👆 الملف الكامل للعدد الخامس من مجلة "الفكر السياسي الإسلامي" نصف سنویة العلمية المتخصصة، باللغة العربية عناوين المقالات ومؤلّفوها لهذا العدد: 📝 فکر الإصلاح ودوره في نهضة الأمم (ثورة الإمام الحسين بن علي بن أبي طالب(ع) أنموذجاً) 👤 راشد الراشد 📝 المعيار في تمييز دار الإسلام عن دار الكفر من منظور الفقه الإسلامي 👥 رشید ركابیان ـ مهدي معظمي غودرزي 📝 مفهوم «الاستقلال» في الفکر والسیرة السیاسية للمیرزا محمدتقي الشیرازي 👥 السید كاظم سیدباقري ـ حانیة ملاشفیع 📝 مكانة ولایة الفقیه ودور الشعب في النظام السیاسي للجمهوریة الإسلامیة الإیرانیة في فكر الإمام الخميني(ره) 👤 علي ملكي 📝 الأخلاق في السياسة الإسلامية من منظور آية الله الشهيد محمدباقر الصدر 👤 السید محمدصادق البیضائي (الخرسان) 📝 الشرعية والسلطة؛ دور ولاية الفقيه لضمان شرعية الحکم في النظام الإسلامي 👤 حسن سالمي 🔸🔹🔸🔹🔸 🖥 يتوفر «أرشيف المجلة» و«دليل معايير الكتابة في المجلة وشروط النشر» على موقع المجلة 👇 🌐 ipt.isca.ac.ir

«گراکی‌پدیا» ؛ رقیبی برای ویکی‌پدیا ؟! ایلان ماسک، مالک شبکه اجتماعی ایکس، اعلام کرده که قصد دارد با راه‌اندازی یک دانشنامه آنلاین، با ویکی‌پدیا رقابت کند. ماسک در توییتی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد استارتاپ xAI درحال ساخت Grokipedia است. به گفته ماسک، این دانشنامه بهبودی عظیم نسبت به ویکی‌پدیا خواهد داشت. اختلاف مدیرعامل تسلا با ویکی‌پدیا مدت‌هاست که علنی شده و حتی ماسک این دانشنامه قدیمی را به ترویج فرهنگ Woke متهم کرده و خواستار قطع منابع مالی آن شده بود. در ژانویه، ماسک به ویکی‌پدیا تاخت و به مطالب ذکر شده در صفحه معرفی او انتقاد کرد. در این صفحه گفته شده بود که ماسک در مراسم تحلیف ترامپ سلامی شبیه به سلام نازی داده است. ناگفته نماند که «جیمی ولز»، بنیان‌گذار ویکی‌پدیا، همواره یکی از منتقدین ایلان ماسک بوده و شبکه اجتماعی ایکس را به انتشار مطالب نادرست متهم کرده است. دانشنامه Grokipedia از چت‌بات Grok استارتاپ xAI استفاده خواهد کرد. این چت‌بات پرحاشیه براساس داده‌های وب، از جمله توییت‌های عمومی، آموزش دیده است. ماسک اوایل ماه جاری گفت گراک به حدی هوشمند شده که نه‌تنها می‌تواند کار افرادی را که ویکی‌پدیا را به‌روزرسانی و مدیریت می‌کنند، بازتولید کند، بلکه قادر است هرگونه سوگیری یا اشتباه را هم اصلاح کند. ماسک دراین‌باره گفت: «گراک از حجم عظیمی از توان پردازش استنتاجی استفاده می‌کند تا مثلاً به یک صفحه ویکی‌پدیا نگاه کند و تشخیص دهد چه چیزی درست، نیمه‌درست، غلط یا جاافتاده است. سپس آن صفحه را بازنویسی می‌کند تا مطالب نادرست حذف شوند، حقایق نصفه‌ونیمه اصلاح شوند و موضوعات جاافتاده اضافه شوند.» البته چت‌بات گراک حاشیه‌های زیادی نیز به همراه داشته است، از جمله ستایش هیتلر و انتشار مطالب یهودستیزانه. ماسک هنوز اشاره‌ای به زمان انتشار عمومی دانشنامه Grokipedia نکرده است. البته رقابت با ویکی‌پدیا آسان نخواهد بود، زیرا این دانشنامه رایگان هفتمین وب‌سایت پربازدید جهان است. اما به نظر می‌رسد ماسک عقیده دارد که می‌تواند این سایت را به چالش بکشد.

🇱🇧 جامعه‌سازی علمی حزب‌الله در لبنان خاطرهٔ دکتر طهرانچی (رییس دانشگاه آزاد اسلامی که در ترور ناجوانمردانه رژیم صهیونیستی به شهادت رسید) از دیدار شهید سید حسن نصرالله: 🔸من یک بار توفیق دیدار از نزدیک سید حسن نصرالله در لبنان را داشتم که در مورد موضوعات علمی و توسعه آموزش دانشگاهی در لبنان بود. ایشان یک خاطره‌ای را تعریف کرد که نشان می‌دهد چقدر مسأله توسعه دانش و تخصص برای آنها اهمیت داشته و چقدر قدرت‌آفرین است و برایش برنامه‌ریزی کرده‌اند. 🔸سیدحسن نصرالله گفتند: «اول که من آمدم، همه‌ی بچه‌های شیعه یا کارگر بودند یا در حوزه‌ی خدمات شهری کار می‌کردند؛ ولی الان کنکور که برگزار می‌شود، از حزب‌های دیگر به من می‌گویند که در بین ده نفر اول، یک جای خالی برای الکساندر یا عثمان بگذار؛ یعنی همه شده‌اند فاطمه، حسن، محمّد و حسین. الان ده نفر اول کنکور لبنان، بچه‌های شیعه هستند. در این سی سال، جامعه‌ی شیعه از جامعه‌ی کارگری به جامعه‌ی تخصصی ارتقاء پیدا کرده و جامعه‌ی تخصصی لبنان روی دست شیعه قرار گرفته است.» 🔸 سیدحسن با افتخار نقل می‌کرد که بچه‌های شیعه نسلی هستند که دارند بهترین پزشک‌ها و بهترین مهندس‌های لبنان می‌شوند. بنابراین ایشان در جامعه‌سازی شیعی در لبنان، به ابعاد تخصص و علم هم توجه ویژه‌ای داشتند که واقعاً قابل مطالعه است. 🔸🔹🔸 برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca

🕌 «اندیشه سیاسی داشتن» خصوصیت استثنائی میرزای نائینی در میان مراجع بود 🔹 رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار دست‌اندرکاران برگزاری گردهمایی بین‌المللی بزرگداشت آیت‌الله میرزا محمّدحسین نائینی: ✏️ مرحوم آقای نائینی یک نقطه‌ی شخصیّت استثنائی دارد که هیچ کدام از مراجع اخیر ما ــ حالا گذشته‌ها هم همین‌جور، [از بینِ] گذشته‌ها من یادم نمی‌آید ــ این نقطه را ندارند و آن مسئله‌ی سیاسی است؛ آن به‌اصطلاح اندیشه‌ی سیاسی است. ✏️ اندیشه‌ی سیاسی غیر از گرایش سیاسی است. بعضی‌ها گرایش سیاسی داشتند. مرحوم آقای آخوند، مرحوم آشیخ عبداللّه مازندرانی و دیگرانی که بودند، اینها گرایش سیاسی داشتند... امّا گرایش سیاسی، علاقه‌ی سیاسی، حتّی حرف زدن سیاسی، یک حرف است، اندیشه‌ی سیاسی یک حرف دیگر است. ۱۴۰۴/۷/۳۰ 🔸🔹🔸 برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca

🇮🇶 پیروزی قاطع شیعیان و محور مقاومت در انتخابات عراق در حالی که کمیسیون انتخابات عراق، مشارکت در انتخابات پارلمانی این کشور را ۵۶.۱۱ اعلام کرده است، شمارش آراء حاکی از اول شدن "ائتلاف الإعمار والتنمیة" به رهبری «محمد شیاع السودانی» نخست‌وزیر فعلی است. آقای السودانی در سخنرانی تلویزیونی پس از اعلام نتایج اولیه این پیروزی را متعلق به همه عراقی‌ها دانست و گفت: «میزان مشارکت رای‌دهندگان گواه روشن بر احیای اعتماد به نظام سیاسی است. "ائتلاف دولة القانون" به رهبری «نوری المالکی» نخست‌وزیر اسبق هم توانست در رتبه دوم و بالاتر از ائتلافهای سُنی و کردی قرار گیرد. علاوه بر این دو ائتلاف که نزدیک به جمهوری اسلامی ایران هستند، سه گروه حشد شعبی‌ (عصائب اهل‌الحق، سازمان بدر و کتائب حزب‌الله) ۵۳ کرسی به دست آورده‌اند‌ که پیروزی بزرگی برای محور مقاومت است. به لحاظ گروه‌های مذهبی و اجتماعی عراق، شیعیان ۱۹۷ کرسی، اهل سنت ۶۷ کرسی، کردها ۵۶ کرسی و اقلیت‌های دینی ۹ کرسی را به دست آوردند. 🔸🔹🔸 برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca

🕌 فراخوان «همایش بین المللی امام حسین(ع) امتداد پیامبر عدالت و رحمت(ص)» همزمان با «هزار و پانصدمین سال میلاد پیامبر اعظم(ص)» همایش بین‌المللی امام حسین(ع) امتداد پیامبر عدالت و رحمت(ص) در عراق برگزار می‌شود. نویسندگان، پژوهشگران، مبلّغان و فعالانی که تمایل به شرکت در این همایش دارند می‌توانند مقالات و نوشته‌های خود را در موضوعات پیشنهادی (یا موضوعات مرتبط دیگر) به دبیرخانه آن ارسال نمایند: 📚 محورهای اصلی: ۱. تاریخ و سیره ۲. تفسیر، کلام و فقـه ۳. بین الادیان ۴. مطالعات میدانی و گزارش‌ها 💡 نکات: – مقالات و نوشته ها محدودیت زبانی ندارند. – علاوه بر موضوعات پیشنهادی مذکور در محورها، نگارش در موضوعات دیگری که مرتبط با «پیوندهای پیامبر(ص) و امام حسین(ع)» باشد بلامانع است. – از صاحبان مقالات و گزارش‌هایی که برگزیده شوند برای شرکت در همایش در عراق، دعوت خواهد شد. – همایش در اعیاد شعبانیه (بهمن ۱۴۰۴) در بغداد برگزار خواهد گردید. 🗓 آخرین مهلت ارسال آثار: ۳۰ آذر ۱۴۰۴ ☎️ ارتباط با دبیرخانه همایش: ایمیل: info@ashura-i-f.com ایـتا و واتساپ: 9121512263-0098 خواندن متن کامل فراخوان در لینک زیر 👇 ashura-i-f.com/?p=4041 🔸🔹🔸 «برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی» و «فراخوان‌های علمی و دانشگاهی» را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca

🔴 آنها شرف را کُشتند تا در ننگ زندگی کنند! نوشتهٔ کوتاه و بسیار جالب «جمال ریان» (متولد 23 اوت 1953 در طولکرم) گویندهٔ فلسطینی شبکهٔ الجزیرة: «چرا بیشترِ دولت‌های عربی، نسبت به مقاومت کینه دارند؟ در حالی که دشمن اصلی و مشترک آنها صهیونیسم است؟!! دلیل را می‌توان در قالب داستان زیر فهمید: سربازان دشمن وارد روستایی شدند که مردان آن برای جنگ رهسپار جبهه شده بودند. آنان به همهٔ زنان روستا تجاوز کردند جز یک نفر که مقاومت کرد و سرباز متجاوز را کشت. بعد از رفتن سربازان، زنان از خانه بیرون آمدند و گریه می‌کردند؛ جز زنی که سرباز متجاوز را کشته بود. آن زن در حالی که سرِ بریدهٔ سرباز دشمن را در دست گرفته بود با عزت نفس و افتخار خطاب به زنان روستا گفت: "آیا فکر کردید من اجازه می‌دهم دشمن به من تجاوز کند بدون اینکه او مرا بکشد یا من او را بکشم؟" یعنی یا مرگ یا عزت. زنان روستا به هم نگاهی کردند و تصمیم گرفتند او را به قتل برسانند تا مجبور نباشند یک شخص عزتمند را تحمل کنند و همچنین مورد سرزنش شوهرانشان قرار نگیرند که چرا "مقاومت" نکردند. 😭 آنها شرف را کشتند تا بتوانند با عار و ننگ زندگی کنند...» 🔸🔹🔸 «برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی» و «فراخوان‌های علمی و دانشگاهی» را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca

📜 نامه آیت‌الله میلانی به امام خمینی(ره) در سال ۴۳ یک سند معتبر تاریخی است حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنگره بزرگداشت آیت‌الله العظمی سید محمدهادی میلانی: 🔸 سال ۴۳ که امام را تبعید کردند به ترکیه، ایشان در منزل خودشان یک مجلسی تشکیل دادند و از علمای مشهد دعوت کردند؛ ما چند نفر از جوان‌ها هم که آن وقت دست‌اندرکار مبارزه بودیم دعوت شدیم. از علمای مشهد هم مرحوم حاج شیخ مجتبیٰ و دیگران همه حضور داشتند. 🔹 آقازاده‌ی ایشان بلند شد نامه‌ای را که ایشان به امام (رضوان ‌اللّه ‌علیه) نوشته بود خواند. نامه‌ی فوق‌العاده‌ای است؛ نامه‌ی بسیار قوی و متین در حمایت از امام و تأسّف از تبعید ایشان که این جمله‌ها را از آن نامه یادم هست: - اَلسُّکوتُ اَخُو الرِّضا و مَن لَم یَکُن مَعَنا کانَ عَلَینا. - از کلمات و تعبیرات امیرالمؤمنین در وقتی که جناب ابوذر تبعید می‌شدند آورده بودند. 🔸 به نظر من این نامه که ایشان به امام نوشتند یک سند تاریخی معتبر است. 🔸🔹🔸 «برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی» و «فراخوان‌های علمی و دانشگاهی» را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca

🎙 متن کامل بیانات حضرت آیت الله خامنه‌ای در دیدار اعضای ستاد برگزاری کنگره بزرگداشت آیت‌الله العظمی سید محمدهادی میلانی گفتند اگر کسی من را منسوب کند به جبهه‌ی ملّی، از او نخواهم گذشت/ در یک سال‌هایی ایشان به نظر ماها مقداری در مسائل مبارزه کوتاه آمد که ما به ایشان اعتراض می‌کردیم اما ... بسم الله الرّحمن الرّحیم(۱) و الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد و آله الطّاهرین سیّما بقیّة الله فی الارضین. خیلی خوش آمدید آقایان محترم؛ و بنده عمیقاً متشکّرم از آقایان محترم، از جناب آقای مروی و دیگر آقایان که اقدام کردند به [برگزاری] بزرگداشت مرحوم آقای میلانی (رضوان الله علیه). ایشان با اینکه بیست سال در مشهد کار علمی و کار اجتماعی و کار سیاسی و همه‌جور کاری را مشغول بودند، بعد از وفاتشان خیلی نشانه‌ای از ایشان در مشهد محسوس نبود. بنده گاهی که برخورد داشتم با مسائل مشهد، [این را] میدیدم. خب ایشان یک وقتی محور بودند در مشهد، یعنی ایشان یک قلّه‌ی حوزه‌ی علمیّه محسوب میشدند، ولی بعد از وفاتشان یاد ایشان و نام ایشان کمتر برده میشد. آقازاده‌ی کوچک ایشان، مرحوم آقای آسیّد محمّدعلی هم کمتر دیده شده بود و ما در اجتماعات و مانند اینها کمتر ایشان را زیارت کرده بودیم؛ ظاهراً ایشان هم فُوت کرده‌اند. لذا این اجتماعی که تشکیل داده‌اید خوب است، که درباره‌ی ایشان تحقیق بشود، کار بشود، آثارشان احیا بشود. بنده چند مطلب یادداشت کرده‌ام که نسبت به ایشان عرض می‌کنم. اوّلاً شخصیّت ایشان جهات گوناگونی داشت که از هر جهتی، از هر جنبه‌ای، انسان میتواند چند جمله‌ای بیان کند: یکی جنبه‌ی شخصی ایشان و شخصیّت ایشان و خصوصیّات اخلاقی و رفتاری ایشان بود؛ یکی از جنبه‌ی علمی ایشان می‌شود بحث کرد و صحبت کرد در وضع علمی ایشان؛ یکی جنبه‌ی سلوکی ایشان است ــ البتّه ما در زمان حیاتشان توجّه نداشتیم و اطّلاع نداشتیم؛ بعدها بنده اطّلاع پیدا کردم که ایشان در رشته‌ی سلوک و معنویّات و مانند اینها بودند و اهل فکر و ریاضت و تأمّل و مانند این چیزها بودند؛ اینها را آدم در زمان حیاتشان نمی‌توانست بفهمد؛ این هم یک جنبه است ــ یک جنبه هم جنبه‌ی اجتماعی و سیاسی ایشان است. از همه‌ی این جهات درباره‌ی ایشان میشود بحث کرد که من هر کدام را چند کلمه‌ای عرض می‌کنم. در آن مطلب اوّل، یعنی شخصیّت فردی ایشان و سلوک فردی ایشان، ایشان انصافاً یک انسان ممتازی بود. اوّلاً بسیار با وقار و متانت حرکت میکرد، حرف میزد، اقدام میکرد؛ در عین حال، ایشان بسیار متواضع بود. [در ایشان،] هم تواضع بود، هم متانت و وقار بود، هم یک آرامش روحی‌ای انسان در ایشان مشاهده می‌کرد؛ حتّی شرایط سختی هم که پیش می‌آمد، انسان احساس می‌کرد که ایشان این آرامش را دارند. وفاداری و پاسداشتِ دوستیِ دوستان؛ ایشان به دوستانشان توجّه میکردند. ایشان با والد ما(۲) در تبریز هم‌مکتب بودند. ایشان متولّد نجفند و پدر ایشان داماد مرحوم شیخ محمّدحسن مامقانیِ معروف، مُحشّی مکاسب و آن شخصیّت برجسته و مرجع تقلید بزرگ زمان خودش که ظاهراً متوفّای ۱۳۲۱ یا‌ ۱۳۲۲ است [بوده‌اند]. لذا ایشان متولّد نجف اند، منتها پدر ایشان می‌آیند تبریز و یکی دو سالی در تبریز بودند؛ بعد دوباره برمیگردند به نجف. در آن یکی دو سال، این پسر که مکتب میرفته، با مرحوم والد ما و یکی دیگر از علمای تبریز، [یعنی] مرحوم آسیّد ابراهیم دروازه‌ای ــ که پسر ایشان آسیّد مهدی دروازه‌ای در تهران بود؛ شاید بعضی از آقایان بشناسند ــ این سه نفر، هم‌مکتب بودند. آقای میلانی با توجّه به آن سابقه، یک ارتباط ویژه‌ای با مرحوم والد ما داشتند. ایشان [دفعات] متعدّد، صبحهای زود بلند میشدند می‌آمدند آنجا و شاید مثلاً صبحانه هم آنجا بودند. یک وقتی هم مرحوم آسیّد ابراهیم دروازه‌ای آمد مشهد، هر سه نفر با همدیگر در منزل مرحوم والد ما اجتماع کردند. ایشان وفادار بود؛ پاسداشت دوستی‌های قدیمی را ایشان داشت. ایشان بسیار خوش‌محضر بود؛ یعنی اگر انسان با ایشان می‌نشست، جلسه‌ی ایشان جلسه‌ی شیرینی بود؛ و لطافت ذوقی داشت، لطافت شعری داشت. من در بعضی از نوشته‌ها، در بعضی از کتابهایی که به نظرم به ایشان ارتباط هم نداشت، دیدم ایشان شعر هم گفته‌اند؛ البتّه شعر عربی نوشته بود؛ اهل شعر و اهل ذوق و اهل این چیزها بودند؛ یعنی یک مجموعه‌ای از یک شخصیّت برجسته و ممتاز. ضمناً این موردِ توجّه باشد که ایشان نوه‌ی شیخ محمّدحسن مامقانی و داماد مامقانیِ صاحب رجال هستند؛ داماد مرحوم آ شیخ عبدالله مامقانی هستند. در درس هم گاهی راجع به دایی‌شان میگفتند که مرحوم آقا دایی ــ به این تعبیر ــ  در کتاب رجالشان این‌جور گفتند. غرض، ایشان در خانواده‌ی علم بزرگ شده بودند.

مرحوم آیت‌الله میلانی (رضوان‌ الله ‌علیه) از لحاظ جنبه‌ی علمی، بدون شک در زمان خودش، یک چهره‌ی برجسته‌ی علمی بود؛ ایشان ملّای بزرگی بود. عمده‌ی استفاده‌ی علمی ایشان از مرحوم آقای نائینی و مرحوم آ شیخ محمّدحسین اصفهانی بود که ایشان [از آنها این‌جور] اسم می‌آوردند: میرزای استاد، حاج شیخ استاد؛ به این تعبیر از آنها در درس یاد میکردند؛ لکن سلوک فکریِ فقهیِ ایشان به مرحوم آقای نائینی نزدیک‌تر بود. حالا بنده چون درس اصولشان را نمیرفتم، نمیدانم ایشان در اصول چه جوری رفتار [میکرد]، لکن در درس فقه، گرایش ایشان بیشتر [به مرحوم آقای نائینی] بود و ایشان شبیه سبک مرحوم آقای نائینی بحث میکردند و حرف میزدند و کار میکردند. در درس، بسیار آرام و متین و خوش‌بیان [بود]؛ حالا خوش‌بیان به این معنا که ایشان خوش‌تقریر بودند؛ یعنی [خوش]بیان به این معنی که پشت سر هم حرف بزنند نبود، لکن ایشان بسیار خوش‌تقریر بود؛ یعنی درس ایشان را هر طلبه‌ای که گوش میکرد واقعاً میفهمید؛ یعنی ایشان این‌جوری بحث میکرد. مدرّس برجسته و بزرگی بود. واقعاً حوزه‌ی مشهد را ایشان احیا کرد. خب حوزه‌ی مشهد، یک دوره‌ای در زمان مرحوم آقازاده(۳) و مرحوم حاج آقا حسین،(۴) دوره‌ی اوج و اعتلائی داشته؛ بعد از شهادت آنها تا سالها این حوزه رکود داشت، یعنی در فقه و اصول، یک درسی که بتواند طلبه‌ی مشتاق را در حوزه‌ی مشهد پابند کند و نگه دارد، نبود؛ ایشان که آمدند احیا کردند حوزه را؛ یعنی حوزه‌ی مشهد واقعاً مدیون مرحوم آقای میلانی است. ایشان حوزه را واقعاً احیا کرد و درس [خودشان را آنجا] شروع کردند؛ شبها درس فقه را شروع کردند و در مدرسه‌ی مسجد حاج ملّا هاشم، [درس] اجاره را شروع کردند که بنده آن وقتها البتّه درس خارج نمیرفتم و آن درس را ندیدم، امّا بعد صلات را شروع کردند که مفصّل، چندین سال، شاید هفت هشت ده سال طول کشید صلات ایشان؛ بعد هم زکات و خمس و مانند اینها را مطرح کردند که به نظرم بعضی از اینها چاپ هم شده؛ یعنی صلات را دیده‌ام؛ به نظرم یک تکّه‌ای از صلات مسافر و مانند اینها را دیده‌ام. منتها آن نوشته‌هایی که من از ایشان دیدم، آن‌چنان نشان‌دهنده‌ی قوّت علمی ایشان نیست؛ یعنی ایشان قوی‌تر از این نوشته‌ها بود؛ در ملّایی‌، ملّاتر از آن چیزی بود که نوشته شده و از لحاظ ملّایی انصافاً ایشان خیلی برجسته بودند. علاوه‌ی بر این شخصیّت علمی خود ایشان، ایشان نگاه به حوزه هم داشت ــ نگاه جدّی به حوزه ــ و از اوّلی که آمدند، دنبال طلبه‌های ممتاز بودند. اوایلی بود که ایشان آمده بودند مشهد و یک تقسیمی کردند برای طلبه‌های ممتاز که آن کار مشکلاتی هم برای ایشان درست کرد. دنبال این بودند که طلبه‌های باامتیاز را پیدا کنند و به آنها توجّه کنند؛ برای همین، ایشان مدرسه تأسیس کرد؛ ظاهراً ایشان دو سه مدرسه تأسیس کردند که چون آن زمانی که ایشان مدرسه درست کردند، ما دیگر رابطه‌ی خیلی زیادی نداشتیم، بنده خیلی اطّلاعی از وضع مدارس ایشان ندارم؛ لکن متوجّه این مسئله بود، متوجّه حوزه و مانند اینها بود. این هم جنبه‌ی علمی ایشان. در جنبه‌ی سلوکی، ایشان با مرحوم آسیّدعبدالغفّار مازندرانی مرتبط بوده. مرحوم آسیّدعبدالغفّار در ردیف مرحوم آقای قاضی(۵) و ملّاهایی از این قبیل در عراق و در نجف بودند. و در این کتابی که از ایشان چاپ شده ــ که من چند سال پیش دیدم؛ ظاهراً مرحوم آسیّدمحمّدعلی این کار را کردند که نامه‌هایی را که به ایشان نوشته شده، اینها را جمع کردند و چاپ کردند ــ چند نامه از مرحوم آسیّدعبدالغفّار به ایشان هست که دستور میدهند و پیدا است که سؤالی کردند، ارتباط معنوی با ایشان داشتند. ما البتّه آن وقت میدیدیم که ایشان با افرادی که اهل سلوک و معنویّت و این چیزها بودند ارتباط برقرار میکردند؛ این را ما مکرّر دیده بودیم؛ مرحوم حاج ملّا آقاجان(۶) مثلاً می‌آمد مشهد، با ایشان ارتباط داشتند، منبر میرفت؛ من دیده بودم که در منزل آقای میلانی، مرحوم حاج ملّا آقاجان منبر میرفت. یا بعضی دیگر، [مثل] آن آقای نقیبیِ معروف به «نور»(۷) در مشهد، با ایشان ارتباطاتی داشتند. ارتباطات این‌جوری داشتند و اینها را انسان میدید؛ امّا اینکه حالا در وادی سلوک اهل استفاده‌ی از یک استاد یا مثلاً اعمال لازم سلوکی و عبادات مخصوص و مانند اینها باشند، این را ما حدس نمیزدیم در مورد آقای میلانی، امّا بوده؛ این را انسان بعداً میفهمد که چنین وضعی بوده. مرحوم آقای طباطبائی(۸) با ایشان خیلی مرتبط بودند. آقای طباطبائی تقریباً هر سال تابستانها می‌آمدند مشهد و به نظرم دو سه هفته‌ هم می‌ماندند و [در این ایّام،] مقیّد بودند در نماز ایشان شرکت کنند.

مرحوم آقای میلانی نماز مغرب و عشا را تابستانها در صحن نو، صحن آزادی فعلی، آنجا اقامه میکردند؛ مرحوم آقای طباطبائی مقیّد بودند که در این نماز شرکت کنند و خیلی با ایشان مأنوس و مرتبط بودند؛ که خود این هم دلیل بر همین معنا بود که یک جنبه‌ی سلوکی‌ای در ایشان هست. قضایای متعدّدی هم در مورد کرامات ایشان از طُرُق موثّقی نقل میکنند؛ بنده چند قضیّه را از طُرُق کاملاً موثّق شنیده‌ام. یکی‌ از طریق مرحوم آقای حاج آقا مرتضای حائری است که نوشته شده و چاپ هم شده؛ و از بعضی دیگر، مواردی از این قبیل دیده شده که خب معلوم میشود که ایشان اهل معنا و اهل توجّه و اهل دید روشن معنوی و مانند اینها هم بوده‌اند. این هم مطلب [در مورد] جنبه‌ی سلوکی ایشان. امّا در جنبه‌ی مسئله‌ی سیاسی و اجتماعی؛ در شروع مبارزات، ایشان یکی از ارکان نهضت بود؛ در سال ۴۱ و ۴۲ که مبارزات روحانیّت شروع شد، مرحوم آقای میلانی حقّاً یکی از ارکان نهضت محسوب میشد. اوّلاً اعلامیّه‌های ایشان خیلی اعلامیّه‌های قوی‌ای [بود]. ما در مدرسه‌ی حجّتیّه بودیم، تابلوی اعلاناتی بود که می‌آمدند اعلامیّه‌ها را آنجا میزدند و ما می‌ایستادیم و آنها را میخواندیم. من یک وقت دیدم از آقای میلانی یک اعلامیّه‌ای آمده، به قدری متن قوی و متین و محکم [داشت] که انسان اصلاً از زیبایی و قوّت این متن به هیجان می‌آمد. ایشان این‌جوری بود؛ همه‌‌ی نوشته‌های فارسی ایشان همین‌جور است. حالا من الان یادم نیست که نوشته‌ی عربی از ایشان دیده باشم امّا نوشته‌ی فارسی‌شان خیلی متین، خیلی قوی، خیلی زیبا [بود]. بعد در آن وقتی که امام را زندان کرده بودند و مثلاً احتمال احکام تند و شدیدی بود، علمای درجه‌ی یک از همه‌ی شهرستان‌ها آمدند تهران؛ قطعاً رأس این مجموعه مرحوم آقای میلانی بود؛ بلاشک. گرچه آقای شریعتمدار(۹) هم بود، ایشان هم مرجع تقلید بود امّا توجّه به آقای میلانی و اعتبار ایشان در بین علما خیلی محسوس و بالا بود. و قطعاً قلّه‌ی این مجموعه‌ی علمائی که آمده بودند و مؤثّر‌ترینشان مرحوم آقای میلانی (رضوا‌ن‌ الله ‌علیه) بود. و در شروع سال ۴۲ هم که پانزدهم خرداد در آن سال اتّفاق افتاد، ایشان در متن مسائل حضور داشت؛ امام (رضوان ‌الله ‌علیه) به بنده یک مأموریّتی دادند که بروم مشهد و با تک‌تک علما در میان بگذارم. دو حرف بود؛ یک حرف مخصوص آقای میلانی و ‌مرحوم آقای حاج آقا حسن‌ قمی بود؛ یک حرف هم عمومی بود که حالا [این] را که آن حرف چه بود، کار ندارم. آن مطلبی که مربوط به آقای میلانی بود، من رفتم خدمت ایشان گفتم؛ گفتم آقای خمینی سفارش میکنند که شما منبری‌ها را وادار کنید که از روز هفتم [محرّم،] مسئله‌ی فیضیّه را روی منبرها بگویند؛ از روز نهم هم هیئات مذهبی را وادار کنید که بگویند؛ این پیغامی بود که به ایشان دادم. ایشان گفت که از روز نهم؟ من از قبل سفارش کرده‌ام؛ اسم آورد ایشان: به آقای خمینی گفتم، به آقای شریعتمدار گفتم، به آقای نجفی گفتم؛ اسم آوردند که من با اینها در میان گذاشتم. یعنی پیدا بود که ایشان کاملاً در متن قضایا واردند و همین فکری که حالا در قم مثلاً به وسیله‌ی امام (رضوان ‌الله ‌علیه) بُروز کرد و شایع شد و عملی شد، در ایشان هم وجود داشته؛ یعنی حضور ایشان در مبارزات، یک چنین حضوری بود و برای این مسئله برنامه داشتند. البتّه یک مقدار برنامه‌ی ایشان با برنامه‌ی امام تفاوت داشت لکن برنامه ریخته بود، برای این قضیّه برنامه داشتند. و در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی، ایشان آدمِ با شرح صدری بود؛ یعنی با انواع و اقسام افرادی که در عالم مبارزه و بحث سیاست و مانند اینها فعّال بودند، ایشان ارتباط برقرار میکرد؛ مثلاً با مرحوم مهندس بازرگان و دکتر سحابی و مانند اینها ایشان مرتبط بود. من شاید دو بار یا سه بار میخواستم از مشهد بروم تهران، رفتم خدمت ایشان مثلاً برای خداحافظی، ایشان گفتند که شما تهران که رفتید، زندان برای دیدار آقای مهندس بازرگان هم میروید؟ ــ آن وقت‌ها زندان بودند؛ سال ۴۳ و ۴۴ ــ گفتم بله، گفتند سلام من را به آنها برسانید؛ یعنی ایشان دو بار یا سه بار سلام رساندند به وسیله‌ی بنده به آقای مهندس بازرگان. پیدا بود که با این جماعت هم ارتباط دارند. البتّه بشدّت پرهیز داشتند از اینکه ایشان را کسی منتسب کند به این مجموعه‌های سیاسی مانند جبهه‌ی ملّی و مانند اینها؛ ایشان به خود من گفتند اگر کسی من را منسوب کند به جبهه‌ی ملّی، من از او راضی نخواهم شد، از او نخواهم گذشت؛ یعنی این‌جوری بود، لکن ارتباطات فراوانی داشتند.

در یک سالهایی هم ایشان به نظر ماها یک مقداری در مسائل مبارزه کوتاه آمده بودند که ما به ایشان اعتراض هم میکردیم؛ لکن حالا که نامه‌ها منتشر شده، معلوم میشود در همان وقت ایشان مکاتبات زیادی با آقای شریعتمدار، با علمائی [دیگر] داشتند و مشغول بودند، [منتها] ما اطّلاع نداشتیم از اشتغال ایشان در این قضایا. در آن نامه‌هایی که مردم می‌نوشتند که ما حمایت می‌کنیم از آقایان مراجعی که در تهران اجتماع کرده‌اند برای خاطر آزادی امام خمینی، شاید بیش از همه اسم ایشان بود و ایشان در آنجا از همه بیشتر مورد توجّه بودند. ایشان یک نامه‌ای به امام نوشتند که به نظر من یک سند تاریخی است؛ سال ۴۳ که امام را تبعید کردند به ترکیه، ایشان در منزل خودشان یک مجلسی تشکیل دادند و از علمای مشهد دعوت کردند؛ ماها چند نفر از جوانها هم که آن وقت دست‌اندرکار مبارزه بودیم دعوت شدیم؛ ماها هم بودیم. از علمای مشهد هم مرحوم حاج شیخ مجتبیٰ(۱۰) و دیگران همه حضور داشتند. آقازاده‌ی ایشان بلند شد نامه‌ای را که ایشان به امام (رضوان ‌الله ‌علیه) نوشته بود خواند. نامه‌ی فوق‌العاده‌ای است؛ نامه‌ی بسیار قوی و متین در حمایت از امام و تأسّف از تبعید ایشان که این جمله‌ها را از آن نامه یادم هست: اَلسُّکوتُ اَخُو الرِّضا و مَن لَم یَکُن مَعَنا کانَ عَلَینا؛(۱۱) این عبارات را در آن آورده بودند. از کلمات امیرالمؤمنین در وقتی که جناب ابوذر تبعید می‌شدند آورده بودند؛(۱۲) تعبیرات امیرالمؤمنین را آنجا ذکر کرده بودند. و به نظر من یک سند معتبری است؛ که ایشان هم آنجا نشسته بودند و آقازاده‌شان بلند شدند و نامه را خواندند و همه شنیدند. غرض، ایشان انصافاً یک مرد جامع‌الاطرافی بودند؛ از لحاظ علمی، از لحاظ اخلاقی، از لحاظ معنوی، از لحاظ سیاسی و اجتماعی، یک مرد بزرگ،‌ جامع‌الاطراف و دارای امتیازات فراوان و صاحب حقّ فراموش‌نشدنی بر حوزه‌ی علمیّه‌ی مشهد. امیدواریم ان‌شاء‌الله این بزرگداشتی که شماها تشکیل دادید، بتواند چهره‌ی ایشان را بیش از آنچه تا حالا معرّفی شده، به مردم معرّفی کند. والسّلام علیکم و رحمة‌الله و‌ برکاته. ـــــــــــــــــــــــــ ۱. در ابتدای این دیدار، حجّت‌الاسلام والمسلمین احمد مروی (تولیت آستان قدس رضوی) مطالبی بیان کرد. ۲. آیت‌الله سیّدجواد خامنه‌ای ۳. آیت‌الله میرزا محمّد آقازاده‌ی خراسانی ۴. آیت‌الله سیّدحسین طباطبائی قمی ۵. آیت‌الله سیّدعلی قاضی ۶. آیت‌الله ملّا آقاجان زنجانی ۷. حجّت‌الاسلام سیّد عبدالحسین نقیبی سیستانی ۸. آیت‌الله سیّد محمّدحسین طباطبائی، صاحب تفسیر «المیزان» ۹. آیت‌الله سیّد محمّدکاظم شریعتمداری ۱۰. آیت‌الله حاج شیخ مجتبیٰ قزوینی ۱۱. بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۴۲۱؛ «سکوت هم‌تراز رضایت است؛ و هر کسی که با ما نیست، علیه ما است.» ۱۲. ابن‌ابی‌الحدید. شرح نهج‌البلاغه، ج ۸، ص ۲۵۳. 🔸🔹🔸 «برش‌هایی از اندیشه و تاریخ سیاسی و اجتماعی» و «فراخوان‌های علمی و دانشگاهی» را در کانال مجلهٔ الفکر السیاسي الإسلامي بخوانید 👇 🌐 eitaa.com/iptisca