تکرار حکم مسافر و بیمار در این آیه و آیه قبل ممکن است از این نظر باشد که بعضى به گمان اینکه خوردن روزه مطلقا کار خوبى نیست به هنگام بیمارى و سفر اصرار داشته باشند روزه بگیرند، لذا قرآن با تکرار این حکم مى خواهد به مسلمانان بفهماند همانگونه که روزه گرفتن براى افراد سالم یک فریضه الهى است افطار کردن هم براى بیماران و مسافران یک فرمان الهى مى باشد که مخالفت با آن گناه است .
در قسمت آخر آیه بار دیگر به فلسفه تشریع روزه پرداخته مى گوید: (خداوند راحتى شما را مى خواهد و زحمت شما را نمى خواهد) (یرید الله بکم الیسر و لا یرید بکم العسر).
اشاره به اینکه روزه داشتن گرچه در ظاهر یکنوع سختگیرى و محدودیت است اما سرانجامش راحتى و آسایش انسان مى باشد، هم از نظر معنوى و هم از لحاظ مادى (چنانکه در بحث فلسفه روزه خواهد آمد).
این جمله ممکن است به این نکته نیز اشاره باشد که فرمانهاى الهى مانند فرمان حاکمان ستمگر نیست ، بلکه در مواردى که انجام آن مشقت شدید داشته باشد وظیفه آسان ترى قائل مى شود، لذا حکم روزه را با تمام اهمیتى که دارد از بیماران و مسافران و افراد ناتوان برداشته است .
سپس اضافه مى کند: (هدف آن است که شما تعداد این روزها را کامل کنید) (و لتکملوا العدة ).
یعنى بر هر انسان سالمى لازم است در سال یکماه روزه بدارد، چرا که براى پرورش جسم و جان او لازم است ، به همین دلیل اگر ماه رمضان بیمار یا در سفر بودید باید به تعداد این ایام روزه را قضا کنید تا عدد مزبور کامل گردد، حتى زنان حائض که از قضاى نماز معافند از قضاى روزه معاف نیستند.
و در آخرین جمله مى فرماید: (تا خدا را به خاطر اینکه شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید، و شاید شکر نعمتهاى او را بگذارید) (و لتکبروا الله على ما هداکم و لعلکم تشکرون ).
آرى شما باید به خاطر آنهمه هدایتها در مقام تعظیم پروردگار بر آئید، و در مقابل آن همه نعمتها که به شما بخشیده شکرگزارى کنید.
قابل توجه اینکه مساءله شکرگزارى را با کلمه (لعل ) آورده است ، ولى مساءله بزرگداشت پروردگار را به طور قاطع ذکر کرده ، این تفاوت تعبیر ممکن است به خاطر این باشد که انجام این عبادت (روزه ) به هر حال تعظیم مقام پروردگار است ، اما شکر که همان صرف کردن نعمتها در جاى خود و بهره گیرى از آثار و فلسفه هاى عملى روزه است شرائطى دارد که تا آن شرائط حاصل نشود انجام نمى گیرد، و مهمترین آن شرائط اخلاص کامل و شناخت حقیقت روزه و آگاهى از فلسفه هاى آن است .
نکته ها
1- اثرات تربیتى ، اجتماعى ، و بهداشتى روزه
روزه ابعاد گوناگونى دارد، و آثار فراوانى از نظر مادى و معنوى در وجود انسان مى گذارد، که از همه مهمتر (بعد اخلاقى ) و فلسفه تربیتى آن است
از فوائد مهم روزه این است که روح انسان را (تلطیف )، و اراده انسان را (قوى )، و غرائز او را (تعدیل ) مى کند .
روزه دار باید در حال روزه با وجود گرسنگى و تشنگى از غذا و آب و همچنین لذت جنسى چشم بپوشد، و عملا ثابت کند که او همچون حیوان در بند اصطبل و علف نیست ، او مى تواند زمام نفس سرکش را به دست گیرد، و بر هوسها و شهوات خود مسلط گردد.
در حقیقت بزرگترین فلسفه روزه همین اثر روحانى و معنوى آن است ، انسانى که انواع غذاها و نوشابه ها در اختیار دارد و هر لحظه تشنه و گرسنه شد به سراغ آن مى رود، همانند درختانى است که در پناه دیوارهاى باغ بر لب نهرها مى رویند، این درختان نازپرورده ، بسیار کم مقاومت و کم دوامند اگر چند روزى آب از پاى آنها قطع شود پژمرده مى شوند، و مى خشکنداما درختانى که از لابلاى صخره ها در دل کوه ها و بیابانها مى رویند و نوازشگر شاخه هایشان از همان طفولیت طوفانهاى سخت ، و آفتاب سوزان ، و سرماى زمستان است ، و با انواع محرومیتها دست به گریبانند، محکم و با دوام و پر استقامت و سختکوش و سخت جانند!.
روزه نیز با روح و جان انسان همین عمل را انجام مى دهد و با محدودیتهاى موقت به او مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت مى بخشد، و چون غرائز سرکش را کنترل مى کند بر قلب انسان نور و صفا مى پاشد خلاصه روزه انسان را از عالم حیوانیت ترقى داده و به جهان فرشتگان صعود مى دهد، جمله لعلکم تتقون (باشد که پرهیزگار شوید) اشاره به همه این حقایق است .
و نیز حدیث معروف الصوم جنة من النار: (روزه سپرى است در برابر آتش دوزخ ) اشاره به همین موضوع است .
در حدیث دیگرى از على (علیه السلام ) مى خوانیم که از پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) پرسیدند:
چه کنیم که شیطان از ما دور شود؟ فرمود: الصوم یسود وجهه ، و الصدقة تکسر ظهره ، و الحب فى الله و المواظبة على العمل الصالح یقطع دابره ، و الاستغفار یقطع وتینه : (روزه روى شیطان را سیاه مى کند، و انفاق در راه خدا پشت او را مى شکند، و دوست داشتن به خاطر خدا، و مواظبت بر عمل صالح دنباله او را قطع مى کند، و استغفار رگ قلب او را مى
روزه سرچشمه تقوا
به دنبال چند حکم مهم اسلامى که در آیات پیشین گذشت در آیات مورد بحث به بیان یکى دیگر از این احکام که از مهمترین عبادات محسوب مى پردازد و آن روزه است ، و با همان لحن تاءکید آمیز گذشته مى گوید: (اى کسانى که ایمان آورده اید روزه بر شما نوشته شده است آنگونه که بر امتهائى که قبل از شما بودند نوشته شده بود) (یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم ).
و بلافاصله فلسفه این عبادت انسانساز و تربیت آفرین را در یک جمله کوتاه اما بسیار پرمحتوا چنین بیان مى کند:( شاید پرهیزکار شوید) (لعلکم تتقون ).
آرى روزه چنانکه شرح آن خواهد آمد عامل مؤ ثرى است براى پرورش
روح تقوا و پرهیزگارى در تمام زمینه ها و همه ابعاد.
از آنجا که انجام این عبادت با محرومیت از لذائذ مادى و مشکلاتى مخصوصا در فصل تابستان همراه است تعبیرات مختلفى در آیه فوق به کار رفته که روح انسان را براى پذیرش این حکم آماده سازد.
نخست با خطاب یا ایها الذین آمنوا: اى مؤ منان !
سپس بیان این حقیقت که روزه اختصاص به شما ندارد، بلکه در امتهاى پیشین نیز بوده است .
و سرانجام بیان فلسفه آن و اینکه اثرات پربار این فریضه الهى صددرصد عائد خود شما مى شود، آن را یک موضوع دوست داشتنى و گوارا مى سازد.
در حدیثى از امام صادق نقل شد که فرمود: لذة ما فى النداء ازال تعب العبادة و العناء!: (لذت خطاب (یا ایها الذین آمنوا) آنچنان است که سختى و مشقت این عبادت را از بین برده است !.)
در آیه بعد براى اینکه باز از سنگینى روزه کاسته شود چند دستور دیگر را در این زمینه بیان مى فرماید نخست مى گوید:
(چند روز معدودى را باید روزه بدارید) (ایاما معدودات ).
چنان نیست که مجبور باشید تمام سال یا قسمت مهمى از آن را روزه بگیرید بلکه روزه تنها بخش کوچکى از آن را اشغال مى کند.
دیگر اینکه : کسانى که از شما بیمار یا مسافر باشند و روزه گرفتن براى آنها مشقت داشته باشد از این حکم معافند و باید روزهاى دیگرى را بجاى آن روزه بگیرند (فمن کان منکم مریضا او على سفر فعدة من ایام اخر).
سوم (کسانى که با نهایت زحمت باید روزه بگیرند (مانند پیرمردان
و پیر زنان و بیماران مزمن که بهبودى براى آنها نیست ) لازم نیست مطلقا روزه بگیرند، بلکه باید بجاى آن کفاره بدهند، مسکینى را اطعام کند) (و على الذین یطیقونه فدیة طعام مسکین ).
(و آن کس که مایل باشد بیش از این در راه خدا اطعام کنند براى او بهتر است ) (فمن تطوع خیرا فهو خیر له ).
و بالاخره در پایان آیه این واقعیت را بازگو مى کند که (روزه گرفتن براى شما بهتر است اگر بدانید) (و ان تصوموا خیر لکم ان کنتم تعلمون )
گر چه بعضى خواسته اند این جمله را دلیل بر این بگیرند که روزه در آغاز تشریع ، واجب تخییرى بوده و مسلمانان مى توانستند روزه بگیرند یا بجاى آن فدیه بدهند تا تدریجا به روزه گرفتن عادت کنند و بعد این حکم نسخ
شده و صورت وجوب عینى پیدا کرده است .
ولى ظاهر این است که این جمله تاءکید دیگرى بر فلسفه روزه است ، و اینکه این عبادت همانند سائر عبادات چیزى بر جاه و جلال خدا نمى افزاید بلکه تمام سود و فائده آن عائد عبادت کنندگان مى شود.
شاهد این سخن تعبیرهاى مشابه آن است که در آیات دیگر قرآن به چشم مى خورد، مانند ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون که بعد از حکم وجوب نماز جمعه ذکر شده است سوره جمعه آیه 9).
و در آیه سوره عنکبوت مى خوانیم : و ابراهیم اذ قال لقومه اعبدوا الله و اتقوه ذلکم خیر لکم ان کنتم تعلمون : (او به بت پرستان گفت : خدا را پرستش کنید و از او بپرهیزید، این براى شما بهتر است اگر بدانید).
و به این ترتیب روشن مى شود که جمله (ان تصوموا خیر لکم ) خطاب به همه روزه داران است نه گروه خاصى از آنها.
آخرین آیه مورد بحث زمان روزه و قسمتى از احکام و فلسفه هاى آن را شرح مى دهد نخست مى گوید: (آن چند روز معدود را که باید روزه بدارید ماه رمضان است ) (شهر رمضان ).
همان ماهى که قرآن در آن نازل شده (الذى انزل فیه القرآن ).
همان قرآنى که مایه هدایت مردم ، و داراى نشانه هاى هدایت ، و معیارهاى سنجش حق و باطل است (هدى للناس و بینات من الهدى و الفرقان ).
سپس بار دیگر حکم مسافران و بیماران را به عنوان تاءکید بازگو کرده مى گوید: کسانى که در ماه رمضان در حضر باشند باید روزه بگیرند، اما آنها که بیمار یا مسافرند روزهاى دیگرى را بجاى آن روزه مى گیرند (فمن شهد
منکم الشهر فلیصمه و من کان مریضا او على سفر فعدة من ایام اخر)
برد)!.
در نهج البلاغه به هنگامى که امیر مؤ منان على (علیه السلام ) فلسفه عبادات را بیان مى کند به روزه که مى رسد چنین مى فرماید: و الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق : (خداوند روزه را از این جهت تشریع فرموده که روح اخلاص در مردم پرورش یابد)!.
و نیز در حدیث دیگرى از پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) مى خوانیم : ان للجنة بابا یدعى الریان لا یدخل فیها الا الصائمون : (بهشت درى دارد به نام (ریان ) (سیراب شده ) که تنها روزه داران از آن وارد مى شوند.
مرحوم صدوق در (معانى الاخبار) در شرح این حدیث مى نویسد انتخاب این نام براى این در بهشت به خاطر آن است که بیشترین زحمت روزه دار از ناحیه عطش است ، هنگامى که روزه داران از این در وارد مى شوند چنان سیراب مى گردند که بعد از آن هرگز تشنه نخواهند شد.
اثر اجتماعى روزه
بر کسى پوشیده نیست . روزه یک درس مساوات و برابرى در میان افراد اجتماع است ، با انجام این دستور مذهبى ، افراد متمکن هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس در مى یابند، و هم
با صرفه جوئى در غذاى شبانه روزى خود مى توانند به کمک آنها بشتابند.
البته ممکن است با توصیف حال گرسنگان و محرومان ، سیران را متوجه حال گرسنگان ساخت ، ولى اگر این مساءله جنبه حسى و عینى به خود بگیرد اثر دیگرى دارد، روزه به این موضوع مهم اجتماعى رنگ حسى میدهد، لذا در حدیث معروفى از امام صادق (علیه السلام ) نقل شده که (هشام بن حکم ) از علت تشریع روزه پرسید، امام (علیه السلام ) فرمود: انما فرض الله الصیام لیستوى به الغنى و الفقیر و ذلک ان الغنى لم یکن لیجد مس الجوع فیرحم الفقیر، و ان الغنى کلما اراد شیئا قدر علیه ، فاراد الله تعالى ان یسوى بین خلقه ، و ان یذیق الغنى مس الجوع و الالم ، لیرق على الضعیف و یرحم الجائع :
(روزه به این دلیل واجب شده است که میان فقیر و غنى مساوات بر قرار گردد، و این به خاطر آن است که غنى طعم گرسنگى را بچشد و نسبت به فقیر اداى حق کند، چرا که اغنیاء معمولا هر چه را بخواهند براى آنها فراهم است ، خدا مى خواهد میان بندگان خود مساوات باشد، و طعم گرسنگى و درد و رنج را به اغنیاء بچشاند تا به ضعیفان و گرسنگان رحم کنند).
راستى اگر کشورهاى ثروتمند جهان چند روز را در سال روزه بدارند و طعم گرسنگى را بچشند باز هم این همه گرسنه در جهان وجود خواهد داشت ؟!
اثر بهداشتى و درمانى روزه
در طب امروز و همچنین طب قدیم ، اثر معجزآساى (امساک ) در درمان انواع بیماریها به ثبوت رسیده و قابل انکار نیست ، کمتر طبیبى است که در نوشته هاى خود اشاره اى به این حقیقت نکرده باشد، زیرا مى دانیم عامل بسیارى از بیماریها
زیاده روى در خوردن غذاهاى مختلف است ، چون مواد اضافى جذب نشده به صورت چربى هاى مزاحم در نقاط مختلف بدن ، یا چربى و قند اضافى در خون باقى مى ماند، این مواد اضافى در لابلاى عضلات بدن در واقع لجنزارهاى متعفنى براى پرورش انواع میکربهاى بیماریهاى عفونى است ، و در این حال بهترین راه براى مبارزه با این بیماریها نابود کردن این لجنزارها از طریق امساک و روزه است !.
روزه زباله ها و مواد اضافى و جذب نشده بدن را مى سوزاند، و در واقع بدن را (خانه تکانى ) مى کند.
بعلاوه یک نوع استراحت قابل ملاحظه براى دستگاه هاى گوارشى و عامل مؤ ثرى براى سرویس کردن آنها است ، و با توجه به اینکه این دستگاه از حساسترین دستگاه هاى بدن است و در تمام سال به طور دائم مشغول کار است ، این استراحت براى آنها نهایت لزوم را دارد.
بدیهى است شخص روزه دار طبق دستور اسلام به هنگام (افطار) و (سحور) نباید در غذا افراط و زیاده روى کند، تا از این اثر بهداشتى نتیجه کامل بگیرد، در غیر این صورت ممکن است نتیجه بر عکس شود.
(الکسى سوفورین ) دانشمند روسى در کتاب خود مى نویسد:
(درمان از طریق روزه فائده ویژه اى براى درمان کم خونى ، ضعف روده ها التهاب بسیط و مزمن ، دملهاى خارجى و داخلى ، سل ، اسکلیروز، روماتیسم نقرس ، استسقاء، نوراستنى ، عرق النساء، خراز (ریختگى پوست )، بیماریهاى چشم ، مرض قند، بیماریهاى جلدى ، بیماریهاى کلیه ، کبد و بیماریهاى دیگر دارد.
معالجه از طریق امساک اختصاص به بیماریهاى فوق ندارد، بلکه بیماریهائى که مربوط به اصول جسم انسان است و با سلولهاى جسم آمیخته شده همانند: سرطان سفلیس ، سل و طاعون را نیز شفا مى بخشد)!.
در حدیث معروفى پیغمبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) اسلام مى فرماید: (صوموا تصحوا:) (روزه بگیرید تا سالم شوید).
و در حدیث معروف دیگر نیز از پیغمبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) رسیده است (المعدة بیت کل داء و الحمیة راس کل دواء): (معده خانه تمام دردها است و امساک بالاترین داروها)! (بحار الانوار جلد 14 قدیم ).
2- روزه در امتهاى پیشین
از تورات و انجیل فعلى نیز بر مى آید که روزه در میان یهود و نصارى بوده و اقوام و ملل دیگر هنگام مواجه شدن با غم و اندوه روزه مى گرفته اند چنانکه در (قاموس کتاب مقدس ) آمده است : (روزه کلیه در تمام اوقات ، در میان هر طائفه و هر ملت و مذهب ، در موقع ورود اندوه و زحمت غیر مترقبه ، معمول بوده است ).
و نیز از تورات بر مى آید که موسى (علیه السلام ) چهل روز روزه داشته است چنانکه مى خوانیم (هنگام بر آمدنم به کوه که لوحهاى سنگى یعنى لوحهاى عهدى که خداوند با شما بست بگیرم آنگاه در کوه چهل روز و چهل شب ماندم نه نان خوردم و نه آب نوشیدم ).
و همچنین به هنگام توبه و طلب خشنودى خداوند، یهود روزه مى گرفتند: (قوم یهود غالبا در موقعى که فرصت یافته مى خواستند اظهار عجز و تواضع در حضور خدا نمایند روزه مى داشتند تا به گناهان خود اعتراف نموده بواسطه روزه و توبه ، رضاى حضرت اقدس الهى را تحصیل نمایند).
(روزه اعظم با کفاره ، محتمل است که فقط روزه یک روز سالیانه مخصوص بود که در میان طائفه یهود مرسوم بود. البته روزه هاى موقتى دیگر نیز از براى یادگارى خرابى اورشلیم و غیره مى داشتند).
حضرت مسیح نیز چنانکه از (انجیل ) استفاده مى شود چهل روز روزه داشته : (آنگاه عیسى از قوت روح به بیابان برده شد تا ابلیس او را امتحان نماید ... پس چهل شبانه روز روزه داشته عاقبة الامر گرسنه گردید).
و نیز از انجیل (لوقا) بر مى آید که حواریون مسیح نیز روزه مى گرفتند.
باز در قاموس کتاب مقدس آمده است : (بنابراین حیات حواریون و مؤ منین ایام گذشته عمرى مملو از انکار لذات و زحمات بیشمار و روزه دارى بود).
به این ترتیب اگر قرآن مى گوید (کما کتب على الذین من قبلکم ) (همان گونه که بر پیشینیان نوشته شد) شواهد تاریخى فراوانى دارد که در منابع مذاهب دیگر حتى بعد از تحریف به چشم مى خورد.
3- امتیاز ماه مبارک رمضان
اینکه ماه رمضان براى روزه گرفتن انتخاب شده بخاطر این است که این ماه بر سایر ماه ها برترى دارد، در آیه مورد بحث نکته برترى آن چنین بیان شده که قرآن کتاب هدایت و راهنماى بشر که فرقان است یعنى با دستورات و قوانین خود روشهاى صحیح را از ناصحیح جدا کرده و سعادت انسانها را تضمین نموده است در این ماه نازل گردیده ، و در روایات اسلامى نیز چنین آمده است که همه کتابهاى
بزرگ آسمانى (تورات )، (انجیل )، (زبور)، (صحف )، و (قرآن ) همه در این ماه نازل شده اند.
امام صادق (علیه السلام ) مى فرماید: (تورات ) در ششم ماه مبارک رمضان و (انجیل ) در دوازدهم و (زبور) در هیجدهم و (قرآن مجید) در شب قدر نازل گردیده است .
به این ترتیب ماه رمضان همواره ماه نزول کتابهاى بزرگ آسمانى و ماه تعلیم و تربیت بوده است چرا که تربیت و پرورش بدون تعلیم و آموزش صحیح ممکن نیست ، برنامه تربیتى روزه نیز باید با آگاهى هر چه بیشتر و عمیق تر از تعلیمات آسمانى هماهنگ گردد، تا جسم و جان آدمى را از آلودگى گناه شستشو دهد.
در آخرین جمعه ماه شعبان پیامبر اسلام (صلى اللّه علیه و آله و سلم ) براى آماده ساختن یاران خود جهت استقبال از ماه مبارک رمضان خطبه اى خواند و اهمیت این ماه را چنین گوشزد نمود:
(اى مردم ! ماه خدا با برکت آمرزش و رحمت به سوى شما رو مى آورد.
این ماه برترین ماه ها است
روزهاى آن برتر از روزهاى دیگر، و شبهاى آن بهترین شبها است لحظات و ساعات این ماه بهترین ساعات است .
ماهى است که به میهمانى خدا دعوت شده اید و از کسانى که مورد اکرام خدا هستند مى باشید.
نفسهاى شما همچون تسبیح ، خوابتان چون عبادت ، اعمالتان مقبول ، و دعایتان مستجاب است .
بنابراین با نیتهاى خالص و دلهاى پاک از خداوند بخواهید تا شما را در روزه
داشتن و تلاوت قرآن در این ماه توفیق دهد، چرا که بدبخت کسى است که از آمرزش الهى در این ماه بزرگ محروم گردد.
با گرسنگى و تشنگى خویش در این ماه به یاد گرسنگى و تشنگى رستاخیز باشید، بر فقراء و بینوایان بخشش کنید، پیران خویش را گرامى دارید، به خردسالان رحمت آورید، پیوند خویشاوندى را محکم سازید.
زبانهایتان را از گناه باز دارید، چشمان خویش را از آنچه نگاه کردنش حلال نیست بپوشانید، گوشهاى خویش را از آنچه شنیدنش حرام است فرا گیرید بر یتیمان مردم شفقت و محبت کنید، تا با یتیمان شما چنین کنند...)
4- قاعده لا حرج
در آیات فوق اشاره اى به این نکته شده بود که خدا بر شما آسان مى گیرد و نمى خواهد به زحمت بیفتید، مسلما این اشاره در اینجا ناظر به مساءله روزه و فوائد آن و حکم مسافر و بیمار است ، ولى با توجه به کلى بودن از آن یک قاعده عمومى نسبت به تمام احکام اسلامى استفاده مى شود و از مدارک قاعده معروف
(لا حرج ) است .
این قاعده مى گوید: اساس قوانین اسلام بر سختگیرى نیست ، و اگر در جائى حکمى تولید مشقت شدید کند، موقتا برداشته مى شود، چنانکه فقها فرموده اند (هر گاه وضو گرفتن یا ایستادن به هنگام نماز و مانند اینها انسان را شدیدا به زحمت بیندازد، مبدل به تیمم و نماز نشسته مى شود)
در آیه 78 سوره حج نیز مى خوانیم : هو اجتباکم و ما جعل علیکم فى الدین من حرج :(او شما را برگزید و در دین خود تکلیف مشقت بارى براى شما قرار نداد).
حدیث معروف پیامبر (صلى اللّه علیه و آله و سلم ): بعثت على الشریعة السمحة السهلة : (من مبعوث به آئین سهل و آسانى شده ام ) نیز اشاره به همین مطلب است . بقرة - 185