#الجدید فی تفسیر المیزان المجید
⿻◌⿻◌⿻◌⿻◌⿻◌⿻◌⿻
https://eitaa.com/ye_ayeh/4072
│ 💫 @ye_ayeh
╰๛────────
تکرار حکم مسافر و بیمار در این آیه و آیه قبل ممکن است از این نظر باشد که بعضى به گمان اینکه خوردن روزه مطلقا کار خوبى نیست به هنگام بیمارى و سفر اصرار داشته باشند روزه بگیرند، لذا قرآن با تکرار این حکم مى خواهد به مسلمانان بفهماند همانگونه که روزه گرفتن براى افراد سالم یک فریضه الهى است افطار کردن هم براى بیماران و مسافران یک فرمان الهى مى باشد که مخالفت با آن گناه است .
در قسمت آخر آیه بار دیگر به فلسفه تشریع روزه پرداخته مى گوید: (خداوند راحتى شما را مى خواهد و زحمت شما را نمى خواهد) (یرید الله بکم الیسر و لا یرید بکم العسر).
اشاره به اینکه روزه داشتن گرچه در ظاهر یکنوع سختگیرى و محدودیت است اما سرانجامش راحتى و آسایش انسان مى باشد، هم از نظر معنوى و هم از لحاظ مادى (چنانکه در بحث فلسفه روزه خواهد آمد).
این جمله ممکن است به این نکته نیز اشاره باشد که فرمانهاى الهى مانند فرمان حاکمان ستمگر نیست ، بلکه در مواردى که انجام آن مشقت شدید داشته باشد وظیفه آسان ترى قائل مى شود، لذا حکم روزه را با تمام اهمیتى که دارد از بیماران و مسافران و افراد ناتوان برداشته است .
سپس اضافه مى کند: (هدف آن است که شما تعداد این روزها را کامل کنید) (و لتکملوا العدة ).
یعنى بر هر انسان سالمى لازم است در سال یکماه روزه بدارد، چرا که براى پرورش جسم و جان او لازم است ، به همین دلیل اگر ماه رمضان بیمار یا در سفر بودید باید به تعداد این ایام روزه را قضا کنید تا عدد مزبور کامل گردد، حتى زنان حائض که از قضاى نماز معافند از قضاى روزه معاف نیستند.
و در آخرین جمله مى فرماید: (تا خدا را به خاطر اینکه شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید، و شاید شکر نعمتهاى او را بگذارید) (و لتکبروا الله على ما هداکم و لعلکم تشکرون ).
آرى شما باید به خاطر آنهمه هدایتها در مقام تعظیم پروردگار بر آئید، و در مقابل آن همه نعمتها که به شما بخشیده شکرگزارى کنید.
قابل توجه اینکه مساءله شکرگزارى را با کلمه (لعل ) آورده است ، ولى مساءله بزرگداشت پروردگار را به طور قاطع ذکر کرده ، این تفاوت تعبیر ممکن است به خاطر این باشد که انجام این عبادت (روزه ) به هر حال تعظیم مقام پروردگار است ، اما شکر که همان صرف کردن نعمتها در جاى خود و بهره گیرى از آثار و فلسفه هاى عملى روزه است شرائطى دارد که تا آن شرائط حاصل نشود انجام نمى گیرد، و مهمترین آن شرائط اخلاص کامل و شناخت حقیقت روزه و آگاهى از فلسفه هاى آن است .
نکته ها
1- اثرات تربیتى ، اجتماعى ، و بهداشتى روزه
روزه ابعاد گوناگونى دارد، و آثار فراوانى از نظر مادى و معنوى در وجود انسان مى گذارد، که از همه مهمتر (بعد اخلاقى ) و فلسفه تربیتى آن است
از فوائد مهم روزه این است که روح انسان را (تلطیف )، و اراده انسان را (قوى )، و غرائز او را (تعدیل ) مى کند .
روزه دار باید در حال روزه با وجود گرسنگى و تشنگى از غذا و آب و همچنین لذت جنسى چشم بپوشد، و عملا ثابت کند که او همچون حیوان در بند اصطبل و علف نیست ، او مى تواند زمام نفس سرکش را به دست گیرد، و بر هوسها و شهوات خود مسلط گردد.
در حقیقت بزرگترین فلسفه روزه همین اثر روحانى و معنوى آن است ، انسانى که انواع غذاها و نوشابه ها در اختیار دارد و هر لحظه تشنه و گرسنه شد به سراغ آن مى رود، همانند درختانى است که در پناه دیوارهاى باغ بر لب نهرها مى رویند، این درختان نازپرورده ، بسیار کم مقاومت و کم دوامند اگر چند روزى آب از پاى آنها قطع شود پژمرده مى شوند، و مى خشکنداما درختانى که از لابلاى صخره ها در دل کوه ها و بیابانها مى رویند و نوازشگر شاخه هایشان از همان طفولیت طوفانهاى سخت ، و آفتاب سوزان ، و سرماى زمستان است ، و با انواع محرومیتها دست به گریبانند، محکم و با دوام و پر استقامت و سختکوش و سخت جانند!.
روزه نیز با روح و جان انسان همین عمل را انجام مى دهد و با محدودیتهاى موقت به او مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت مى بخشد، و چون غرائز سرکش را کنترل مى کند بر قلب انسان نور و صفا مى پاشد خلاصه روزه انسان را از عالم حیوانیت ترقى داده و به جهان فرشتگان صعود مى دهد، جمله لعلکم تتقون (باشد که پرهیزگار شوید) اشاره به همه این حقایق است .
و نیز حدیث معروف الصوم جنة من النار: (روزه سپرى است در برابر آتش دوزخ ) اشاره به همین موضوع است .
در حدیث دیگرى از على (علیه السلام ) مى خوانیم که از پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) پرسیدند:
چه کنیم که شیطان از ما دور شود؟ فرمود: الصوم یسود وجهه ، و الصدقة تکسر ظهره ، و الحب فى الله و المواظبة على العمل الصالح یقطع دابره ، و الاستغفار یقطع وتینه : (روزه روى شیطان را سیاه مى کند، و انفاق در راه خدا پشت او را مى شکند، و دوست داشتن به خاطر خدا، و مواظبت بر عمل صالح دنباله او را قطع مى کند، و استغفار رگ قلب او را مى
روزه سرچشمه تقوا
به دنبال چند حکم مهم اسلامى که در آیات پیشین گذشت در آیات مورد بحث به بیان یکى دیگر از این احکام که از مهمترین عبادات محسوب مى پردازد و آن روزه است ، و با همان لحن تاءکید آمیز گذشته مى گوید: (اى کسانى که ایمان آورده اید روزه بر شما نوشته شده است آنگونه که بر امتهائى که قبل از شما بودند نوشته شده بود) (یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم ).
و بلافاصله فلسفه این عبادت انسانساز و تربیت آفرین را در یک جمله کوتاه اما بسیار پرمحتوا چنین بیان مى کند:( شاید پرهیزکار شوید) (لعلکم تتقون ).
آرى روزه چنانکه شرح آن خواهد آمد عامل مؤ ثرى است براى پرورش
روح تقوا و پرهیزگارى در تمام زمینه ها و همه ابعاد.
از آنجا که انجام این عبادت با محرومیت از لذائذ مادى و مشکلاتى مخصوصا در فصل تابستان همراه است تعبیرات مختلفى در آیه فوق به کار رفته که روح انسان را براى پذیرش این حکم آماده سازد.
نخست با خطاب یا ایها الذین آمنوا: اى مؤ منان !
سپس بیان این حقیقت که روزه اختصاص به شما ندارد، بلکه در امتهاى پیشین نیز بوده است .
و سرانجام بیان فلسفه آن و اینکه اثرات پربار این فریضه الهى صددرصد عائد خود شما مى شود، آن را یک موضوع دوست داشتنى و گوارا مى سازد.
در حدیثى از امام صادق نقل شد که فرمود: لذة ما فى النداء ازال تعب العبادة و العناء!: (لذت خطاب (یا ایها الذین آمنوا) آنچنان است که سختى و مشقت این عبادت را از بین برده است !.)
در آیه بعد براى اینکه باز از سنگینى روزه کاسته شود چند دستور دیگر را در این زمینه بیان مى فرماید نخست مى گوید:
(چند روز معدودى را باید روزه بدارید) (ایاما معدودات ).
چنان نیست که مجبور باشید تمام سال یا قسمت مهمى از آن را روزه بگیرید بلکه روزه تنها بخش کوچکى از آن را اشغال مى کند.
دیگر اینکه : کسانى که از شما بیمار یا مسافر باشند و روزه گرفتن براى آنها مشقت داشته باشد از این حکم معافند و باید روزهاى دیگرى را بجاى آن روزه بگیرند (فمن کان منکم مریضا او على سفر فعدة من ایام اخر).
سوم (کسانى که با نهایت زحمت باید روزه بگیرند (مانند پیرمردان
و پیر زنان و بیماران مزمن که بهبودى براى آنها نیست ) لازم نیست مطلقا روزه بگیرند، بلکه باید بجاى آن کفاره بدهند، مسکینى را اطعام کند) (و على الذین یطیقونه فدیة طعام مسکین ).
(و آن کس که مایل باشد بیش از این در راه خدا اطعام کنند براى او بهتر است ) (فمن تطوع خیرا فهو خیر له ).
و بالاخره در پایان آیه این واقعیت را بازگو مى کند که (روزه گرفتن براى شما بهتر است اگر بدانید) (و ان تصوموا خیر لکم ان کنتم تعلمون )
گر چه بعضى خواسته اند این جمله را دلیل بر این بگیرند که روزه در آغاز تشریع ، واجب تخییرى بوده و مسلمانان مى توانستند روزه بگیرند یا بجاى آن فدیه بدهند تا تدریجا به روزه گرفتن عادت کنند و بعد این حکم نسخ
شده و صورت وجوب عینى پیدا کرده است .
ولى ظاهر این است که این جمله تاءکید دیگرى بر فلسفه روزه است ، و اینکه این عبادت همانند سائر عبادات چیزى بر جاه و جلال خدا نمى افزاید بلکه تمام سود و فائده آن عائد عبادت کنندگان مى شود.
شاهد این سخن تعبیرهاى مشابه آن است که در آیات دیگر قرآن به چشم مى خورد، مانند ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون که بعد از حکم وجوب نماز جمعه ذکر شده است سوره جمعه آیه 9).
و در آیه سوره عنکبوت مى خوانیم : و ابراهیم اذ قال لقومه اعبدوا الله و اتقوه ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون : (او به بت پرستان گفت : خدا را پرستش کنید و از او بپرهیزید، این براى شما بهتر است اگر بدانید).
و به این ترتیب روشن مى شود که جمله (ان تصوموا خیر لکم ) خطاب به همه روزه داران است نه گروه خاصى از آنها.
آخرین آیه مورد بحث زمان روزه و قسمتى از احکام و فلسفه هاى آن را شرح مى دهد نخست مى گوید: (آن چند روز معدود را که باید روزه بدارید ماه رمضان است ) (شهر رمضان ).
همان ماهى که قرآن در آن نازل شده (الذى انزل فیه القرآن ).
همان قرآنى که مایه هدایت مردم ، و داراى نشانه هاى هدایت ، و معیارهاى سنجش حق و باطل است (هدى للناس و بینات من الهدى و الفرقان ).
سپس بار دیگر حکم مسافران و بیماران را به عنوان تاءکید بازگو کرده مى گوید: کسانى که در ماه رمضان در حضر باشند باید روزه بگیرند، اما آنها که بیمار یا مسافرند روزهاى دیگرى را بجاى آن روزه مى گیرند (فمن شهد
منکم الشهر فلیصمه و من کان مریضا او على سفر فعدة من ایام اخر)