" لطف ملتمسانه "
گاه در برابر برخی پدیدهها، دانستههای آدمی از کار میافتد و عقل با تمام ابزارهای تحلیلیاش، در سکوتی عجیب فرو میرود
ما درکی نداریم و حقیقتا نمیدانیم که در لایههای پنهان وجود آدمی، در آن خلوتگاه رازآلود دل، چه میگذرد
چطور میشود در جهانی که هر دم بر منطق سود و زیان، محاسبه و معامله و داد و ستد عواطف استوار شده، چنین صحنههایی خلق شود که گویی از جهانی دیگر هستند؟
وقتی به مردم در مراسم اربعین نگاه میکنم، واقعا گیج میشوم
گیج نه به معنای سرگشتگی منفعلانه بلکه به معنای بهتزدگی در برابر رازی عظیم و وصف ناپذیر
چه نیرویی است که دستها را میگشاید، کمرها را خم میکند و گامها را در مسیری بیپایان استوار میسازد؟
چطور میشود فردی، زنی، مردی، جوانی یا پیری، در اوج گرمای طاقتفرسای ظهر، در سرمای استخوانسوز شب، زیر آفتابی که گویی آتش بر جان میریزد، یا در تاریکیای که جز چراغ دلها روشناییبخش ندارد، ساعتها و گاه روزها بایستد، بیآنکه چشمداشتی داشته باشد، تا به زائرینی که از راههای دور آمدهاند، اینگونه متواضعانه خدمت بدهد؟
چه میبینند این چشمان که ما نمیبینیم؟
چه میشنوند این گوشها که ما نمیشنویم؟
در چه ساحتی از هستی قدم نهادهاند که خدمت به خلق، برایشان همچون نمازی عاشقانه میشود؟
اصلا برایم قابل درک نیست، هرچه میاندیشم انگار عقل، این مرزبان همیشگی ذهن، از ورود به آن قلمرو ناتوان است
کسی که چیزی جز یک کلمن کهنه، و آبی خنک که شاید از دور دستها آورده، و یک لیوان پلاستیکی ساده در دست ندارد، با چنان شوق و تمنایی آن را به زوار عرضه میکند که گویی گوهر شبچراغ را به کف گرفته. نه تنها عرضه میکند، که التماس میکند، خواهش میکند، دست به دامان میشود که زائر خسته لحظهای درنگ کند و آن جرعه آب را از دست او بگیرد
این چه نیاز معکوسی است؟
این چه گدایی کریمانهای است که در آن، بخشنده گدایی میکند و گیرنده، میبخشد؟
در این داد و ستد عجیب، سود از آن کیست؟ ک
کیست که فیض میبرد؟ آن که آب مینوشد یا آن که آب میبخشد؟
بسیار برایم عجیب است این صحنه، و همچنان گیجم.
نه از سر انکار بلکه از سر حیرانی محض
حیرانیای که گاهی به تاملی عمیق بدل میشود: واقعا حسین با ما چه کرده که اینگونه دیوانهی او شدهایم؟
چه رازی در کار او نهفته بود که هزار و چهارصد سال پس از آن واقعه، هنوز خونش در رگهای تاریخ میتپد، هنوز ایثارش اینچنین دلها را به هم میدوزد و هنوز نامش نسیم رحمتی میشود بر جانهای خسته؟
انگار در کربلا اتفاقی فراتر از یک نبرد تاریخی رخ داده
گویی پرده از حقیقتی ازلی برداشته شده است
او نه تنها تن به شمشیر داد، که با خون خویش بذری در خاک تاریخ کاشت که ثمرهاش، این عشقی است که هر سال در اربعین، چون گلی سرخ میشکفد
چه کرده با ما؟
شاید پاسخ را نه در تاریخ، که در همین دیوانگی شیرین باید جست
در همین خدمتهایی که عقل از فهمش عاجز است
در همین التماس آب دادنها...
و در این میان، ناخودآگاه یاد آن شعر معروف و لطیف میافتم که چه زیبا این معنا را به تصویر میکشد:
حسین جان، رفتی به پاس حرمت کعبه
شد کعبهی حقیقی دل، کربلای تو
آری، تو جان دادی تا حقیقت بر جای بماند، و حالا همان ایثار، طوافگاهی نو برای دلهای شیفته ساخته است
کربلای تو، کعبهای شد که نه سنگ و گل، که عشق و خون بنیاناش را ریخته است
طوافش پیادهروی در گرما و سرماست، سعیاش خدمت به زائران خسته و زمزمش همان جرعه آبی که با التماس تقدیم میشود
تو رفتی تا حرمت کعبهای از سنگ بماند، اما راز رفتنت، کعبهای از دل برپا کرد که هزاران هزار حاجی، نه در یک ماه که در تمام سال، نه در مکه که در مسیر کربلا، گرد شمع وجودش پروانهوار میگردند
راز این دیوانگی شاید همین باشد: حسین، کعبهی دلهاست و هر که قدم در این راه میگذارد، گویی توفیق زیارت حقیقت را در جان خویش مییابد
✍️سایهروشن
" شمشهای طلا "
همیشه، در دل پیادهروی اربعین و در سراسر خاک عراق، میزبانان عراقی برای من به مراتب جالبتر و پرجذبهتر از میزبانان ایرانی هستند
نه آنکه میزبانان ایرانی در این مسیر کم بگذارند یا عشق و ارادتشان چیزی کم داشته باشد؛ ابدا
اما آنچه توجخ مرا سخت به خود جلب میکند، نگاه متفاوت عراقیهاست
زاویه دیدی که در طرز پذیرایی، در شیوه سلام و تعارف و در نگاهشان به زائر، نمود پیدا میکند و با آنچه ما ایرانیها در ذهن داریم خیلی فرق دارد
گویی میزبان عراقی به زائر نه همچون یک مهمان معمولی، که همچون یک سرمایهای بیبدیل نگاه میکند، سرمایهای معنوی، ارزشمند و کمیاب
درست مثل کسی که خانهی کوچکی دارد، اما دلش میخواهد از کف تا سقف آن خانه را از شمشهای طلای ناب پر کند. نه برای آنکه خودش از آن طلاها استفاده کند، بلکه برای آنکه در برابر دوستان، آشنایان، همسایگان و حتی رقیبانش بایستد و با افتخار و فخرفروشی بگوید: ببینید! من شمشهای بیشتری جمع کردهام
هر زائری که از مقابل چادر یا خانهی او میگذرد، حکم یک شمش طلا را دارد و هر چه بیشتر بتواند این شمشها را به خانهی دل و آستانهی خدمتش جذب کند، گویی گنجینهی آبرو و سربلندیاش را در محفلی ناپیدا فزونی بخشیده است
واقعا عجیباند
این را نه از سر تعارف که از عمق مشاهداتم میگویم
باز هم تأکید میکنم که منظورم نادیده گرفتن خدمات خالصانهی هموطنانم در عراق نیست
آنها نیز با جان و دل، گاه با امکاناتی که از ایران آوردهاند و گاه با همراهی موکبهای عراقی، سنگ تمام میگذارند
اما آنچه میزبان عراقی را در چشم من برجستهتر میکند، شیوهی بودنشان در این ماجراست
سر تا پایشان برایم تماشایی است
گاهی هیچ ندارند و اینکه میگویم هیچ اغراق نیست
یک گوشهی خیابان خاکی، یک زیرانداز کهنه و تنها چند دستمال کاغذی که مبادا عرق از چهرهی زائر پاک نشود، یا لقمهای که اگر هم نان خشکی بیش نباشد، با چنان شوقی تقدیم میشود که گویی بهترین خوان جهان را گستراندهاند
زائر را مینشانند، باد میزنند، خاک از پایش میتکانند و در همان نداری، چنان اکرامی به خرج میدهند که شخصیت آدمی را تا عرش بالا میبرد
و گاهی نیز بسیار دارند؛ خانههای بزرگ، امکانات فراوان، اموال و داراییهایی که میتوانستند برای آسایش خود و خانوادهشان نگه دارند
اما اینان نه تنها مال، که تمام انرژی، آسایش، خواب و راحت خود را یکجا پای زائر میریزند
خانهی خود را از ساکنان اصلیاش خالی میکنند تا زائران غریبه در آن استراحت کنند
با دست خودشان کفشها را جفت میکنند، پاها را میشویند، غذا را لقمهلقمه تعارف میکنند و هیچ چشمداشتی ندارند
خستگی را خسته میکنند، بیآنکه ذرهای منت بگذارند
اما نکتهی ظریف و باشکوه ماجرا اینجاست: همهی این کرنش و خدمت، در واقع برای خود زائر نیست. زائر بهانهی تبلور این شکوه است
این دلدادگی بیکرانه برای شخصی است که زائر به خاطر او پا در این راه گذاشته، برای همان کسی که تمام هستیاش را در راه خدا داد
خدمت به زائر، خدمت به اوست
گویی میزبان عراقی، در لحظهی پذیرایی، نه مهمانی غریبه، که خود آن عزیز را بر خوان خود حاضر میبیند و آنجاست که شمشهای طلا، دیگر طلا نیست، که تبدیل میشود به سند عشق و بندگی
✍️سایهروشن
✍️سایهروشن
" قلعه مالویل " همین حالا کتاب قلعهی مالویل را تمام کردم هنوز هم سنگینی عجیب روی دلم هست راستش را
" کوری؛ نوشتهی ژوزه ساراماگو "
به تازگی کتاب کوری نوشتهی ژوزه ساراماگو، نویسندهی پرتغالی و برندهی جایزهی نوبل ادبیات، را به پایان رساندم
روایتی عجیب و آشفتهکننده دربارهی بیماری ناگهانی و بیدلیلی که به کوری سفید معروف است
بیماریای که نه تاریکی، بلکه سپیدی مطلق را بر چشمان قربانیانش مینشاند و گویی نور بهجای روشنکردن، خود به مانعی برای دیدن بدل شده باشد
حقیقتا این کتاب، در کنار تنهایی پرهیاهو از بهومیل هرابال، قلعهی مالویل از روبر مرل، بیگانه از آلبر کامو و قلعهی حیوانات از جورج اورول، در رستهی بهترین رمانهایی قرار میگیرد که تاکنون خواندهام
جالب اینجاست که همهی این آثار، هرکدام به نحوی انسان را در موقعیت مرزی و بحرانی قرار میدهند تا نقاب از چهرهاش بردارند؛ چه در قالب اشغال و جنگ، چه در سکوت پوچی هستی و چه در قالب پادآرمانشهر قدرت و فاشیسم درونزا
کوری شاهکاری غریب و بیرحم دربارهی امکان یا ناممکنی اخلاق در غیاب نظم اجتماعی، دربارهی شرارت ذاتیای که در انسان نهفته و حتی در شرایط بحرانی رخ مینماید و دربارهی توان شگفتانگیز انسان برای سازگاری، حتی با وحشتناکترین شرایط ممکن است
ساراماگو با سلب ناگهانی بینایی از جامعهای کامل، پرسشی بنیادین را پیش میکشد: آیا اخلاق محصول طبیعت انسان است یا صرفا سازوکاری است که نظارت اجتماعی و ترس از قضاوت دیگران آن را سرپا نگه میدارد؟ وقتی چشمها بسته میشوند و ناظر بیرونی از میان میرود، آنچه باقی میماند تصویری خام و بیپرده از غریزهی بقاست
✍️سایهروشن
" کوری؛ نوشتهی ژوزه ساراماگو " به تازگی کتاب کوری نوشتهی ژوزه ساراماگو، نویسندهی پرتغالی و برنده
جدا پیشنهاد میکنم اگر از خوندن رمان قلعهی مالویل لذت بردید، خودتان را از کوری بیبهره نگذارید
✍️سایهروشن
" هزاران دوربین برای هیچ "
در عصری که در محاصرهی هزاران لنز و دوربین قرار داریم و هر لحظه از زیستجهان ما با جزئیات باورنکردنی ثبت و ضبط میشود، غیاب یک مستند ساده از مراسم وداع و دفن، دیگر یک خطای رسانهای یا کمبود منابع نیست؛ بلکه یک سکوت استراتژیک و یک سانسور معکوس است.
پرسش بنیادین اینجاست که در پس این حذف سیستماتیک، چه مکانیسمِ پنهانی در حال فعالیت است و چه ضرورتی ایجاب میکند که واقعیت عریان یک سوگ و وداع، از چشم تاریخ و افکار عمومی پنهان بماند؟
پاسخ را باید در کالبدشکافی همان لالاییهای شوم و رویای مسمومی جست که عدهای خاص با وسواسی عجیب در حال ترویج و تزریق آن به رگهای جامعه هستند. این لالاییها، همان روایتهای دستکاریشده، اسطورهسازیهای رسانهای و احساسات مهندسیشدهای هستند که هدفشان نه روشنگری، بلکه به خواب فرو بردن شعور انتقادی مخاطب و جلوگیری از مواجههی او با حقیقت است. آنانی که این لالاییها را میخوانند، به خوبی میدانند که واقعیت خام و دستنخوردهی یک مراسم وداع، با تمام فراز و فرودها، اندوههای بیواسطه و چهرههای واقعی حاضران، هیچ شباهتی به آن تصویر ایدهآل، مقدسمآبانه یا ایدئولوژیکی که آنها قصد فروش آن را دارند، ندارد.
یک مستند ساده، فراتر از یک فایل تصویری، تجلی حقیقت بیدفاع است. مستند یعنی ثبت لحظاتی که از کنترل کارگردانان روایتهای رسمی خارج است. مستند یعنی ثبت حقیقتی که در آن، مرگ و سوگ به کالایی برای مصادرههای سیاسی، اجتماعی یا عقیدتی تبدیل نمیشود. قدرت ویرانگر یک مستند برای متولیان این رویای مسموم، دقیقا در همین غیرقابلکنترل بودن و عریان بودن آن نهفته است. یک قاب مستند میتواند تمام زحمات ماهها تبلیغات، بزرگنماییها و دروغپردازیها را در هم بشکند، زیرا زبان تصویر واقعی، تابوی بسیاری از کلیشهها را میشکند و مخاطب را از برزخ توهم به زمین سخت واقعیت فرود میآورد.
در نهایت، آنچه این رویا فروشان را به وحشت انداخته است، ماهیت شکنندهی توهمی است که بر بالای آن ایستادهاند. آنها میخواهند فقدان یک انسان و یک رویداد واقعی را به یک نماد انتزاعی تبدیل کنند تا از طریق آن، اهداف پنهان خود را پیش ببرند و بر احساسات عمومی سوار شوند. اما مستند، به مثابهی یک ناظر بیطرف و یک سند تاریخی، این معاملهی نابرابر را برهم میزند. ترس آنها از مستند، ترس از دوربین نیست؛ ترس از بیدار شدن خوابزدگانی است که در حال بلعیدن این رویاهای مسموماند. آنها میدانند که برای فروپاشی یک دروغ بزرگ و یک روایت مسموم، نیازی به یک انقلاب عظیم نیست؛ گاهی تنها کافی است یک مستند ساده، پرده از چهرهی واقعی یک مراسم وداع بردارد تا کاخ بلند توهم، بر سر معمارانش خراب شود.
✍️سایهروشن
" اهالی تپه ندبه "
کتابی خواندنی و هشداردهنده که به یکی از لایههای کمتر دیدهشده تاریخ صدر اسلام میپردازد: گروه دومی که در شهادت اباعبدالله الحسین علیهالسلام سهم داشتند. این گروه، همانان نیستند که در روز عاشورا رو در روی امام ایستادند و شمشیر کشیدند؛ بلکه کسانیاند که با سکوت، ترس، طمع، پیمانشکنی و کنارهگیری از میدان، زمینهساز آن فاجعه شدند.
آنان که در ظاهر در صف یزید و معاویه نبودند، اما وقتی لحظه انتخاب رسید، در کنار ولی زمان هم نبودند. و همین نبودنشان انتخابی بود که دستشان را به خون مقدس و مطهر ولی خدا آلوده کرد.
کتاب نشان میدهد این الگو فقط به کربلا محدود نمیشود. همان روحیه در دوران امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیهالسلام نیز خون به دل آن حضرت کرد. کسانی که با آن حضرت بیعت کردند، اما در فتنهها او را تنها گذاشتند؛ کسانی که حق را میشناختند، ولی مصلحت شخصی، قبیله، قدرت یا ترس را بر یاری ولی ترجیح دادند. آنان مستقیم در صف دشمن نبودند، اما با بیتفاوتی و عدم همراهی، در شکست حق شریک شدند. از این منظر، تاریخ فقط روایت گذشته نیست؛ آینهای است که رفتار ما را در فتنههای امروز نشان میدهد.
در فتنهها، مرز حق و باطل همیشه با صفبندیهای رسمی و آشکار مشخص نمیشود. گاهی دشمن آن کسی است که در خانه مینشیند و میگوید کاری به کار سیاست و قدرت ندارم. گاهی خطر از سوی کسانی است که حق را میشناسند، اما به بهانه احتیاط، مصلحت، نبود شرایط یا ترس از هزینه، از میدان خارج میشوند. این کتاب کمک میکند این گونههای پنهان خیانت و بیوفایی را بشناسیم.
برای شیعیان و انقلابیون امروز، اهالی تپه ندبه تنها یک گزارش تاریخی نیست؛ یک درسنامه عملی است.
در دورانی که روزگارمان پیچیده شده در فتنههای خاکستری است و دشمنان با ابزارهای رسانهای، اقتصادی، روانی و سیاسی مرزها را جابهجا میکنند، پرسش اصلی این است: ما در کجای تاریخ ایستادهایم؟ آیا هنگام تنها ماندن ولی زمان، همان کسانی نیستیم که در ظاهر دشمن نیستند، اما عمل کوتاهی میکنند؟
کتاب با نشان دادن سرنوشت کسانی که نبودن و وقوف را انتخاب کردند، هشدار میدهد که بیطرفی در فتنه، به سود باطل تمام میشود.
شاید راز کاربردی بودن این کتاب همین باشد: آنانکه شجاعانه سر در راه امر ولی الله قرار نمیدهند، خون ولی خدا را نه فقط با شمشیر، بلکه با سکوت، غفلت، عافیتطلبی و همراهی نکردن، بر زمین میریزد.
اهالی تپه ندبه ما را به خودآزمایی دعوت میکند؛ به اینکه بپرسیم در فتنههای امروز، آیا در کنار ولی زمان ایستادهایم یا فقط تماشاگریم؟ و این پرسش، شاید مهمترین پرسش هر شیعه و هر انقلابی در زمانه ما باشد.
✍️سایهروشن
" نویل چمبرلینهای ایرانی؛ درس تاریخ برای مسئولین کشور که از یادگیری آن امتناع میکنند "
۸۸ سال پیش، در ۳۰ سپتامبر ۱۹۳۸، در شهر مونیخ توافقنامهای میان آدولف هیتلر از آلمان نازی، بنیتو موسولینی از پادشاهی ایتالیا، نویل چمبرلین از انگلستان و ادوار دالادیه از فرانسه امضا شد. توافقی که در ظاهر برای جلوگیری از جنگ و آرام کردن عطش سیریناپذیر هیتلر در تصرف خاک اروپا و خونریزی بیشتر طراحی شده بود. چمبرلین پس از بازگشت به لندن، کاغذی را در دست گرفت و گفت «صلح برای زمان ما» را به ارمغان آورده است. اما این توافق، نه صلح بود و نه ضمانتی برای آینده؛ بلکه تنها یک تعویق کوتاه و یک چراغ سبز پنهان برای متجاوز بود.
مونیخ، درسآموزترین نمونه برا شکست و ضعف بنیادین سیاست مماشات است. قدرتهای بزرگ، بدون حضور چکسلواکی بخشی از خاک آن را به هیتلر واگذار کردند. آنها گمان کردند با دادن امتیاز، میتوانند اشتهای او را مهار کنند. اما هیتلر نه تنها دست از توسعهطلبی برنداشت، بلکه این توافق را به مثابه ضعف طرف مقابل تفسیر کرد. کمتر از یک سال بعد، در ۱۵ مارس ۱۹۳۹، با لشکرکشی گسترده به خاک چکسلواکی، توافق مونیخ را پاره کرد و آن را به گورستان توافقات بیحاصل تاریخ فرستاد. در اروپای ۱۹۳۹، پس از این نقض آشکار، متفقین سرانجام دریافتند که مماشات، جنگ را به تأخیر میاندازد اما آن را حذف نمیکند. آنها به هیتلر اعلام جنگ کردند و فهمیدند که با یک قدرت توسعهطلب نمیتوان بر پایه اعتماد و کاغذ، صلح ساخت.
حال چرا یادآوری این برهه تاریخ اهمیت دارد؟
در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۸۷ سال بعد از نقض تاریخی توافق مونیخ، توافقی میان آمریکا و ایران به دو زبان فارسی و انگلیسی امضا شد. تقریباً ۸ تا ۱۰ روز بعد از امضای آن در کاخ ورسای فرانسه و گرفتن ژست پیروزی و بیان جمله تاریخی «این سند شکست آمریکاست»، موج جدید حملات علیه سواحل جنوبی ایران و نقض تمام بندهای توافقنامه و اعمال محاصره دریایی آغاز شد. این صحنه، تکرار همان نمایش کهنه تاریخ است: امضای توافق، جشن پیروزی، و سپس نقض بیهزینه.
شاید باز پرسیده شود ربط این دو واقعه به یکدیگر چیست؟
ربطش در تفاوت واکنشهاست. در اروپای ۱۹۳۹، بعد از نقض توافق مونیخ، متفقین علیه هیتلر اعلام جنگ کردند. اما در ایران ۲۰۲۶، بعد از داغهای جانگدازی که در پی جنگ دیده شد، نه تنها کسی اعلام جنگ نکرد، بلکه انگشت اتهام به جای اینکه به سوی ناقض توافقنامه دراز شود، به سمت دلسوزان کشور و کسانی دراز شد که با استناد به سابقه ننگین آمریکا در پایبندی به توافقات، از همان ابتدا نسبت به این تفاهمنامه هشدار داده بودند. این اتفاق مثل آن است که بعد از نقض توافق مونیخ، انگشت اتهام به سمت ملکه انگلستان دراز شود؛ همینقدر مضحک و مسخره.
واقعیت این است که منتقدان توافق، مخالف صلح نبودند. آنها مخالف صلح کاغذی بودند.
صلحی که ضمانت اجرایی ندارد، راستیآزمایی نمیشود، طرف قوی را به هیچ هزینهای وادار نمیکند و طرف ضعیف را در وضعیت انتظار و انفعال نگه میدارد. آنها از تاریخ آموخته بودند که توافق با قدرتهایی که سابقه نقض، خروج یکطرفه و بازتفسیر تعهدات را دارند، اگر با قدرت بازدارنده، اتحاد واقعی و آمادگی مقابله همراه نباشد، تنها یک برگ کاغذ است.
آنچه که در مونیخ رخ داد نیز عینا همینگونه بود: توافق، نه پایان جنگ، بلکه مقدمه آن. توافق ۲۰۲۶ نیز اگر همان مسیر را برود، نه شکست آمریکا، بلکه فرصتی برای آمریکا خواهد بود تا با استفاده از زبان توافق، دست خود را برای فشار بیشتر باز بگذارد.
اینکه پس از نقض توافق، به جای محکوم کردن ناقض، منتقدان داخلی را مقصر میکنند، نشانه روشنی از یک بیماری سیاسی است: فرار از مسئولیت. وقتی سیاستمداران از خود میپرسند چرا توافق شکست خورد، پاسخ را نه در محاسبات غلط خود، نه در اعتماد بیجا به طرف مقابل، و نه در نبود ضمانت اجرایی، بلکه در صدای منتقدان جستوجو میکنند. این همان چرخه همیشگی است: اول با وعده صلح و رفاقت، انتقادها را خفه میکنند؛ سپس وقتی توافق نقض شد، برای پنهان کردن خطای خود، منتقدان را ضدصلح و دلسوز دشمن مینامند. اما تاریخ بارها ثابت کرده که تیراندازی به پیامآور، مشکل را حل نمیکند؛ فقط زمان و هزینهی پذیرش واقعیت را سنگینتر میکند.
درس مونیخ برای مسئولان ایرانی این است: توافق بدون ضمانت، تعهد بدون راستیآزمایی و صلح بدون قدرت، توهمی بیش نیست. مماشات با یک قدرت توسعهطلب، نه تنها او را آرام نمیکند، بلکه جسورتر میسازد. اگر کسی از تاریخ درس نگیرد، تاریخ درس خود را با هزینهای بسیار گرانتر تکرار میکند. سیاستمدارنمایان ایران و کسانی که داعیه رفاقتشان با حاج قاسم و صدای نهجالبلاغه خواندن و عدالت علویشان در ایام انتخابات گوش عالم را کر کرده بود، باید بدانند که اعتماد به ناقض، خود نقض عقل است.
باشد که این بار، به جای دراز کردن انگشت اتهام به سوی دلسوزان، به آینه نگاه کنند و بپرسند: ما از تاریخ چه درسی گرفتهایم؟
✍️سایهروشن
" بیعت "
بیعت در معنای اصیل خود، چیزی جز تسلیم آگاهانه و کامل به شخص ولی نیست. ما قائم به فرد هستیم و این را پنهان نمیکنیم. فکر و ذکر ما حول محور شخصی میچرخد که او را حجت خدا و راهبر راه حق شناختهایم. این وابستگی نقص نیست، بلکه ماهیت خود بیعت است. بیعتی که هر لحظه با ترازوی شخصی سنجیده شود و هرجا با سلیقه ما نساخت کنار گذاشته شود، بیعت نیست؛ همکاری مشروط میان دو طرف برابر است.
این مذهب از بیعتهایی که با تعقل و منطقی بیگانه از الاهیات درآمیختند، ضربههای سنگینی خورده است. یکی از آن ضربهها بعد از گذشت قرنها، هنوز تازه است و داغ بر داغهای دل شیعه میافزاید.
پس اگر به هر دلیلی نظر امام تغییر کرد، نباید با طعنه گفت: شما که قائم به فرد هستید، پس نادان و متناقضاید. تغییر تصمیم رهبری تناقض نیست. ما از ابتدا خود را در اختیار ولی گذاشتهایم، نه در اختیار یک موضع ثابت. ولی در هر زمان بر اساس شناخت و مسئولیت خود تصمیم میگیرد و وظیفه ما اطاعت است.
شواهدش در تاریخ روشن است. اگر ولی رسولالله بود و به هجرت فرمان داد، باید خانه و شهر را رها میکردیم و میرفتیم. اگر ولی امیرالمؤمنین بود و به جهاد فرمان داد، باید شمشیر برمیداشتیم. اگر ولی کریم اهلبیت بود و به صلح فرمان داد، باید دست از جنگ میکشیدیم و صلح میکردیم. هجرت و جهاد و صلح ظاهراً سه جهت متفاوتاند، ولی ریشه همه یکی است: فرمان ولی.
نمیشود به کسی بگوییم ولی و با او بیعت کنیم، اما در همان حال بگوییم ما منطق خودمان را داریم و هرجا با منطقمان نساخت، از ولی عبور میکنیم. این دو با هم جمع نمیشوند. چنین بیعتی در واقع بیعت با منطق خود ماست و ولی در آن فقط عنوانی است بدون محتوا.
تلخترین شاهد این سخن کربلاست. حسین بن علی علیهالسلام تشنه و تنها به شهادت رسید و سر مبارکش از بدن مطهرش جدا شد. این فاجعه معلول همین تردیدها و تعقلهای نابجا بود. کسانی که او را دعوت کردند و بعد در لحظهای که باید کنارش میماندند، حسابوکتاب خودشان را پیش کشیدند و کنار رفتند، دستبهدست هم دادند تا او تنها بماند.
وقتی با تعقل به این رسیدیم که امام کیست، کار عقل در همینجا تمام میشود. پس از آن معنایی ندارد که در هر حادثه بنشینیم و با میزان خودمان بسنجیم که فرمان او درست است یا نه. عقل ما را به در خانه ولی رساند و حالا وقت ورود است، نه ایستادن پشت در و داوری.
ما برای نان و آب مسلمان نشدیم و انقلاب نکردیم. رفاه و حداقلهای زندگی لازم است و از اهداف ماست، ولی هدف اصلی چیز دیگری بود: برافراشتن پرچم حق و حقانیت و قیام برای خدا. پس این تعقلهای نابجا را کنار بگذارید که راه را گم میکند و صف را پراکنده.
ما از خود هیچ نداریم و هرچه داریم از خداست. امروز ولایت الله در ولایت فقیه جلوه کرده است و اطاعت از او اطاعت از ولایت الهی است.
✍️سایهروشن
" سحرگاه دهم اسفند "
تاریخ برای من در سحرگاه دهم اسفند متوقف شده است
گویی عقربههای زمان، درست در همان لحظه، از حرکت ایستادهاند و جهان، هرچقدر هم که به راه خود ادامه داده باشد، نتوانسته مرا از آن سحرگاه عبور دهد
از آن روز تاکنون اتفاقات بسیاری رخ داده است
روزهای خوب و بد از پی یکدیگر گذشتهاند، خبرهای تلخ و شیرین آمدهاند، آدمها خندیدهاند، گریستهاند، زندگی جریان داشته و تقویم، بیاعتنا به آنچه بر ما گذشته، ورق خورده است
اما هنوز بوی سحری دهم اسفند در مشامم باقی مانده است
هنوز آن سحرگاه را با تمام جزئیاتش به خاطر دارم
با سکوت سنگین پیش از طلوع، با اضطرابی که آرامآرام در جانم ریشه میدواند و با خبری که قرار بود جهان ذهنیام را به پیش و پس از خودش تقسیم کند
هنوز احساس میکنم تکههای شیشهخوردهای را فرو دادهام که از آن روز در گلویم ماندهاند
هنوز گاهی نفس کشیدن برایم دشوار میشود
انگار چیزی در سینهام گیر کرده که نه میتوانم بیرونش بیاورم و نه میتوانم با آن کنار بیایم
بعضی خبرها فقط شنیده نمیشوند؛ در جان آدم فرو میروند، در حافظهاش خانه میکنند و سالها بعد، با کوچکترین بهانهای، دوباره خودشان را به یاد میآورند
هنوز دلم در انتظار شنیدن همان جملهای است که دیگر هیچوقت به همان شکل نخواهم شنید: پیام تصویری رهبر معظم انقلاب درباره حملات ناجوانمردانه آمریکا و رژیم صهیونیستی
هنوز در گوشهای از ذهنم، انگار قرار است لحظهای دیگر خبر از راه برسد، تصویر ایشان ظاهر شود و آن صدای آشنا، بار دیگر با ما سخن بگوید
گاهی آدم آنقدر به حضور کسی عادت کرده است که حتی پس از شنیدن خبر رفتنش نیز، ذهنش حاضر نیست غیبت او را بپذیرد
انتظار، همچنان به حیات خود ادامه میدهد؛ حتی وقتی دیگر انتظاری برای برآورده شدن وجود ندارد
کاش میشد زمان را به عقب برگرداند؛ نه حتی تا روزهای پیش از آن حادثه، بلکه فقط تا چند دقیقه پیش از اعلام خبر
کاش میشد ساعت را همانجا متوقف کرد؛ در آخرین دقایقی که هنوز خبر شهادت به گوشمان نرسیده بود، در آخرین لحظاتی که هنوز میشد به ادامه حضورش امید داشت
میدانم که ساعتها پیش از شنیدن خبر، پر کشیده بود؛ میدانم که زمان شهادت با زمان آگاهی ما از شهادت یکی نبود؛ اما مگر شنیدن خبر، خودش واقعهای مستقل نیست؟
مگر میشود سنگینی لحظهای را که حقیقت، ناگهان از پرده بیرون میافتد، با دانستن اینکه آن اتفاق پیشتر رخ داده بود، کمتر کرد؟
گاهی فاصله میان وقوع یک حادثه و آگاهی از آن، تنها چند ساعت است؛ اما همین چند ساعت، مرز میان دو جهان میشود: جهانی که در آن هنوز امید به حضور کسی زنده است و جهانی که باید در آن، نبودنش را باور کرد
شاید به همین دلیل است که لحظه شنیدن خبر شهادت، برای بازماندگان، گاهی بهاندازه خود واقعه و حتی بیش از آن سنگین است
اما در میان تمام این اندوه، پرسشی هست که دست از سرم برنمیدارد؛ پرسشی تلختر از خود فقدان: آیا واقعاً قرار است باز هم همان اشتباهات تکرار شوند؟ آیا تاریخ باید بارها و بارها با خون پاکترین انسانها نوشته شود تا دیگران اندکی به خود بیایند؟ چه تفاوتی میکند آنکه به شهادت میرسد، معصوم باشد یا ولیفقیه، پیشوا باشد یا انسانی که جامعه چشم امید به او دوخته است؛ وقتی قرار است خواص، باز هم از کنار نشانهها عبور کنند، باز هم در فهم مسئولیت تاریخی خود کوتاهی کنند و باز هم پس از هر حادثه، به جای بازنگری در رفتار و تصمیمهایشان، به چند جمله تسلیت و چند مراسم بزرگداشت بسنده کنند؟
راستی، مگر شهادت اولیای الهی و پیشوایان حق، صرفا یک واقعه برای سوگواری است؟ مگر خون شهید فقط برای آن است که چند روزی در هیاهوی احساسات، نامش را بر زبان بیاوریم و پس از فروکش کردن التهاب، دوباره به همان مسیر پیشین بازگردیم؟
شهادت، اگر قرار است در حافظه تاریخی یک ملت زنده بماند، باید چیزی بیش از اندوه به همراه داشته باشد. باید به فهمی تازه، مسئولیتی سنگینتر و ارادهای جدیتر برای اصلاح بینجامد
خون شهید نباید به پوششی برای پنهان کردن خطاهای زندگان تبدیل شود. اتفاقاً هرچه جایگاه شهید والاتر باشد، مسئولیت بازماندگان نیز سنگینتر است؛ بهویژه آنان که در جایگاه تصمیمگیری، تحلیل، هدایت و تأثیرگذاری بر سرنوشت جامعه قرار دارند
دردناک است که گاهی آدم احساس میکند شهیدان میروند، اما برخی از زندگان همچنان در همان نقطهای ایستادهاند که پیش از شهادت آنها ایستاده بودند؛ نه از گذشته درس گرفتهاند، نه نشانهها را جدی گرفتهاند و نه مسئولیت خود را آنگونه که باید فهمیدهاند