قسمت دوم: جن و ارواح
آیا جن و روح یکی هستند؟
نه. در اسلام، جن و روح انسان دو موجود کاملاً متفاوتاند. در یهودیت و مسیحیت هم مفاهیم مشابهی وجود دارد، اما تعریفها یکسان نیست.
بخش اول: جن در اسلام
اسلام تنها دینی است که نسبت به جن، توضیحات نسبتاً مفصلی ارائه میدهد.طبق قرآن انسان از گل آفریده شد فرشتگان از نور و جن از «آتشِ بیدود» آفریده شد.
جنها عقل دارند،اختیار دارند،میتوانند مؤمن یا کافر باشند،ازدواج و نسل دارند،میخورند و میآشامند (در برخی روایات)،روز قیامت مانند انسانها حسابرسی میشوند.حتی یک سوره کامل قرآن به نام سوره جن درباره گروهی از جنهاست که قرآن را شنیدند و ایمان آوردند.
آیا شیطان خودش جن بود؟
بله، ابلیس از جن بود، نه از فرشتگان.وقتی خدا به فرشتگان فرمان سجده بر آدم داد، ابلیس نافرمانی کرد. برخی تصور میکنند او فرشته بود، اما قرآن او را از جنس جن معرفی میکند.
جن چه تواناییهایی دارد؟
طبق قرآن و روایات میتواند بسیار سریع حرکت کند، انسان را ببیند، در حالی که انسان معمولاً او را نمیبیند،عمر طولانیتری از انسان داشته باشد.اما در عین حال علم غیب ندارد.نمونهاش داستان حضرت سلیمان است؛ پس از وفات او، جنها مدتی همچنان کار میکردند تا وقتی عصای سلیمان شکست و فهمیدند او از دنیا رفته است. قرآن این ماجرا را نشانهای میداند که جنها از غیب آگاه نیستند.
آیا جن میتواند وارد بدن انسان شود؟
اینجا میان دانشمندان مسلمان اختلاف نظر وجود دارد.برخی علما معتقدند در مواردی ممکن است چنین چیزی رخ دهد.برخی دیگر بسیاری از این موارد را به بیماریهای جسمی یا روانی نسبت میدهند و میگویند نباید هر اتفاق غیرعادی را به جن نسبت داد.بنابراین، این مسئله اتفاقنظر کامل ندارد.
روح چیست؟
روح، در نگاه اسلامی، حقیقت وجودی انسان است.وقتی انسان میمیرد بدن از بین میرود، اما روح باقی میماند و وارد عالم برزخ میشود.قرآن درباره حقیقت روح میگوید از تو درباره روح میپرسند، بگو روح از امر پروردگار من است و از دانش، جز اندکی به شما داده نشده است.یعنی ماهیت دقیق روح برای انسان ناشناخته است.
آیا ارواح مردگان به دنیا برمیگردند؟
در باور رایج اسلامی، انسان پس از مرگ وارد برزخ میشود و بازگشت آزادانه به دنیا ندارد.
به همین دلیل، بسیاری از علما معتقدند اگر کسی تصور کند با «روح یک مرده» ارتباط گرفته، نباید فوراً آن را حقیقت بداند و باید با احتیاط برخورد کند.
یهودیت
در یهودیت، تصویر یکدستی از این موضوع وجود ندارد و میان دورههای مختلف و شاخههای گوناگون تفاوتهایی دیده میشود.در متون یهودی از موجوداتی مانند شِدیم (Shedim) یاد شده که گاهی ویژگیهایی شبیه جن در فرهنگ اسلامی دارند؛ یعنی موجوداتی نامرئی که نه انساناند و نه فرشته.در عرفان یهود نیز درباره ارواح و جهان پس از مرگ بحثهای مفصلی وجود دارد، اما دیدگاهها متنوع است.
مسیحیت
در مسیحیت معمولاً از «جن» به معنای اسلامی صحبت نمیشود.بیشتر سخن از فرشتگان ،فرشتگان سقوطکرده،ارواح شریر یا شیاطین است.در برخی شاخههای مسیحیت، ارواح شریر همان فرشتگان سقوطکرده یا موجوداتی وابسته به شیطان دانسته میشوند.
احضار روح؛ واقعیت یا نه؟
این یکی از بحثبرانگیزترین موضوعهاست.
از دیدگاه دینی اسلام و بسیاری از شاخههای یهودیت و مسیحیت، انجام آیینهای احضار روح را تأیید نمیکنند و نسبت به آن هشدار میدهند.
از دیدگاه علمی تاکنون شواهد علمیِ قابل اعتماد و تکرارپذیری که نشان دهد جلسات احضار روح واقعاً با ارواح مردگان ارتباط برقرار میکنند، به دست نیامده است.بسیاری از پدیدههای گزارششده با عواملی مانند تلقین، انتظار ذهنی، خطای ادراک یا حرکت ناخودآگاه افراد (مثلاً در تخته ویجا) توضیح داده شدهاند.
قسمت سوم: احضار روح و تخته ویجا
بخش اول: اصلاً تخته ویجا چیست؟
تخته ویجا (Ouija Board) صفحهای است که روی آن حروف الفبا،اعداد،کلمات بله و خیر و معمولاً خداحافظ نوشته شده است.
افراد انگشتانشان را روی قطعهای به نام پلانشت (Planchette) میگذارند و سؤال میپرسند. سپس قطعه ظاهراً خودبهخود روی حروف حرکت میکند و پیام میسازد.
از کجا اومد ؟برخلاف تصور خیلیها، ویجا یک وسیله باستانی نیست.در اواخر قرن نوزدهم، همزمان با رواج جنبش «اسپیریتوالیسم» در اروپا و آمریکا، مردم علاقه زیادی به ارتباط با مردگان پیدا کردند. در همین فضا، تخته ویجا به عنوان یک وسیله تجاری ساخته و فروخته شد.یعنی برخلاف افسانهها، سابقه آن چند هزار ساله نیست.
اسلام چه میگوید؟
در قرآن هیچ اشاره مستقیمی به «تخته ویجا» نشده، چون وسیلهای جدید است.
اما درباره ارتباط با عالم غیب، چند اصل مهم وجود دارد روح مردگان در اختیار انسان نیست.طبق باور رایج اسلامی، روح پس از مرگ وارد برزخ میشود. علم غیب مخصوص خداست.هیچ انسانی نمیتواند هر وقت خواست به عالم غیب دسترسی پیدا کند.
اگر اتفاق غیرعادی رخ دهد چطور؟
برخی علما گفتهاند اگر کسی در چنین جلساتی تجربهای عجیب داشته باشد، نباید فوراً نتیجه بگیرد که با روح مرده ارتباط گرفته است؛ بعضی احتمال میدهند اگر پدیدهای واقعی هم رخ دهد، ممکن است به موجودات دیگری مانند جن مربوط باشد، در حالی که عدهای دیگر اساساً بسیاری از این تجربهها را روانشناختی میدانند.
یهودیت چه میگوید؟
در تورات مراجعه به احضارکنندگان ارواح و فالگیران ممنوع شده است.با این حال، داستان معروفی وجود دارد که در آن پادشاه شائول به زنی که به احضار ارواح مشهور بود مراجعه میکند. درباره اینکه دقیقاً چه رخ داد، میان مفسران دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، اما این داستان معمولاً به عنوان تأیید احضار روح تفسیر نمیشود.
مسیحیت چه میگوید؟
بیشتر شاخههای مسیحیت نیز احضار روح،فالگیری،جادوگری را منع میکنند.برخی معتقدند چنین اعمالی میتواند انسان را فریب دهد یا او را در معرض باورهای نادرست قرار دهد.
علم چه میگوید؟
دانشمندان پدیدهای را شناسایی کردهاند به نام اثر ایدئوموتور (Ideomotor Effect)یعنی
مغز بدون اینکه خودمان آگاه باشیم، حرکتهای بسیار ریز و ناخودآگاهی در عضلات ایجاد میکند.در نتیجه همه فکر میکنند «نیرویی خارجی» پلانشت را حرکت داده،ما در واقع خود افراد، بدون آگاهی، آن را جابهجا میکنند.به همین دلیل، وقتی چشم شرکتکنندگان بسته میشود یا جای حروف تغییر میکند، معمولاً پیامهای معنادار از بین میروند.