مهر ایزدی است که وظایف بسیاری از ایزدان دیگر را به تنهایی عهده دار است. مهر با خورشید نزدیکی بسیاری دارد.اما همانگونه که در اوستا آمده ایزد خورشید نیست، بلکه نور و پرتو آن است و وظیفه اش هدیه نور و زندگی است. گفته شده است این ایزد پس از متولد شدن، باید نیروی خود را بسنجد. از این رو نخست با خورشید زورآزمایی کرد و در این کار خورشید، تاب نیروی مهر را نیاورد و بر زمین افتاد. سپس مهر او را یاری داد تا برخیزد و دست راست خود را به سوی او دراز کرد و این دو ایزد با یکدیگر دست دادند. این نشان آن بود که خورشید با مهر بیعت کرد. سپس مهر تاجی بر سر خورشید نهاد و از آن پس آن دو یاران وفادار یکدیگر شدند.

همچنین آمده است مهر از صخره متولد شده است، به جنگ خورشید رفت و پس از پیروزی بر آن، سوار گردونه خورشید، و به آسمان رفت و از آن زمان این دو شخصیت یگانه به حساب می آیند. پیوستگی این دو به گونه ای است که مهر پرتو خورشید شده است. در ابتدا خورشید از مهر جدا بوده و با هم پیمانی بر درستکاری و نظارت به عهد و پیمان داشته اند. ولی به مرور زمان خورشید خود، نمادی از خود مهر و با آن آمیخته شده است. با گذر زمان خورشید و مهر یکی شده‌اند.

در اوستا مهر حاصل نور آسمانی است و قبل از طلوع خورشید روی قله های سنگی کوه ها ظاهر می‌شود. در طول روز او با گردونه‌ی خود که توسط چهار اسب سفید کشیده می‌شود، آسمان پهناور را طی می‌کند، و هنگامی که شب فرا می‌رسد، همچنان با درخشش سوسوزن (ستارگان) سطح زمین را روشن می‌کند. علاوه بر این در اوستا به اینکه اهورامزدا مهر را بر فراز کوه البرز سکونت داده است اشاره می‌شود، و از همان جاست که روشنی روز را به ارمغان می‌آورد.

🪔🧮~°•

🕯بر اساس باورهای ایرانیان باستان، مهر در شبه چله، انقلاب زمستانی یا طولانی ترین شب سال در تاریکترین غار از دل سنگ به دنیا آمد. نماد متولد شدن مهر نور و امید و نوسازی طبیعت بود. مردم ایران از قدیم الایام تا به امروز شب چله یا انقلاب زمستانی را جشن می‌گیرند و منتظر طلوع خورشید می‌مانند. تولد مسیح در گاهشماری خورشیدی در همان شب است. ولی تاکنون هیچ مجسمه یا نقش برجسته‌ای از تولد مهر با مشخصات‌تولد میترا در میترائیسم، در ایران پیدا نشده، و تنها نقش برجای مانده از مهر همان است که در تاق بستان کرمانشاه در صحنهٔ نقش‌برجسته تاج‌گذاری اردشیر دوم مشاهده می‌شود که مهر تاجی از شعاع‌های نور بر سر گذاشته‌است و بر گل نیلوفر ایستاده‌است.

عده‌ای بر این باورند که مادر میترا، ناهید است. شاید از اینروست که تصویر مهر را بر نیلوفر آبی نشان داده‌اند. بنا بر اساطیر ایرانی، گل نیلوفر آبی نماد نگهدارنده ای برای روز موعود است و آناهیتا ایزد آبهاست. به طوری که ایرانیان گل نیلوفر آبی را «گل ناهید» نیز می‌نامند.

طبق اسطوره‌های ایرانی مهر از آذرخشی بر بلندای کوه البرز متولد می‌شود. از این رو سنت ستایش مهر بر فراز کوه در غارهای طبیعی کوهستانی پدیدار شد. این سنت حتی در رم نیز به همان شکل شرقی خود، رواج یافت، به همین علت تا جایی که امکان داشت مراسم تشرف به آئین مهر، در غارهای طبیعی و در غیر این صورت در معابد غارگونه شبیه به غارهای طبیعی انجام می‌شد.

🕯زمان متولد شدن مهر یک حادثهٔ نجومی است که یک شب در سال رخ می‌دهد و آن شب یلداست که چندین هزاره در ایران سابقه دارد، ۳۰ آذر یا ۲۰ دسامبر کوتاه‌ترین روز و بلندترین شب را در طول سال دارد اما بلافاصله پس از آغاز دی، روزها به تدریج بلندتر و شبها کوتاه‌تر می‌شود، به این دلیل این شب را شب یلدا به معنی تولد خورشید شکست‌ناپذیر که همان ایزد مهر بود، نامیده‌اند. اگر به معنی یلدا دقت شود ارتباط آن با خورشید و ایزد مهر بهتر نمایان می‌شود. شب یلدا پیوند استواری با مهر دارد، از این هنگام مهر بر تاریکی چیره می‌شود و روز رو به افزایش می‌رود.

جایگاه منحصر به فرد ایزد مهر باعث شده‌است تا در کنار نام اهورامزدا و آناهیتا قرار گیرد. ایزد مهر وظیفه داوری روان پس از مرگ را به عهده دارد، هنگام سوگند به او قسم می‌خورند، رسیدگی به دعواهای قضایی و امور حقوقی با حمایت او انجام می‌شد. در دادگاه پس از مرگ سه داور دارد که در راس آنها مهر قرار دارد و سروش و رَشن همکاران او می‌باشند.

در اوستا از مهر به آورنده باران یاد شده‌است. او آب‌ها را می‌افزاید و با باران گیاهان را می‌رویاند قرار گرفتن نام مهر در کنار نام ناهید/آناهیتا، سرچشمه همه آب‌های روی زمین به اهمیت آب و باران اشاره دارد که دو ایزد بخاطر ارتباط با این امر مهم توانسته‌اند نامشان در کنار ایزد بزرگ هرمز قرار می گیرد. در اوستا بخشش مهر از روی خرد و آگاهی است. با این وصف مهر، پادشاه همه سرزمین‌ها محسوب می‌شود که قدرت اعطا شهریاری را به هر کسی دارد. مهر، دهنده شکوه و عظمت به شاهان بود؛ لذا پس از اهورامزدا او بالاترین مقام را در دربار داشت.

مهر ایزد مخصوص مبارزان و جنگاوران است و یکی از القاب ویژه او فاتح و شکست‌ناپذیر می‌باشد. نگهبانی از همه آفریدگان از وظایف مهر شمرده شده‌است که توسط اهورامزدا به عهده وی نهاده تا با کمک از خرد و آگاهی‌اش، نگهبان آفرینش باشد. نماد مهر روشنایی، خورشید، شیر و درخت سرو است. گل او گل سرخ است. او نگهبان شانزدهم هر ماه، مهرشید هر هفته می‌باشد. جشنواره مربوط به مهر مهرگان و شب چله است.

🌞🪔~°•