونیخ رخ داد نیز عینا همینگونه بود: توافق، نه پایان جنگ، بلکه مقدمه آن. توافق ۲۰۲۶ نیز اگر همان مسیر را برود، نه شکست آمریکا، بلکه فرصتی برای آمریکا خواهد بود تا با استفاده از زبان توافق، دست خود را برای فشار بیشتر باز بگذارد.
اینکه پس از نقض توافق، به جای محکوم کردن ناقض، منتقدان داخلی را مقصر میکنند، نشانه روشنی از یک بیماری سیاسی است: فرار از مسئولیت. وقتی سیاستمداران از خود میپرسند چرا توافق شکست خورد، پاسخ را نه در محاسبات غلط خود، نه در اعتماد بیجا به طرف مقابل، و نه در نبود ضمانت اجرایی، بلکه در صدای منتقدان جستوجو میکنند. این همان چرخه همیشگی است: اول با وعده صلح و رفاقت، انتقادها را خفه میکنند؛ سپس وقتی توافق نقض شد، برای پنهان کردن خطای خود، منتقدان را ضدصلح و دلسوز دشمن مینامند. اما تاریخ بارها ثابت کرده که تیراندازی به پیامآور، مشکل را حل نمیکند؛ فقط زمان و هزینهی پذیرش واقعیت را سنگینتر میکند.
درس مونیخ برای مسئولان ایرانی این است: توافق بدون ضمانت، تعهد بدون راستیآزمایی و صلح بدون قدرت، توهمی بیش نیست. مماشات با یک قدرت توسعهطلب، نه تنها او را آرام نمیکند، بلکه جسورتر میسازد. اگر کسی از تاریخ درس نگیرد، تاریخ درس خود را با هزینهای بسیار گرانتر تکرار میکند. سیاستمدارنمایان ایران و کسانی که داعیه رفاقتشان با حاج قاسم و صدای نهجالبلاغه خواندن و عدالت علویشان در ایام انتخابات گوش عالم را کر کرده بود، باید بدانند که اعتماد به ناقض، خود نقض عقل است.