*مفهومشناسی «مواسات» در منابع دینی*
مفهوم مواسات، در منابع دینی نیز هماهنگ با معنای لغوی آن است. البته کاربردهای این ماده در قرآن محدود به چند آیه است(۱۸) و همچنین خود واژه مواسات در قرآن به کار نرفته است. اما میتوان از کلیدواژههای دیگری مانند «انفاق، زکات» و بهویژه از سورهی ماعون (که دربارهی نیازمندیهای مردم سخن میفرماید) استفاده کرد. اما این واژه در روایات به طور گستردهای به کار رفته است و با بررسی آنها به این نتیجه میرسیم که «مواسات» دو معنا دارد:
۱. همدردی با دیگران در نیازها و مشکلاتشان و سهیم ساختن آنان در بهرهگیری از امکانات زندگی خویش
۲. رعایت حقوق دیگران به طور یکسان و رعایت عدالت در برخورد با دیگران. (که خود دارای اقسام مختلفی مانند عدالت اجتماعی، آموزشی، خانواده و... است.)(۱۹)
اما دربارهی این مصادیق باید به دو نکته توجه کرد:
۱. مصداق اصلی مواسات در روایات، همان «مواسات مالی» است. این مصداق با معنای لغوی آن و کارکرد مواسات (رفع فقر از جامعه اسلامی) هماهنگتر است. هرچند بقیهی مصادیق نیز نباید مغفول بماند.
۲. بسیاری از مصادیق ذکر شده در روایات «مساوات» نام دارد؛ نه «مواسات» و به تعبیر حضرت آیتالله خامنهای «مواسات با مساوات فرق دارد؛ برابری نیست.»(۲۰)
«مساوات» در اسلام به این معناست که احکام تشریعی و تکالیف الهی، برای همه لازمالاجرا هستند و همه در برابر عدالت، یکسانند. مفهوم مساوات، ابعاد مختلفی برای بحث دارد که *از هدف این یادداشت خارج است.*
* تفاوت مواسات با سایر مفاهیم مشابه
نکته مهم اینکه پژوهشهای اسلامی، نباید مبتنی بر بررسی تک کلیدواژهها باشد؛ بلکه باید منظومهای از واژگان مفهومی را بررسی کرد. در این موضوع نیز برای تحقیق در آیات و روایات، واژگان متعددی معنای مواسات را میرسانند؛ واژگانی منسجم مانند «ایثار، خدمت، اخوت، تعاون، انصاف، انفاق، مسئولیت» این منظومه معارفی را تشکیل میدهند. اما با این حال مفهوم مواسات با مفاهیم مشابه خود تفاوتهایی دارد که به آنها اشاره میکنیم.
اولاً این مفهوم، از جهات بسیاری شبیه به مفهوم «انفاق» است. زیرا انفاق به معنی «آن چیزی است که یک خلأی را پر میکند. یک نیازی را برآورده میکند... انفاق کار مردمان باهوش است. آنهایی که خلأها و نیازها را میفهمند و حاضر میشوند به جا آن خلأها و نیازها را پر کنند.»(۲۱) و مواسات و انفاق نیز همین کارکرد را دارند. منتها تفاوت انفاق (و مفاهیم شبیه آن مانند صدقه، زکات، هدیه) با مواسات این است که انفاق «کمک کردن به نیازمندان از اضافه بر نیاز خود» است؛ اما مواسات یعنی «شریک کردن نیازمندان با خویش و سهیم کردن آنها در آنچه خود به آن نیازمند و علاقهمند است.»
ثانیاً از جهات دیگری با مفهوم «ایثار» شباهتهای بسیاری دارد. اما تفاوت ایثار با مواسات این است که ایثار «واگذار کردن همه آنچه خود به آن نیاز دارد، به دیگران و مقدم کردن آنان بر خودش» است اما در مواسات، «شریک کردن در نیازمندیها» است.(۲۲) به بیان دیگر، در مواسات، «سود رساندن به دیگران را مانند سود رساندن به خود بداند و دفع ضرر از دیگران را مانند دفع ضرر از خود بداند.» اما ایثار یعنی «در سود رساندن و دفع ضرر، دیگران را بر خودش مقدم کند.»
*مواسات نسبت به نیازمندان؛ رفتار همیشگی مؤمنان*
اساساً مفاهیم بنیادی اسلامی را باید با نگاه تمدنساز نگریست. مفهوم مواسات نیز مانند بسیاری از مفاهیم دیگر یک مفهوم تمدنساز است. مواسات، نقش اساسی در ساختن جامعه و کشور اسلامی (به عنوان یکی از مراحل مهم تمدن نوین اسلامی) دارد.
به همین دلیل پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) میفرماید: *«مَثَلُ الْمُؤْمِنِ فِی تَوَادِّهِمْ وَ تَرَاحُمِهِمْ کمَثَلِ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَکی بَعْضُهُ تَدَاعَی سَائِرُهُ بِالسَّهَرِ وَ الْحُمَّی.»*(۲۳) مثل مؤمنان در پیوند و دوستی و محبت و رحمت به هم (واهمیت دادن به سرنوشت یکدیگر) مثل یک پیکر زنده است که اگر عضوی از آن به درد آید، سایر اجزای پیکر با آن اظهار همدردی میکنند.
لذا وقتی ایشان *حکومت اسلامی را در مدینه تأسیس کردند،* به ویژه *در اوایل هجرت، با توصیه به مواسات،* پایههای حکومت اسلامی را ایجاد و تقویت کردند. همانگونه که در تاریخ معروف است، مهاجرت پیامبر و یارانشان به مدینه، سختیهای بسیاری را برای مهاجران، به وجود آورده بود، مانند نبود خانه، مشکلات اقتصادی و... در این میان، *انصار با عمل به دستور مواسات، توانستند این مشکلات را برطرف کرده و نظام اسلامی را «قوی» کنند.*