صفات منافق و مؤمن‌ امام سجاد علیه‌السلام حدیث ذیل را که بیانگر برخی از صفات و ویژگیهای افراد منافق و مردمان با ایمان است، بیان داشته و می‌فرماید: «المنافق ینهی و لا ینتهی، و یأمر و لا یأتی، اذا قام للصلاة اعترض، و اذا رکع ربض، و اذا سجد نقر، یمسی وهمه العشاء، و لم یصم، و یصبح وهمه النوم و لم یسهر. و المؤمن خلط علمه بحلمه، یجلس لیعلم، و ینصت لیسلم، لا یحدث بالامانة للاصدقاء، و لا یکتم الشهادة للبعداء، و لا یعمل شیئا من الحق ریاءا، و لا یترکه حیاءا ان زکی خاف مما یقولون: و یستغفر الله لما لا یعلمون، و لا یضره جهل من جهله...» [1] . «شخص منافق دیگران را از کار بد نهی کند اما خود بازنایستد و دیگران را به کار نیک امر کند و خود عمل نکند و چون به نماز ایستد، رو به هر سو کند و چون به رکوع رود، زانو زند و چون سجده کند مانند کلاغ منقار به زمین بزند و روز را به شب برساند در حالی که روزه نگرفته و همتش شام خوردن است بیدار خوابی نکشیده، صبح کند و هنوز در فکر خواب است. شخص با ایمان، عملش توأم با بردباری است، می‌نشیند تا آگاهی پیدا کند و خاموش می‌ماند تا در امان باشد، سخن امانت را به دوستان هم نگوید و شهادت را درباره بیگانگان هم کتمان نکند، کار حق را به خاطر ریا انجام ندهد و به خاطر خجالت و حیا ترک نکند. اگر مردم او را بستایند او بیمناک شود و از آنچه مردم نمی‌دانند استغفار کند و جهل نادانان به حال او زیان نرساند.» این حدیث امام علیه‌السلام به برجسته‌ترین صفات منافقان و مؤمنان اشاره دارد، اما صفات منافقان از این قرار است: الف - منافق دیگران را از کار بد نهی کند ولی خود بازنایستد و امر به معروف کند و خود عمل نکند زیرا چنین کسی ممکن نیست در باطن خود مؤمن باشد اما علت امر و نهی او، نیرنگ و فریب دیگران است که گمان کنند که از مردمان نیکوکار و خوبان است. ب - منافق در وقت نماز به هر سو توجه دارد، چنان که در وقت رکوع مانند گوسفندان در آغلشان زانو زند و اما در سجده نیز آرام نمی‌گیرد، همانند پرنده‌ای است که برای طعمه‌اش منقار بر زمین می‌زند. ج - منافق چون چهارپایان که همتشان به علف است، او نیز صبح به شب جز به خوردن نمی‌اندیشد. اما صفات برجسته مؤمن، عبارتند از: الف - شخصیت مؤمن از دو عنصر علم و حلم ترکیب یافته او هم دانا و هم بردبار و شکیباست و هر که دارای این دو صفت باشد به بالاترین مراتب کمال رسیده است. ب - مؤمن در نزد کسی نمی‌نشیند مگر برای این که از او علم و حکمت بیاموزد و در مجالس لهو و بیهودگی که هیچ بهره‌ای نبرد هرگز نمی‌نشیند. ج- مؤمن وقتی که در برابر کسی خاموش است برای آن است که از شر و تجاوز او در امان بماند. [2] . د- مؤمن وقتی که امین شمرده شود آن امانت را مخفی بدارد و به هیچ کس، حتی دوستانش ابراز ندارد. ه- وقتی که شاهد بر مطلبی بود آن را به موقع ابراز می‌دارد و کتمان شهادت نمی‌کند. و- وقتی که کار حقی را انجام دهد، به خاطر ریا و سمعه انجام ندهد بلکه تنها برای رضای خدا انجام دهد. ز- وقتی که از مؤمن تعریف کنند و او را با بعضی از اوصاف حمیده بستایند، به خاطر این که مبادا دارای این اوصاف نباشد، بیمناک گشته و برای کسی که این اوصاف را به او نسبت داده است استغفار نماید. ح- مؤمن به نادانان که او را نشناسند اهمیت ندهد و ارزشی قائل نشود. آری این اوصاف ارزشمند مؤمن دلیل بر ارزش ذاتی و کمال شخصیت اوست. [~hr~]پی نوشت ها: (1) تحف العقول: ص 280، بحارالانوار: 17 / 315 چاپ جدید، و قسمتی از این حدیث در وسائل الشیعه: 11 / 272 آمده است. (2) این سکوت از باب حفظ زبان، در هر داستانی وارد نشدن و از موارد شبهه‌ناک خودداری کردن و از همنشینی مردمان فاسق دوری جستن است. منبع: تحلیلی از زندگانی امام سجاد (جلد 2)؛ باقر شریف قرشی؛ ترجمه محمد رضا عطائی؛ کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام؛ 1372 .

رسولُ اللّه صلى الله عليه و آله : سَلامَةُ الإنسانِ في حِفظِ اللِّسانِ . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : سلامت انسان، در نگهدارى زبان است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله : إذا أصبَحَ ابنُ آدمَ فإنّ الأعضاءَ كُلَّهاتُكَفِّرُ اللِّسانَ ، فتَقولُ : اِتَّقِ اللّه َ فِينا فإنّما نَحنُ بِكَ؛ فإنِ استَقَمتَ استَقَمنا ، وإنِ اعوَجَجْتَ اعوَجَجْنا . حديث پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : چون آدمى صبح خود رابياغازد، اندامها همه در برابر زبان [با خواهش و التماس] كرنش مى كنند و مى گويند: درباره ما از خدا بترس؛ زيرا ما به تو وابسته ايم (سرنوشت ما به تو وابسته است)، اگر راست باشى، راست هستيم و اگر كج شوى، ما نيز كج مى شويم.

رسول خدا صلى الله عليه و آله : لا يَسلَمُ أحَدٌ مِن الذُّنوبِ حتّى يَخزُنَ لِسانَهُ . حديث پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : هيچ كس از گناهان در امان نمى ماند مگر آن كه زبانش را در كام كشد.

عنه صلى الله عليه و آله : ما عَمِلَ مَن لَم يَحفَظْ لِسانَهُ . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : كسى كه زبانش را نگه نداشته باشد، عملى به جا نياورده است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله : بَلاءُ الإنسانِ مِن اللِّسانِ . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : گرفتارى انسان از زبان است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله : أمسِكْ لِسانَكَ ؛ فإنّها صَدَقَةٌ تَصَّدَّقُ بها على نَفسِكَ . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : زبانت را نگه دار؛ زيرا نگهداشتن زبان صدقه اى است كه براى خودت مى دهى.

الإمامُ عليٌّ عليه السلام : مَن حَفِظَ لِسانَهُ سَتَرَ اللّه ُ عَورَتَهُ . امام على عليه السلام : هر كه زبانش را نگهدارد، خداوند عيبش را بپوشاند.

امیرالمؤمنین علی عليه السلام : ضَربُ اللِّسانِ أشَدُّ مِن ضَربِ السِّنانِ . حديث امام على عليه السلام : ضربت زبان، دردناكتر از ضربت سرنيزه است.

امیرالمؤمنین علی عليه السلام : اللِّسانُ سَبُعٌ ، إن خُلِّيَ عَنهُ عَقَرَ . حديث امام على عليه السلام : زبان درنده اى است كه اگر رها شود، گاز مى گيرد.

امیرالمؤمنین علی عليه السلام : لَقد قالَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله : «لا يَستَقيمُإيمانُ عَبدٍ حتّى يَستَقيمَ قَلبُهُ ، ولا يَستَقيمُ قَلبُهُ حتّى يَستَقيمَ لِسانُهُ» فمَنِ استَطاعَ مِنكُم أن يَلقَى اللّه َ تعالى وهُو نَقِيُّ الرّاحَةِ مِن دِماءِ المُسلمينَ وأموالِهِم ، سَليمُ اللِّسانِ مِن أعراضِهِم ، فلْيَفعَلْ . حديث امام على عليه السلام : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است: «ايمان هيچ بنده اى درست نشود، تا آن كه دلش درست شود و دلش درست نشود، تا آن گاه كه زبانش درست شود» . بنابراين، هر كس از شما كه مى تواند با دستى نيالوده به خون و اموال مسلمانان و زبانى سالم از [هتك] آبرو و حيثيّت ايشان خداوند متعال را ديدار نمايد، بايد چنين كند.