📝«اساس» نظام در پرتو نظریه شهید سید محمد باقر صدر
🔺با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نخستین و مهمترین گام در راستای استقرار حقوقی نظام سیاسی جدید، تئوریزهسازی نظام جدید و در پی آن تدوین قانون اساسی بر اساس آرمانهای انقلاب اسلامی بود. در این راستا و همزمان با جریانِ به ثمر نشستن حرکت انقلابی مردم و امام امت، گروهی از علمای اسلامی لبنان، طی نامهای به «سید محمدباقر صدر» از ایشان درخواست کردند تا تحلیلی در خصوص مختصات «جمهوری اسلامی» و پیشنویس قانون اساسی ارائه دهند.
🔺طرح پیشنهادی ایشان با عنوان «لمحة فقهية تمهيدية عن مشروع دستور الجمهورية الإسلامية» که پیش از از پیروزی انقلاب اسلامی ارائه شد، با تحلیل ارکان نظام سیاسی جدید، در کمال این نظام تاثیر قابل توجهی داشت به طوری که بسیاری از ایدههای ایشان در خصوص ساختار اسلامی دولت در قانون اساسی انعکاس یافت.
🔺ایشان در این رساله به تبیین مواضع خود در خصوص «حکومت از منظر اسلام» میپردازد. بر اساس اندیشههای شهید صدر، حکومت، پدیدهای اجتماعی و اصیل است که ابتدا توسط پیامبران و رسالتهای آسمانی به منصه ظهور رسید.
🔺علیرغم آنکه زمام حکومت پس از رحلت خاتم پیامبران(ص) در بسیاری اوقات به دست رهبرانی افتاد که اهداف راستین آن را پاسداری نکردند، اما امامت به مثابه ادامه معنوی و ایدئولوژیک نبوت، پیوسته نقش خود را در تصحیح مسیر حکومت ایفا کرد.
🔺همانگونه که امامت، تداومبخش نقش نبوت است، در عصر غیبت، مرجعیت نیز استمرار امامت به شمار میرود. ملت مسلمان ایران به عنوان جزئی از امت اسلامی، بنیان مستحکمی را به برکت رهبری حکیمانه مرجعیت (که در زعامت امام خمینی(ره) تبلور یافت) و طی مبارزهای جانانه با طاغوت ایجاد میکند.
🔺شهید صدر در این رساله ارزشمند که در آن روحیات ملت ایران در پرتو تعالیم اسلام لحاظ شده، اسلام را شریعتی میداند که باید مبنای زندگی بشر باشد. خداوند دارای ولایت استقلالی و منشا تمامی قواست و روشی که قوا در پیش میگیرند، بر اساس شریعت اسلامی تعیین میشود.
🔺 انسان آزاد است و هیچ انسان و مجموعهای بشری، حق سیادت بر انسان ندارد. بدین سان بر انواع مختلف استبداد مهر پایان زده میشود.
🔺شریعت، منبع قانونگذاری است. احکام ثابت شریعت که از نظر فقهی واضحاند، تا آنجا که به زندگی اجتماعی مربوطند -صرف نظر از اینکه در قانون اساسی آمدهاند یا نه- جزء ثابت قانون اساسیاند. هر مسألهای که در مورد آن بیش از یک نظر فقهی وجود دارد از جمله مسائلی است که از نظر قانون اساسی دارای جایگزینهای اجتهادی متعدد است و در این صورت، انتخاب گزینه معین با قوه مقننهای است که امت بر مبنای مصالح عمومی عهدهدار آن است.
🔺در مواردی که نظر قطعی (وجوب یا حرمت) از جانب شریعت وارد نشده، قوه مقننه وظیفه دارد قوانین را بر اساس مصلحت عمومی و به شرط عدم مغایرت با قانون اساسی وضع کند.
🔺شهید صدر تاکید میکند که تصمیمات قوای مقننه و مجریه با تکیه بر امت است. مردم با شیوهای که قانون اساسی معین میکند صاحبان حق در اقدامات این دو قوه هستند و این حق، خلافتی است که از منبع قدرت حقیقی(خداوند) برگرفته شده و بدینسان، امت به عنوان خلیفهالله، به اوج احساس مسئولیت میرسد. ملت حق حاکمیت الهی را بدین شکل اعمال میکند:
🔹-پس از آنکه مرجعیت، افرادی را به نامزدی ریاست قوه مجریه برگزید، حق انتخاب رئیسجمهور با مردم است.
🔹- امت مستقیما اعضای شورای اهل حل و عقد را به منظور تایید اعضای هیات دولت، تعیین یکی از آرای اجتهادی مطرحشده، وضع قوانین در منطقه الفراغ، نظارت بر روند تطبیق قانون اساسی و مراقبت نسبت به عملکرد قوه مجریه، انتخاب میکند.
🔺از منظر شهید صدر، مرجعیت، تبیینکننده قانونی اسلام و نائب عام امام معصوم به شمار میرود. این مقام باید دارای ویژگیهای مرجع دینی از قبیل اجتهاد مطلق و عدالت باشد، به حکومت اسلامی و ضرورت پشتیبانی از آن ایمان داشتهباشد و دارای «مرجعیت بالفعل» در میان مردم باشد. او بالاترین مقام حکومت و فرمانده کل قواست، افرادی را برای ریاستجمهوری نامزد میکند، انطباق قانون اساسی با شریعت را میسنجد، در خصوص انطباق قوانینِ حوزه منطقه الفراغ با قانون اساسی تصمیمگیری نهایی میکند و دیوان عالی و قضایی را برای رسیدگی به پروندههای شاکیان تشکیل میدهد.
🔺مطالعه پیشنویس پیشنهادی شهید صدر نشانگر تاثیر ژرف اندیشههای ایشان بر قانون اساسی ج.ا.ا است. نظریه مرجعیت شهید صدر و ولایت فقیه امام(ره) یک مسیر را طی میکنند که در اصل پنجم هویداست. نقش برجسته این شهید بزرگوار در طراحی نظام سیاسی ایران از نکات مغفولی است که شایسته توجهِ بیش از پیش است.
🔸🔸🔸🔸🔸🔸🔸🔸🔸🔸
@asaas_discourse