⚖️ عدالت؛ آرزوی دیرینهی بشر
اگر صفحات تاریخ بشر را ورق بزنیم، به حقیقتی روشن دست مییابیم: انسان، همواره در جستوجوی عدالت بوده است. انسانها با هر زبان، فرهنگ، نژاد و آیینی، از ظلم و تبعیض بیزار بوده و در آرزوی جامعهای زندگی کردهاند که در آن حق هر کس به او برسد و هیچ انسانی مورد ستم قرار نگیرد.
🌱 عدالت، تنها یک خواستهی اجتماعی یا سیاسی نیست؛ بلکه ندایی برخاسته از فطرت انسان است. همانگونه که جسم انسان تشنهی آب است، روح او نیز تشنهی عدالت است. از همین رو، هرگاه ظلم و تبعیض گسترش یافته، ملتها آرام ننشستهاند؛ بلکه برای تغییر وضعیت موجود و برپایی عدالت قیام کردهاند.
📜 تاریخ بشر نیز گواه همین حقیقت است. بسیاری از حکومتها با شعار مبارزه با ظلم و برقراری عدالت روی کار آمدند. برخی با تکیه بر قدرت نظامی، برخی با حمایت مردم و برخی دیگر از طریق انقلابهای گسترده، وعدهی ساختن جامعهای عادلانه را دادند. اما آنچه در عمل رخ داد، غالباً با عدالتِ وعده دادهشده فاصلهی بسیاری داشت.
⚠️ البته باید توجه داشت که ممکن است برخی حکومتها در بعضی عرصهها، مانند تأمین امنیت، اجرای بخشی از قوانین، توزیع برخی امکانات یا حمایت از گروهی از مردم، تا حدودی عدالت را برقرار کرده باشند. بنابراین، سخن از ناتوانی حکومتهای بشری در تحقق عدالت، به معنای انکار هرگونه عدالت در تاریخ نیست.
🔹 منظور از عدالت در این بحث، عدالت کامل و فراگیر در همهی جوانب زندگی بشر است؛ عدالتی که تنها به یک عرصه محدود نباشد، بلکه در سیاست، اقتصاد، قضاوت، حقوق، فرهنگ، روابط اجتماعی، اخلاق و همهی ابعاد زندگی انسان جاری شود؛ بهگونهای که هیچ حقی پایمال نشود، هیچ مظلومی بیپناه نماند و هیچ ظالمی نتواند از قدرت و ثروت خود برای ستم به دیگران استفاده کند.
⚔️ هنگامی که حکومتها از تحقق چنین عدالت فراگیری ناتوان ماندند یا خود گرفتار قدرتطلبی، فساد و تبعیض شدند، مردم بار دیگر به پا خاستند، حکومت پیشین را کنار زدند و نظامی دیگر را جایگزین آن کردند؛ به این امید که این بار عدالت بهطور کامل تحقق یابد. اما این چرخه بارها و بارها در طول تاریخ تکرار شد.
🏛️ بسیاری از انقلابهای بزرگ جهان نیز با شعار آزادی، برابری و عدالت آغاز شدند. مردم جان و مال خود را فدا کردند تا جامعهای بهتر بسازند؛ اما پس از گذشت زمان، در بسیاری از موارد، حکومتهای جدید نیز با چالشهایی مانند قدرتطلبی، فساد، تبعیض و بیعدالتی روبهرو شدند.
🌳 عدالت، به درختی میماند که همه از سایهی آن سخن میگویند؛ اما پرورش آن نیازمند ریشههایی عمیق از ایمان، اخلاق، قانونمداری و پاکی است. اگر این ریشهها وجود نداشته باشد، درخت عدالت هرگز بهطور کامل به ثمر نخواهد نشست؛ هرچند شعارهای زیبا دربارهی آن داده شود.
💭 تجربهی تاریخ نشان میدهد که مشکل بشر، ناآشنایی با ارزش عدالت نیست؛ بلکه ناتوانی در تحقق عدالت کامل و همهجانبه است. انسانها عدالت را دوست دارند و از ظلم بیزارند؛ اما هنگامی که قدرت، ثروت، منفعت شخصی و هواهای نفسانی بر انسانها غلبه میکند، اجرای عدالت دشوار میشود و تبعیض و ستم جای آن را میگیرد.
✨ از همین رو، تاریخ بشر را میتوان تاریخ تلاش برای رسیدن به عدالت دانست؛ تلاشی که بارها آغاز شده، در برخی عرصهها به موفقیتهایی دست یافته، اما هنوز به مقصد نهایی نرسیده است.
انسان همواره در جستوجوی جامعهای بوده است که در آن عدالت نه فقط در یک بخش، بلکه در تمامی ابعاد زندگی بشر جاری باشد؛ جامعهای که در آن هیچ حقی پایمال نشود، هیچ مظلومی بیپناه نماند و هیچ ظالمی مجال ستم نیابد.
🌍⚖️ این اشتیاق همیشگی نشان میدهد که عدالت، خواستهای فطری و جاودانه است که در ژرفای وجود انسان ریشه دارد؛ اما تحقق کامل و فراگیر آن، همواره یکی از بزرگترین آرزوها و چالشهای تاریخ بشر بوده است.
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
⚖️ چرا بشر نمیتواند عدالت کامل را برقرار کند؟
🔹 محدودیت علم بشر
برای برقراری عدالت، ابتدا باید انسان را بهدرستی شناخت؛ نیازهای واقعی او، مصالح و مفاسد زندگیاش و پیامدهای تصمیمات مختلف را دانست.
اما علم بشر محدود و تدریجی است.
انسان بسیاری از حقایق را در طول تاریخ و از راه تجربه و آزمونوخطا به دست آورده است. بشر امروز چیزهایی را میداند که گذشتگان نمیدانستند و آیندگان نیز به حقایقی دست خواهند یافت که برای ما ناشناخته است.
❓ حال چگونه انسانی که به همهی ابعاد وجود انسان و پیامدهای امور احاطه ندارد، میتواند برای همهی انسانها و در همهی زمانها، عدالت کامل برقرار کند؟
📌 عدالت کامل، نیازمند علم کامل به همهی مصالح و مفاسد انسان است؛ و این چیزی فراتر از توان بشر محدود است.
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
🔹 نبودن معیار قطعی برای عدالت
انسانها فطرتاً عدالت را درک میکنند و از ظلم بیزارند؛ اما در تعریف عدالت و تشخیص مصادیق آن، اختلافهای فراوانی دارند.
ممکن است چیزی از نگاه گروهی عین عدالت باشد، اما گروهی دیگر همان را ظلم بدانند؛ برای نمونه، برخی آزادی جنسی را حق انسان و عین عدالت میدانند، در حالی که برخی دیگر آن را موجب آسیب به فرد و جامعه و مصداق ظلم میدانند.
بنابراین، اگرچه اصل عدالت فطری است، اما برای تشخیص دقیق مصادیق عدالت و ظلم، به معیاری قطعی و صحیح نیاز داریم.
اگر انسان بخواهد عدالت را برقرار کند، ابتدا باید بداند:
❓ عدالت واقعی چیست؟
حق هر انسان کدام است؟
مرز آزادی کجاست؟
چه چیزی واقعاً به سود انسان است؟
و چه چیزی، هرچند در ظاهر مفید باشد، در نهایت به زیان اوست؟
انسانها در تعریف عدالت با یکدیگر اختلاف دارند؛ زیرا هرکس ممکن است بر اساس علم محدود، منافع، شرایط زمانه و برداشت خود، معیار متفاوتی ارائه کند.
📌 اگر انسانِ محدود، خود معیار نهایی عدالت را تعیین کند، چگونه میتوان اطمینان داشت که این معیار کامل و خطاناپذیر است؟
🌍⚖️ بشر ممکن است در برخی عرصهها عدالت را اجرا کند؛ اما تحقق عدالت کامل و همهجانبه، به معیاری قطعی و فراتر از برداشتهای متغیر انسانها نیاز دارد.
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
🔹 هواهای نفسانی
حتی اگر انسان عدالت را بشناسد، باز هم یک مانع بزرگ وجود دارد:
🌪️ هواهای نفسانی.
قدرت، ثروت، ریاست، خشم، تعصب و منفعتطلبی میتوانند انسان را از عدالت دور کنند.
ممکن است کسی برای مبارزه با ظلم قیام کند؛ اما پس از رسیدن به قدرت، خود گرفتار قدرتطلبی شود.
ممکن است انسان عدالت را بشناسد، اما هنگامی که اجرای عدالت به ضرر خودش یا نزدیکانش باشد، از اجرای کامل آن خودداری کند.
📌 انسان صالح نیز، تا زمانی که معصوم نباشد، از خطا و تأثیرپذیری از هواهای نفسانی مصون نیست.
🌍⚖️ بنابراین، تحقق عدالت کامل به رهبری نیاز دارد که هم عدالت را بهدرستی بشناسد و هم از خطا، گناه و اسارت هواهای نفسانی مصون باشد.
و این، ما را به بحث ضرورت هدایت الهی و حجت خدا میرساند.
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
🌍 در ادامه مباحث پیشین درباره نیاز بشر به امام زمان(عج)، به این نتیجه میرسیم که هیچ حکومتی جز حکومت حضرت مهدی(عج) توان برقراری عدالت کامل و فراگیر را در همه ابعاد زندگی انسان ندارد.
📚 نخستین دلیل این حقیقت، محدودیت علم بشر است. دانش انسان، هرچند پیشرفتهای چشمگیری داشته، اما همچنان محدود، تجربی و ناتوان از احاطه بر تمام ابعاد وجودی و نیازهای مادی و معنوی انسان است. ازاینرو، بشر هرگز نمیتواند نظامی جامع و بینقص برای اداره همه شئون زندگی انسان طراحی کند.
⚖️ افزون بر این، انسانهای عادی از تأثیر هواهای نفسانی، منافع شخصی و گرایشهای فردی و گروهی مصون نیستند و همین امر سبب میشود تصمیمگیریهای آنان از عدالت مطلق فاصله بگیرد.
✅ بنابراین، تحقق عدالت فراگیر نیازمند حاکمی است که:
🔹 از همه ابعاد زندگی انسان آگاهی کامل داشته باشد.
🔹 هیچگونه هوا و هوس، منفعتطلبی یا خطا در تصمیمگیری او راه نداشته باشد.
✨ این ویژگی تنها در امام معصوم(ع) تحقق یافته است؛ ازاینرو، نیاز بشر به امام معصوم، نیازی عقلانی و ضروری است.
📖 نکته دوم، که بیشتر بر روایات اهلبیت(ع) استوار است، به وضعیت عقلانیت اجتماعی در عصر ظهور بازمیگردد.
🌱 در روایت از امام باقر علیه السلام آمده است:
«إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ اللَّهُ يَدَهُ عَلَى رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَكَمُلَتْ بِهِ أَحْلَامُهُمْ.»
((بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام ج ۵۲، ص ۳۳۶))
💡 این روایت نشان میدهد که یکی از بزرگترین تحولات عصر ظهور، رشد و تکامل عقلانیت عمومی جامعه است. بر اساس این روایات، پیش از ظهور، عقلانیت اجتماعی به کمال نرسیده و غلبه با امیال نفسانی، خواستههای شخصی و جهالت است.
⚠️ در چنین فضایی، حتی اگر حاکم جامعه امام معصوم باشد، زمینه اجرای کامل عدالت فراهم نخواهد شد؛ زیرا تحقق عدالت، علاوه بر حاکم عادل، به پذیرش و همراهی جامعه نیز نیازمند است.
🕌 تجربه حکومت امیرالمؤمنین علی(ع) بهترین شاهد بر این حقیقت است؛ آن حضرت با وجود برخورداری از علم الهی و عدالت مطلق، به دلیل فقدان عقلانیت اجتماعی و غلبه دنیاطلبی و جهل در میان بخش قابلتوجهی از مردم، نتوانست همه ظرفیتهای حکومت عدل را محقق سازد.
📌 بنابراین، برای برقراری عدالت جامع و پایدار، دو رکن اساسی لازم است:
👑 ۱. حاکمیتی که بر پایه علم کامل و احاطه بر همه ابعاد وجود انسان و مصالح واقعی او شکل گرفته باشد؛ ویژگیای که تنها در حکومت حضرت ولیعصر(عج) تحقق مییابد.
🧠 ۲. وجود عقلانیت اجتماعی و آمادگی عمومی مردم برای پذیرش و اجرای عدالت؛ نعمتی که بنا بر روایات، در عصر ظهور به برکت عنایت الهی و هدایت امام زمان(عج) تحقق خواهد یافت.
📚 از سوی دیگر، روایات اهلبیت(ع) بیان میکنند که پیش از ظهور، «شرار الناس» یا «شرار الخلق» بر جوامع بشری حاکم خواهند شد و هرچه به زمان ظهور نزدیکتر میشویم، جلوههای فساد، ظلم و شرارت گسترش بیشتری مییابد که نشانه دوری از عقلانیت اجتماعی و فرو رفتن بیشتر در جهالت می باشد. بررسی این دسته از روایات، خود بحثی مستقل و نیازمند پژوهشی جداگانه است.
🌺 در مجموع، تحقق عدالت جهانی تنها با اجتماع دو عنصر «رهبری معصوم» و «رشد عقلانیت اجتماعی» امکانپذیر خواهد بود؛ دو حقیقتی که در کاملترین شکل خود، تنها در عصر ظهور حضرت مهدی(عج) محقق میشود.
🤲 اللهم عجل لولیک الفرج.
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
🌿 آرامش را کجا باید جستوجو کرد؟
همه انسانها در زندگی به دنبال آرامشاند؛ یکی با بیشتر کار کردن، دیگری با به دست آوردن مال، یکی با رسیدن به مقام و دیگری با شهرت و امکانات بیشتر. گاهی انسان آنقدر مشغول دنیا میشود که تصور میکند اگر فقط کمی بیشتر داشته باشد، آرامش هم بیشتر خواهد شد؛ اما آیا واقعاً آرامش در «بیشتر داشتن» است؟ 🤔
اهلبیت علیهمالسلام نگاه عمیقتری به این مسئله دارند. امام صادق علیهالسلام میفرماید:
«أَمَّا قِلَّةُ الِاهْتِمَامِ فَمَوْجُودَةٌ فِي قِلَّةِ الشُّغْلِ، فَمَنْ طَلَبَهَا مَعَ كَثْرَتِهِ لَمْ يَجِدْهَا.»
آسودگی خاطر در کم شدن مشغلههاست؛ کسی که آن را در میان زیادی مشغلهها جستوجو کند، آن را نخواهد یافت.
🔹 البته این سخن به معنای ترک کار و تلاش نیست. انسان باید کار کند، تلاش کند، زندگی خود را اداره کند و برای خانوادهاش روزی حلال فراهم آورد؛ مسئله اینجاست که چه چیزی «همّ و غم اصلی» انسان باشد.
ممکن است دو نفر هر دو کار کنند و هر دو برای زندگی تلاش کنند، اما یکی تمام وجودش را درگیر دنیا کرده باشد و دیگری در همان کار، رضایت خداوند را بجوید.
یکی برای مال بیشتر میدود، برای مقام بیشتر تلاش میکند و از اینکه دیگران او را نبینند ناراحت میشود؛ اما دیگری تلاش میکند، موفقیت میخواهد و مال و امکانات هم به دست میآورد، ولی همه اینها را وسیلهای برای بندگی خدا میبیند، نه هدف نهایی زندگی. 🌱
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرماید:
«مَنْ جَعَلَ الْهُمُومَ هَمًّا وَاحِدًا، هَمَّ آخِرَتِهِ، كَفَاهُ اللَّهُ هَمَّ دُنْيَاهُ.»
کسی که همه دغدغههایش را یک دغدغه قرار دهد، یعنی دغدغه آخرت، خداوند دغدغه دنیای او را کفایت میکند.
یعنی اگر انسان نگاهش را اصلاح کند و به جای اینکه تمام زندگیاش را صرف خواستههای دنیا کند، رضایت خدا را معیار زندگی قرار دهد، خداوند دنیا را نیز برای او سامان خواهد داد.
در حدیث قدسی آمده است:
«لاَ يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَايَ عَلَی هَوَاهُ إِلاَّ اِسْتَحْفَظْتُهُ مَلاَئِكَتِي وَ كَفَّلْتُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرَضِينَ رِزْقَهُ وَ كُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلِّ تَاجِرٍ وَ أَتَتْهُ اَلدُّنْيَا وَ هِيَ رَاغِمَةٌ .»
هیچ بندهای خواسته و میل مرا بر خواسته و میل خود مقدم نمیدارد، مگر آنکه فرشتگانم را نگهبان او قرار میدهم، روزی او را بر عهده آسمانها و زمین میگذارم، و خودم پشتوانه او در برابر تجارت و سود هر تاجری خواهم بود؛ و دنیا با وجود بیمیلی و خواری، به سوی او خواهد آمد.
چه تعبیر زیبایی! ✨
«أَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ»
یعنی قرار نیست انسان برای رسیدن به دنیا خودش را خوار و فرسوده کند؛ اگر خدا را بر دنیا مقدم بدارد، دنیا نیز در جایگاه خودش به سراغ او خواهد آمد.
پس مشکل، داشتن دنیا نیست؛ مشکل، دلبستن به دنیاست.
مشکل، کار کردن نیست؛ مشکل، اسیر کار شدن است.
مشکل، داشتن مال و مقام نیست؛ مشکل، قرار دادن آنها به عنوان هدف نهایی زندگی است.
وقتی رضایت خداوند ملاک زندگی شد، انسان کار میکند اما برای خدا، تلاش میکند اما برای خدا، مال به دست میآورد اما برای خدا و حتی اگر به موفقیت برسد، دلش را به موفقیت نمیبندد. ❤️
آنجاست که انسان به آن آرامش درونی میرسد که در تعبیر روایت آمده است:
«جَعَلْتُ غِنَاهُ فِي نفسه»
خداوند بینیازی او را در نفس و درونش قرار میدهد.
یعنی ممکن است انسان امکانات زیادی نداشته باشد، اما دلش آرام باشد؛ چون احساس فقر نمیکند. چرا؟ چون دلش به خداوندی متصل است که هیچگاه از دست نمیرود. 🌿
پس اگر به دنبال آرامش هستیم، شاید لازم باشد به جای اینکه دائماً به دنبال «بیشتر» باشیم، به دنبال «درستتر» باشیم.
دنیا را رها نکن؛
اما دنیا را در دل خود جای نده.
کار کن، تلاش کن، پیشرفت کن؛ اما در تمام این مسیر یک سؤال را فراموش نکن:
💚 «خدایا، رضایت تو در کجاست؟»
اگر پاسخ این سؤال، ملاک زندگی انسان شد، هم برای دنیا تلاش خواهد کرد و هم آخرتش را خواهد ساخت؛ و آرامشی را خواهد چشید که نه مال میتواند آن را بخرد، نه مقام میتواند آن را بسازد و نه شهرت میتواند به انسان هدیه کند.
آرامش واقعی، در کم شدن دنیا نیست؛ در عدم وابستگی دل به دنیاست. 🌸
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
🌿 همه ما در جستوجوی یک چیزیم؛ انبساط روح، آرامش دل و نشاطی که از درون بجوشد.
گاهی گمان میکنیم آرامش را باید در دنیا پیدا کنیم؛ در لذتها، سرگرمیها و خواستههایی که برای لحظهای دل را خوش میکنند. اما حقیقت این است که آرامش حقیقی، پیش از آنکه از بیرون به انسان برسد، باید از قلب او سرچشمه بگیرد. 🕊️❤️
🔸 یکی از مهمترین عواملی که انسان را از این آرامش دور میکند، گناه و معصیت است. گاهی انسان برای یک لذت کوتاه و لحظهای، مرتکب گناه میشود؛ اما نمیداند که ممکن است بهای آن لذت، ساعتها و روزها حزن و اندوه در قلبش باشد. 💔
🌹 امام صادق علیهالسلام میفرمایند:
«إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَثُرَتْ ذُنُوبُهُ وَلَمْ يَجِدْ مَا يُكَفِّرُهَا بِهِ، ابْتَلَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِالْحُزْنِ فِي الدُّنْيَا لِيُكَفِّرَهَا بِهِ.»
( الأمالی (للصدوق) ج ۱، ص ۲۹۴)
📖 «هنگامی که گناهان بنده زیاد شود و چیزی نداشته باشد که به وسیله آن گناهانش را جبران کند، خداوند او را در دنیا به حزن و اندوه مبتلا میکند تا به وسیله آن گناهانش را پاک کند.»
🌿 در روایت دیگری، مفضل بن عمر از امام صادق علیهالسلام درباره هموم و احزان مؤمن سؤال میکند و حضرت میفرمایند:
«الْمُؤْمِنُ يُصِيبُهُ الْهُمُومُ وَالْأَحْزَانُ... هَذَا مِنَ الذُّنُوبِ وَالتَّقْصِيرِ.»
(مشکاة الأنوار في غرر الأخبار ج ۱، ص ۲۹۵)
💠 یعنی: این هموم و احزان، از گناهان و کوتاهیهای انسان است.
پس گناه، آنگونه که گاهی تصور میکنیم، راه رسیدن به شادی نیست؛ بلکه انسان را آرامآرام از سرچشمه شادی حقیقی دور میکند. ممکن است معصیت برای لحظهای لبخندی بر لب بیاورد، اما در عمق جان، چیزی را میگیرد که هیچ لذت دنیایی نمیتواند بهسادگی جایگزین آن شود. 🥀
❤️ قلب، خانه توجه به خداست.
هرچه انسان از خداوند دورتر شود، این خانه تاریکتر میشود؛ و هرچه دل به یاد او زندهتر باشد، آرامش و نشاط در آن بیشتر خواهد شد.
📖 قرآن کریم چه زیبا میفرماید:
«أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» 🌸
✨ آگاه باشید که دلها تنها با یاد خدا آرام میگیرند.
از همینجاست که میتوان فهمید چرا گناه با نشاط حقیقی سازگار نیست؛ زیرا گناه، انسان را از یاد خدا دور میکند و هرچه دل از محبوب حقیقی فاصله بگیرد، حزن و اندوه بیشتر بر آن سایه میاندازد.
🌱 نشاط، میوه قلب پاک است؛ و حزنِ جانفرسا، میوه قلبی است که از خدا فاصله گرفته و با گناه آلوده شده است.
اگر آرامش میخواهیم... 🕊️
اگر انبساط روح میخواهیم... 🌿
اگر میخواهیم دلمان سبک و درونمان روشن باشد... ✨
باید مراقب این قلب کوچک و عزیز باشیم؛ نگذاریم با هر گناهی زخمی شود و با هر معصیتی از محبوب فاصله بگیرد. ❤️
گاهی باید از خودمان بپرسیم:
💭 آیا آن لذت چند دقیقهای، ارزش اندوهی را دارد که ممکن است بعد از آن در قلبم بنشیند؟
شاید راه رسیدن به نشاطی که سالها دنبالش میگردیم، آنقدرها هم پیچیده نباشد...
🌹 گاهی فقط کافی است گناه را کنار بگذاریم، دل را از آلودگی پاک کنیم و دوباره به سوی خدا برگردیم.
آنجا که دل به یاد او زنده میشود، آرامش نیز آرامآرام بازمیگردد؛
چرا که دل برای غیر خدا آفریده نشده است. 🤍🕊️
💠صراط مستقیم
https://eitaa.com/TheStraightPath313
چگونه میتوانیم زمینهساز ظهور امام زمان(عج) باشیم؟
در روایات اهلبیت(علیهمالسلام)، میتوان برای فرج دو مسیر را در نظر گرفت: فرج معرفتی و فرج اضطراری. تفاوت این دو در این است که آیا انسانها پیش از گرفتار شدن در بحرانها، ضرورت وجود امام را میشناسند و با آگاهی به سوی او بازمیگردند، یا اینکه پس از گسترش ظلم و فساد و گرفتار شدن در مشکلات، به اضطرار به ضرورت منجی الهی پی میبرند.
🔹 ۱. فرج معرفتی؛ فرجی که با شناخت امام رقم میخورد
امام صادق(علیهالسلام) درباره بنیاسرائیل میفرماید:
««فَلَمَّا طَالَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ الْعَذَابُ ضَجُّوا وَبَكَوْا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَرْبَعِينَ صَبَاحًا، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى وَهَارُونَ يُخَلِّصُهُمْ مِنْ فِرْعَوْنَ، فَحَطَّ عَنْهُمْ سَبْعِينَ وَمِائَةَ سَنَةٍ... وَقَالَ أَبُو عَبْدِاللَّهِ(ع): هَكَذَا أَنْتُمْ، لَوْ فَعَلْتُمْ لَفَرَّجَ اللَّهُ عَنَّا، فَأَمَّا إِذَا لَمْ تَكُونُوا فَإِنَّ الْأَمْرَ يَنْتَهِي إِلَى مُنْتَهَاهُ.»»
یعنی هنگامی که سختی و عذاب بر بنیاسرائیل شدت گرفت، آنان به درگاه خداوند پناه بردند و با تضرع از او نجات خواستند؛ در نتیجه، خداوند فرج آنان را با قیام حضرت موسی(علیهالسلام) رقم زد.
امام صادق(علیهالسلام) پس از نقل این ماجرا میفرماید:
«هَكَذَا أَنْتُمْ، لَوْ فَعَلْتُمْ لَفَرَّجَ اللَّهُ عَنَّا»
یعنی: «شما نیز چنین باشید؛ اگر اینگونه عمل کنید، خداوند فرج ما را خواهد رساند.»
نکته مهم این روایت آن است که جامعه منتظر باید به این حقیقت برسد که جز امام و حجت الهی، هیچکس نمیتواند نجات حقیقی و عدالت واقعی را برای بشر به ارمغان بیاورد.
این معرفت، انسان را به یأس از غیر امام میرساند؛ یعنی انسان دیگر دلبسته حل مشکلات نهایی بشر به دست قدرتهای مادی، حکومتهای ظالم و راهحلهای غیرالهی نیست. در نتیجه، دلها حول امام جمع میشود و خواست ظهور، به خواستی واقعی و صادقانه تبدیل میگردد.
این معنا در توقیع شریف امام زمان(عج) نیز با صراحت بیشتری آمده است:
««لَوْ أَنَّ أَشْيَاعَنَا وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ عَلَى اجْتِمَاعٍ مِنَ الْقُلُوبِ فِي الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ عَلَيْهِمْ، لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْيُمْنُ بِلِقَائِنَا، وَلَتَعَجَّلَتْ لَهُمُ السَّعَادَةُ بِمُشَاهَدَتِنَا عَلَى حَقِّ الْمَعْرِفَةِ مِنْهُمْ بِنَا.»»
یعنی اگر شیعیان ما ـ که خداوند آنان را به طاعت خویش موفق گرداند ـ در وفای به عهد الهی، اجتماع قلوب پیدا میکردند، سعادت دیدار ما از آنان به تأخیر نمیافتاد.
بنابراین، یکی از مهمترین وظایف ما در عصر غیبت، رسیدن به معرفت صحیح امام، وفاداری به عهد الهی و ایجاد اجتماع قلوب حول محور امام زمان(عج) است.
🔸 ۲. فرج اضطراری؛ وقتی بشر پس از تحمل رنجها به امام پناه میبرد
اما امام صادق(علیهالسلام) در ادامه روایت بنیاسرائیل میفرماید:
«فَأَمَّا إِذَا لَمْ تَكُونُوا فَإِنَّ الْأَمْرَ يَنْتَهِي إِلَى مُنْتَهَاهُ»
یعنی اگر شما این مسیر را طی نکنید، امر به نهایت خود خواهد رسید.
از این بخش میتوان فهمید که اگر انسانها مسیر معرفت، بازگشت آگاهانه به امام و اجتماع بر محور او را طی نکنند، تحقق فرج به تأخیر خواهد افتاد و بشر مجبور خواهد شد از مسیر دیگری به ضرورت منجی پی ببرد؛ یعنی از مسیر اضطرار.
در این مسیر، بشر ابتدا باید پیامدهای دوری از حاکمیت الهی و استمرار حاکمیت ظلم را تجربه کند. هرچه دوران غیبت طولانیتر شود، فرصت بیشتری برای گسترش ظلم، فساد، جنگ، ناامنی و رنجهای انسانی فراهم خواهد شد.
از این منظر، بسیاری از روایاتی که از کشتارها، فتنهها، جنگها و حوادث سخت پیش از ظهور سخن میگویند، میتوانند ناظر به همین وضعیت باشند؛ وضعیتی که در آن بشر پس از تجربه راههای مختلف و تحمل رنجهای فراوان، سرانجام به این حقیقت میرسد که بدون ولیّ خدا و منجی الهی، نجات حقیقی برای او ممکن نیست.
⚠️ تفاوت مهم این دو مسیر
بنابراین، میتوان گفت:
فرج معرفتی یعنی انسانها پیش از آنکه مجبور شوند، امام را بشناسند، به او نیاز حقیقی پیدا کنند، از راههای غیرالهی ناامید شوند و دلهایشان حول محور امام متحد گردد.
اما فرج اضطراری یعنی بشر پس از آنکه راههای مختلف را تجربه کرد و نتیجه آن را در قالب ظلم، فساد، جنگ، ناامنی و بحران دید، سرانجام از روی اضطرار به ضرورت امام پی ببرد.
پس مسئله فقط این نیست که آیا ظهور اتفاق میافتد یا نه؛ مسئله این است که ما میخواهیم ظهور را از مسیر معرفت و آمادگی رقم بزنیم یا اینکه بشر باید هزینه سنگین مسیر اضطرار را بپردازد؟
🌱 پس زمینهسازی ظهور یعنی چه؟
زمینهسازی ظهور فقط زیاد کردن تعداد دعاها و گفتن «اللهم عجل لولیک الفرج» نیست؛ بلکه باید فرهنگ نیاز به امام در جامعه شکل بگیرد.
یعنی: