" اهالی تپه ندبه "
کتابی خواندنی و هشداردهنده که به یکی از لایههای کمتر دیدهشده تاریخ صدر اسلام میپردازد: گروه دومی که در شهادت اباعبدالله الحسین علیهالسلام سهم داشتند. این گروه، همانان نیستند که در روز عاشورا رو در روی امام ایستادند و شمشیر کشیدند؛ بلکه کسانیاند که با سکوت، ترس، طمع، پیمانشکنی و کنارهگیری از میدان، زمینهساز آن فاجعه شدند.
آنان که در ظاهر در صف یزید و معاویه نبودند، اما وقتی لحظه انتخاب رسید، در کنار ولی زمان هم نبودند. و همین نبودنشان انتخابی بود که دستشان را به خون مقدس و مطهر ولی خدا آلوده کرد.
کتاب نشان میدهد این الگو فقط به کربلا محدود نمیشود. همان روحیه در دوران امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیهالسلام نیز خون به دل آن حضرت کرد. کسانی که با آن حضرت بیعت کردند، اما در فتنهها او را تنها گذاشتند؛ کسانی که حق را میشناختند، ولی مصلحت شخصی، قبیله، قدرت یا ترس را بر یاری ولی ترجیح دادند. آنان مستقیم در صف دشمن نبودند، اما با بیتفاوتی و عدم همراهی، در شکست حق شریک شدند. از این منظر، تاریخ فقط روایت گذشته نیست؛ آینهای است که رفتار ما را در فتنههای امروز نشان میدهد.
در فتنهها، مرز حق و باطل همیشه با صفبندیهای رسمی و آشکار مشخص نمیشود. گاهی دشمن آن کسی است که در خانه مینشیند و میگوید کاری به کار سیاست و قدرت ندارم. گاهی خطر از سوی کسانی است که حق را میشناسند، اما به بهانه احتیاط، مصلحت، نبود شرایط یا ترس از هزینه، از میدان خارج میشوند. این کتاب کمک میکند این گونههای پنهان خیانت و بیوفایی را بشناسیم.
برای شیعیان و انقلابیون امروز، اهالی تپه ندبه تنها یک گزارش تاریخی نیست؛ یک درسنامه عملی است.
در دورانی که روزگارمان پیچیده شده در فتنههای خاکستری است و دشمنان با ابزارهای رسانهای، اقتصادی، روانی و سیاسی مرزها را جابهجا میکنند، پرسش اصلی این است: ما در کجای تاریخ ایستادهایم؟ آیا هنگام تنها ماندن ولی زمان، همان کسانی نیستیم که در ظاهر دشمن نیستند، اما عمل کوتاهی میکنند؟
کتاب با نشان دادن سرنوشت کسانی که نبودن و وقوف را انتخاب کردند، هشدار میدهد که بیطرفی در فتنه، به سود باطل تمام میشود.
شاید راز کاربردی بودن این کتاب همین باشد: آنانکه شجاعانه سر در راه امر ولی الله قرار نمیدهند، خون ولی خدا را نه فقط با شمشیر، بلکه با سکوت، غفلت، عافیتطلبی و همراهی نکردن، بر زمین میریزد.
اهالی تپه ندبه ما را به خودآزمایی دعوت میکند؛ به اینکه بپرسیم در فتنههای امروز، آیا در کنار ولی زمان ایستادهایم یا فقط تماشاگریم؟ و این پرسش، شاید مهمترین پرسش هر شیعه و هر انقلابی در زمانه ما باشد.
✍️سایهروشن
" نویل چمبرلینهای ایرانی؛ درس تاریخ برای مسئولین کشور که از یادگیری آن امتناع میکنند "
۸۸ سال پیش، در ۳۰ سپتامبر ۱۹۳۸، در شهر مونیخ توافقنامهای میان آدولف هیتلر از آلمان نازی، بنیتو موسولینی از پادشاهی ایتالیا، نویل چمبرلین از انگلستان و ادوار دالادیه از فرانسه امضا شد. توافقی که در ظاهر برای جلوگیری از جنگ و آرام کردن عطش سیریناپذیر هیتلر در تصرف خاک اروپا و خونریزی بیشتر طراحی شده بود. چمبرلین پس از بازگشت به لندن، کاغذی را در دست گرفت و گفت «صلح برای زمان ما» را به ارمغان آورده است. اما این توافق، نه صلح بود و نه ضمانتی برای آینده؛ بلکه تنها یک تعویق کوتاه و یک چراغ سبز پنهان برای متجاوز بود.
مونیخ، درسآموزترین نمونه برا شکست و ضعف بنیادین سیاست مماشات است. قدرتهای بزرگ، بدون حضور چکسلواکی بخشی از خاک آن را به هیتلر واگذار کردند. آنها گمان کردند با دادن امتیاز، میتوانند اشتهای او را مهار کنند. اما هیتلر نه تنها دست از توسعهطلبی برنداشت، بلکه این توافق را به مثابه ضعف طرف مقابل تفسیر کرد. کمتر از یک سال بعد، در ۱۵ مارس ۱۹۳۹، با لشکرکشی گسترده به خاک چکسلواکی، توافق مونیخ را پاره کرد و آن را به گورستان توافقات بیحاصل تاریخ فرستاد. در اروپای ۱۹۳۹، پس از این نقض آشکار، متفقین سرانجام دریافتند که مماشات، جنگ را به تأخیر میاندازد اما آن را حذف نمیکند. آنها به هیتلر اعلام جنگ کردند و فهمیدند که با یک قدرت توسعهطلب نمیتوان بر پایه اعتماد و کاغذ، صلح ساخت.
حال چرا یادآوری این برهه تاریخ اهمیت دارد؟
در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶، حدود ۸۷ سال بعد از نقض تاریخی توافق مونیخ، توافقی میان آمریکا و ایران به دو زبان فارسی و انگلیسی امضا شد. تقریباً ۸ تا ۱۰ روز بعد از امضای آن در کاخ ورسای فرانسه و گرفتن ژست پیروزی و بیان جمله تاریخی «این سند شکست آمریکاست»، موج جدید حملات علیه سواحل جنوبی ایران و نقض تمام بندهای توافقنامه و اعمال محاصره دریایی آغاز شد. این صحنه، تکرار همان نمایش کهنه تاریخ است: امضای توافق، جشن پیروزی، و سپس نقض بیهزینه.
شاید باز پرسیده شود ربط این دو واقعه به یکدیگر چیست؟
ربطش در تفاوت واکنشهاست. در اروپای ۱۹۳۹، بعد از نقض توافق مونیخ، متفقین علیه هیتلر اعلام جنگ کردند. اما در ایران ۲۰۲۶، بعد از داغهای جانگدازی که در پی جنگ دیده شد، نه تنها کسی اعلام جنگ نکرد، بلکه انگشت اتهام به جای اینکه به سوی ناقض توافقنامه دراز شود، به سمت دلسوزان کشور و کسانی دراز شد که با استناد به سابقه ننگین آمریکا در پایبندی به توافقات، از همان ابتدا نسبت به این تفاهمنامه هشدار داده بودند. این اتفاق مثل آن است که بعد از نقض توافق مونیخ، انگشت اتهام به سمت ملکه انگلستان دراز شود؛ همینقدر مضحک و مسخره.
واقعیت این است که منتقدان توافق، مخالف صلح نبودند. آنها مخالف صلح کاغذی بودند.
صلحی که ضمانت اجرایی ندارد، راستیآزمایی نمیشود، طرف قوی را به هیچ هزینهای وادار نمیکند و طرف ضعیف را در وضعیت انتظار و انفعال نگه میدارد. آنها از تاریخ آموخته بودند که توافق با قدرتهایی که سابقه نقض، خروج یکطرفه و بازتفسیر تعهدات را دارند، اگر با قدرت بازدارنده، اتحاد واقعی و آمادگی مقابله همراه نباشد، تنها یک برگ کاغذ است.
آنچه که در مونیخ رخ داد نیز عینا همینگونه بود: توافق، نه پایان جنگ، بلکه مقدمه آن. توافق ۲۰۲۶ نیز اگر همان مسیر را برود، نه شکست آمریکا، بلکه فرصتی برای آمریکا خواهد بود تا با استفاده از زبان توافق، دست خود را برای فشار بیشتر باز بگذارد.
اینکه پس از نقض توافق، به جای محکوم کردن ناقض، منتقدان داخلی را مقصر میکنند، نشانه روشنی از یک بیماری سیاسی است: فرار از مسئولیت. وقتی سیاستمداران از خود میپرسند چرا توافق شکست خورد، پاسخ را نه در محاسبات غلط خود، نه در اعتماد بیجا به طرف مقابل، و نه در نبود ضمانت اجرایی، بلکه در صدای منتقدان جستوجو میکنند. این همان چرخه همیشگی است: اول با وعده صلح و رفاقت، انتقادها را خفه میکنند؛ سپس وقتی توافق نقض شد، برای پنهان کردن خطای خود، منتقدان را ضدصلح و دلسوز دشمن مینامند. اما تاریخ بارها ثابت کرده که تیراندازی به پیامآور، مشکل را حل نمیکند؛ فقط زمان و هزینهی پذیرش واقعیت را سنگینتر میکند.
درس مونیخ برای مسئولان ایرانی این است: توافق بدون ضمانت، تعهد بدون راستیآزمایی و صلح بدون قدرت، توهمی بیش نیست. مماشات با یک قدرت توسعهطلب، نه تنها او را آرام نمیکند، بلکه جسورتر میسازد. اگر کسی از تاریخ درس نگیرد، تاریخ درس خود را با هزینهای بسیار گرانتر تکرار میکند. سیاستمدارنمایان ایران و کسانی که داعیه رفاقتشان با حاج قاسم و صدای نهجالبلاغه خواندن و عدالت علویشان در ایام انتخابات گوش عالم را کر کرده بود، باید بدانند که اعتماد به ناقض، خود نقض عقل است.
باشد که این بار، به جای دراز کردن انگشت اتهام به سوی دلسوزان، به آینه نگاه کنند و بپرسند: ما از تاریخ چه درسی گرفتهایم؟
✍️سایهروشن
" بیعت "
بیعت در معنای اصیل خود، چیزی جز تسلیم آگاهانه و کامل به شخص ولی نیست. ما قائم به فرد هستیم و این را پنهان نمیکنیم. فکر و ذکر ما حول محور شخصی میچرخد که او را حجت خدا و راهبر راه حق شناختهایم. این وابستگی نقص نیست، بلکه ماهیت خود بیعت است. بیعتی که هر لحظه با ترازوی شخصی سنجیده شود و هرجا با سلیقه ما نساخت کنار گذاشته شود، بیعت نیست؛ همکاری مشروط میان دو طرف برابر است.
این مذهب از بیعتهایی که با تعقل و منطقی بیگانه از الاهیات درآمیختند، ضربههای سنگینی خورده است. یکی از آن ضربهها بعد از گذشت قرنها، هنوز تازه است و داغ بر داغهای دل شیعه میافزاید.
پس اگر به هر دلیلی نظر امام تغییر کرد، نباید با طعنه گفت: شما که قائم به فرد هستید، پس نادان و متناقضاید. تغییر تصمیم رهبری تناقض نیست. ما از ابتدا خود را در اختیار ولی گذاشتهایم، نه در اختیار یک موضع ثابت. ولی در هر زمان بر اساس شناخت و مسئولیت خود تصمیم میگیرد و وظیفه ما اطاعت است.
شواهدش در تاریخ روشن است. اگر ولی رسولالله بود و به هجرت فرمان داد، باید خانه و شهر را رها میکردیم و میرفتیم. اگر ولی امیرالمؤمنین بود و به جهاد فرمان داد، باید شمشیر برمیداشتیم. اگر ولی کریم اهلبیت بود و به صلح فرمان داد، باید دست از جنگ میکشیدیم و صلح میکردیم. هجرت و جهاد و صلح ظاهراً سه جهت متفاوتاند، ولی ریشه همه یکی است: فرمان ولی.
نمیشود به کسی بگوییم ولی و با او بیعت کنیم، اما در همان حال بگوییم ما منطق خودمان را داریم و هرجا با منطقمان نساخت، از ولی عبور میکنیم. این دو با هم جمع نمیشوند. چنین بیعتی در واقع بیعت با منطق خود ماست و ولی در آن فقط عنوانی است بدون محتوا.
تلخترین شاهد این سخن کربلاست. حسین بن علی علیهالسلام تشنه و تنها به شهادت رسید و سر مبارکش از بدن مطهرش جدا شد. این فاجعه معلول همین تردیدها و تعقلهای نابجا بود. کسانی که او را دعوت کردند و بعد در لحظهای که باید کنارش میماندند، حسابوکتاب خودشان را پیش کشیدند و کنار رفتند، دستبهدست هم دادند تا او تنها بماند.
وقتی با تعقل به این رسیدیم که امام کیست، کار عقل در همینجا تمام میشود. پس از آن معنایی ندارد که در هر حادثه بنشینیم و با میزان خودمان بسنجیم که فرمان او درست است یا نه. عقل ما را به در خانه ولی رساند و حالا وقت ورود است، نه ایستادن پشت در و داوری.
ما برای نان و آب مسلمان نشدیم و انقلاب نکردیم. رفاه و حداقلهای زندگی لازم است و از اهداف ماست، ولی هدف اصلی چیز دیگری بود: برافراشتن پرچم حق و حقانیت و قیام برای خدا. پس این تعقلهای نابجا را کنار بگذارید که راه را گم میکند و صف را پراکنده.
ما از خود هیچ نداریم و هرچه داریم از خداست. امروز ولایت الله در ولایت فقیه جلوه کرده است و اطاعت از او اطاعت از ولایت الهی است.
✍️سایهروشن
" سحرگاه دهم اسفند "
تاریخ برای من در سحرگاه دهم اسفند متوقف شده است
گویی عقربههای زمان، درست در همان لحظه، از حرکت ایستادهاند و جهان، هرچقدر هم که به راه خود ادامه داده باشد، نتوانسته مرا از آن سحرگاه عبور دهد
از آن روز تاکنون اتفاقات بسیاری رخ داده است
روزهای خوب و بد از پی یکدیگر گذشتهاند، خبرهای تلخ و شیرین آمدهاند، آدمها خندیدهاند، گریستهاند، زندگی جریان داشته و تقویم، بیاعتنا به آنچه بر ما گذشته، ورق خورده است
اما هنوز بوی سحری دهم اسفند در مشامم باقی مانده است
هنوز آن سحرگاه را با تمام جزئیاتش به خاطر دارم
با سکوت سنگین پیش از طلوع، با اضطرابی که آرامآرام در جانم ریشه میدواند و با خبری که قرار بود جهان ذهنیام را به پیش و پس از خودش تقسیم کند
هنوز احساس میکنم تکههای شیشهخوردهای را فرو دادهام که از آن روز در گلویم ماندهاند
هنوز گاهی نفس کشیدن برایم دشوار میشود
انگار چیزی در سینهام گیر کرده که نه میتوانم بیرونش بیاورم و نه میتوانم با آن کنار بیایم
بعضی خبرها فقط شنیده نمیشوند؛ در جان آدم فرو میروند، در حافظهاش خانه میکنند و سالها بعد، با کوچکترین بهانهای، دوباره خودشان را به یاد میآورند
هنوز دلم در انتظار شنیدن همان جملهای است که دیگر هیچوقت به همان شکل نخواهم شنید: پیام تصویری رهبر معظم انقلاب درباره حملات ناجوانمردانه آمریکا و رژیم صهیونیستی
هنوز در گوشهای از ذهنم، انگار قرار است لحظهای دیگر خبر از راه برسد، تصویر ایشان ظاهر شود و آن صدای آشنا، بار دیگر با ما سخن بگوید
گاهی آدم آنقدر به حضور کسی عادت کرده است که حتی پس از شنیدن خبر رفتنش نیز، ذهنش حاضر نیست غیبت او را بپذیرد
انتظار، همچنان به حیات خود ادامه میدهد؛ حتی وقتی دیگر انتظاری برای برآورده شدن وجود ندارد
کاش میشد زمان را به عقب برگرداند؛ نه حتی تا روزهای پیش از آن حادثه، بلکه فقط تا چند دقیقه پیش از اعلام خبر
کاش میشد ساعت را همانجا متوقف کرد؛ در آخرین دقایقی که هنوز خبر شهادت به گوشمان نرسیده بود، در آخرین لحظاتی که هنوز میشد به ادامه حضورش امید داشت
میدانم که ساعتها پیش از شنیدن خبر، پر کشیده بود؛ میدانم که زمان شهادت با زمان آگاهی ما از شهادت یکی نبود؛ اما مگر شنیدن خبر، خودش واقعهای مستقل نیست؟
مگر میشود سنگینی لحظهای را که حقیقت، ناگهان از پرده بیرون میافتد، با دانستن اینکه آن اتفاق پیشتر رخ داده بود، کمتر کرد؟
گاهی فاصله میان وقوع یک حادثه و آگاهی از آن، تنها چند ساعت است؛ اما همین چند ساعت، مرز میان دو جهان میشود: جهانی که در آن هنوز امید به حضور کسی زنده است و جهانی که باید در آن، نبودنش را باور کرد
شاید به همین دلیل است که لحظه شنیدن خبر شهادت، برای بازماندگان، گاهی بهاندازه خود واقعه و حتی بیش از آن سنگین است
اما در میان تمام این اندوه، پرسشی هست که دست از سرم برنمیدارد؛ پرسشی تلختر از خود فقدان: آیا واقعاً قرار است باز هم همان اشتباهات تکرار شوند؟ آیا تاریخ باید بارها و بارها با خون پاکترین انسانها نوشته شود تا دیگران اندکی به خود بیایند؟ چه تفاوتی میکند آنکه به شهادت میرسد، معصوم باشد یا ولیفقیه، پیشوا باشد یا انسانی که جامعه چشم امید به او دوخته است؛ وقتی قرار است خواص، باز هم از کنار نشانهها عبور کنند، باز هم در فهم مسئولیت تاریخی خود کوتاهی کنند و باز هم پس از هر حادثه، به جای بازنگری در رفتار و تصمیمهایشان، به چند جمله تسلیت و چند مراسم بزرگداشت بسنده کنند؟
راستی، مگر شهادت اولیای الهی و پیشوایان حق، صرفا یک واقعه برای سوگواری است؟ مگر خون شهید فقط برای آن است که چند روزی در هیاهوی احساسات، نامش را بر زبان بیاوریم و پس از فروکش کردن التهاب، دوباره به همان مسیر پیشین بازگردیم؟
شهادت، اگر قرار است در حافظه تاریخی یک ملت زنده بماند، باید چیزی بیش از اندوه به همراه داشته باشد. باید به فهمی تازه، مسئولیتی سنگینتر و ارادهای جدیتر برای اصلاح بینجامد
خون شهید نباید به پوششی برای پنهان کردن خطاهای زندگان تبدیل شود. اتفاقاً هرچه جایگاه شهید والاتر باشد، مسئولیت بازماندگان نیز سنگینتر است؛ بهویژه آنان که در جایگاه تصمیمگیری، تحلیل، هدایت و تأثیرگذاری بر سرنوشت جامعه قرار دارند
دردناک است که گاهی آدم احساس میکند شهیدان میروند، اما برخی از زندگان همچنان در همان نقطهای ایستادهاند که پیش از شهادت آنها ایستاده بودند؛ نه از گذشته درس گرفتهاند، نه نشانهها را جدی گرفتهاند و نه مسئولیت خود را آنگونه که باید فهمیدهاند
من هنوز در سحر دهم اسفند ماندهام. تقویم جلو رفته، روزها گذشتهاند و جهان مسیر خودش را ادامه داده است؛ اما بخشی از وجود من هنوز همانجاست. شاید روزی بتوانم از سنگینی آن سحرگاه عبور کنم، اما نمیخواهم فراموش کنم. نه آن بوی سحری را، نه آن بغض فروخورده را، نه آن خبر را و نه پرسشی را که پس از آن در ذهنم باقی ماند.
✍️سایهروشن