📌 * بیروایتها *
🔹از جناب خضر (ع) تقاضا کرد که تعلیم او را بر عهده بگیرد. خضر (ع) آب پاکی را بر دستان او ریخت؛ مگر تو میتوانی کنار من تاب بیاوری؟! و ادامه داد: وَكَیۡفَ تَصۡبِرُ عَلَىٰ مَا لَمۡ تُحِطۡ بِهِ خُبۡرا؟ میدانی به چه آزمایش خواهی شد؟ ابتلاء تو صبر نیست، صبرِ در بیخبری است، صبر درحالیکه هیچ روایتی از اتفاقات شگفتی که رخ میدهد، نداری.
🔹چرا آدمی به خرافه پناه میبرد؟ مثلا چرا تمایل دارد بپذیرد که بین عبور از زیر نردبان و بدشانسی در طول روز، ربطی هست؟ برایش چه سودی دارد که باور کند قرار است امروزش خراب شود؟ گویا در پس این رفتارهای ظاهرا غیر عقلائی، منطق قدرتمند ناخودآگاهی وجود دارد؛ تلاش برای قاعدهمند دیدن اتفاقات زندگی، البته در کلیشههایی ساده. زیستن در جهان پیشبینیناپذیر به شدت ترسناک است. خرافه، جهان را روایت میکند و این ترس را از بین میبرد. خرافه به تو میگوید بدشانسی نتیجه عبور از زیر نردبان است، پس اگر از زیر نردبان رد نشدی، خیالت راحت باشد؛ هزینهاش این است که امروز را به استرس میگذرانی ولی روزهای دیگر برایت سفید میشوند.
🔹فضانوردها را دیدهاید که برای تعمیرات ایستگاه فضایی از داخل محفظه آن خارج میشوند؟ تنها نخ اتصال آنها به ایستگاه، کابلی است که به آن بند ناف (umbilical cable) میگویند. اگر این کابل قطع شود، فضانورد در جهانی بیانتها معلق میشود. روایت از اکنون، همین کابل بندنافی است که تو را به جهان پیرامونت پیوند میزند. روایت از اکنون، از نان شب هم واجبتر است.
🔹اینها را گفتم تا بگویم هیچ بحرانی به قدر بیروایتی، مهلک نیست. انسانِ بیروایت، معلّق و گیج است، تابآوری و صبرش را از دست میدهد و به هر خرافهای چنگ میزند تا از این بحران خارج شود. بگذارید اینگونه بگویم: بیروایتی ترسناکتر از یک روایتِ ترسناک است.
🔹این را هم اضافه کنم که اساسا هیچ توصیفی، "توصیف" صرف نیست و حتما در دل خود "تجویز" هم به همراه دارد. روایت اکنون نه فقط روایت اکنون که علاوه بر آن، بیان مسیر اصلاح امروز است. هر صورتبندی از مساله، صورتبندی از راهحل نیز هست. بنابراین بیروایتی، متضمن بیعملی است و جامعه بیروایت، جامعهای منفعل است.
🔹بحران رسانهای این روزهای ما، همین است. مردم از توصیف اکنونشان عاجز شدهاند؛ نمیدانند قطار اقتصاد و سیاست خارجی و غیره به کدام سو میرود؟ فیالمثل آیا در نقاط انتهایی یک بحران اقتصادی هستیم یا در شروع بحرانی جدید؟
نه صورتبندی قابل اعتمادی از مشکل دارند و نه ذهنیت قابل اتکایی از راهحلهای محتمل و افق پیشرو. بیروایتی، بازار خرافه را رونق میدهد. خرافه در سطح اجتماعی یعنی اتفاقاتی که در عالم عینیت ارتباط اندکی به یکدیگر دارند، از روی ترس ناخودآگاه ناشی از بیروایتی، در ذهنیت جامعه به هم پیوند میخورند. سادهتر بگویم، خرافه اجتماعی یعنی همین شرطیشدن اقتصاد. یعنی همین پیامکی که روبیکا برایت میزند که ساعت ۴:۳۰ بامداد، مناظره ترامپ و بایدن را به صورت زنده و با ترجمه همزمان برایت پخش میکند و تو میبینی ملتت بیش از ملت آمریکا پیگیر این مناظرهاند. در سیاست خارجی تفاوت بنیادینی بین ترامپ و بایدن هست؟ نه آنچنان، اما ذهن بیروایت، به دنبال روایت است و هر تفاوت جزئی این دو میتواند برایش الهامبخش خرافهای جدید باشد.
🔹چرا بحران بیروایتی شکل میگیرد؟ به گمانم مهمترین علت آن، فقدان راوی است؛ شخصیتهای رسانهای که در طول سالها، سرمایهای از اعتماد و اعتبار اندوختهاند و به وقت بحران میتوانند روایتهای مورد اعتماد برای مردمشان بسازند؛ هم اکنون را توصیف کنند و هم راه ساختن فردا را نشان بدهند.
🔹چرا راوی نداریم؟ سوالی که پاسخ به آن مجال دیگری میطلبد، اما اگر بخواهم کوتاه پاسخ بگویم: چون راویکُشی کردیم. راوی با حرّیتش نزد مردم اعتبار مییابد. نمیشود از او توقع داشت بلندگوی مدیران بالادستیاش باشد. اما چه کردیم؟ چارچوبهای رسانهای تنگی ساختیم که انتظار منش کارمندی از راویان داشت و جایی برای حرّیت باقی نمیگذاشت. و نتیجهاش شد قلع و قمع همین بضاعت اندک؛ تعطیل کردن تک و توک جوانههای امیدی مثل ثریا و جهانآرا. رسانه ملی تبدیل شد به انبار کاهی که گاهی گندمی هم در آن یافت میشود و البته به محض یافت شدن، صاحب انبار آن را لگدمال میکند. و مردم ماندند و این بحران بیروایتی و مُشتی برنامه سرگرم کننده. مثل آن فضانوردی که کابل بندنافیاش را بریدهاند و در کلاه فضانوردیاش برایش موزیک پخش میکنند..
✍ علیرضا قربانی/ یازدهم مهر ١٣٩٩
🔵صدای انقلاب را از اینجا بشنوید
@hojre_enghelab