✔️🔻از اتّهام تا تبرئه، دو قرن انزوا و محرومیت شیعه
وقتی ملا محمدتقی قزوینی در سال ۱۲۳۸ ق در قزوین، در آن مجلس کذایی، تقریر عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه از معاد را رد کرد، شاید خودش هم نمیدانست که این کار چه پیامدهایی در جامعه تشیع بههمراه خواهد داشت. بعدها متوجه شد چه مسیر پرفرازونشیبی را رقم زده است و اواخر عمرش در نوعی حالت پشیمانی و عذرخواهی فرورفت. در منابع تاریخی آمده که این تکفیر نخست قزوینی کمکم به شهرهای ایران و عراق رسید و عدهای نیز با او همصدا شدند. درنتیجه، معاد احسائی بهحاشیه رانده شد و حصاری دور اندیشه شیخ احمد احسائی کشیده شد که بسیاری، از ترس انگ شیخیگری، جرئت نزدیک شدن به آن را نداشتند.
خوب است به دو نکته اشاره کنیم: نخست اینکه مراد ما از معاد احسائی همان معاد قرآنی است و صرفاً ازجهت تقابل با معاد صدرایی، به معاد احسائی تعبیر میآوریم.
و نکته دوم اینکه از امثال ملای قزوینی تعجب است که میان این دو معاد اینهمانی دیدهاند؛ وحالآنکه در تکتک مراحل معاد، میان این دو معاد افتراق است.
به زاویه رانده شدن مکتب استبصار بهاندازهای تشدید شد که امروزه هم اگر اساتید حوزه و دانشگاه مقاله یا پایاننامهای درباره موضوعی مرتبط با مکتب استبصار مینگارند، هیچ خوش ندارند خبر آن مقاله یا پایاننامه در صدر اخبار حوزوی و دانشگاهی قرار بگیرد. فقط و فقط برای جلوگیری از حاشیهها... .
اما اکنون، بعداز گذشت حدود دو قرن، میبینیم که آرامآرام فضا در حال تغییر است. چند سال قبل مرحوم ذکاوتی قراگزلو در کتاب سیر تاریخی نقد ملاصدرا، نامه سید جلالالدین آشتیانی را نقل کرده است که خطاب به آقای ذکاوتی نوشته بوده: «تکفیر برغانی [اینکه محمدتقی برغانی شیخ احسائی را تکفیر کرد] نه امر شرعی بود، نه امر عقلی.»
بهتازگی هم در حوزه علمیه قم، کتابی منتشر شده که معاد احسائی را بهعنوان یک دیدگاه قرآنی و قابلطرح بهرسمیت میشناسد. کتاب معاد جسمانی عنصری از دیدگاه عقل و نقل، نوشتۀ سید محمدمهدی نبویان، با تقریظ یکی از مراجع معاصر منتشر شده و در آن مرحوم شیخ احمد احسائی را همردیف دیگر علمای قائل به معاد جسمانی دانسته است.
در صفحه ۱۴۱ از این کتاب آمده: «احمد بن زینالدین احسائی یکی دیگر از اندیشمندانی است که در مسئله معاد جسمانی به معاد جسمانی عنصری معتقد است. وی دراینباره دیدگاه جدیدی مطرح کرده است. بهعقیده احسائی، انسان در مسیر حیات خود دارای دو جسد و دو جسم است.»
سپس مؤلف به شرح جسدین و جسمین میپردازد و نتیجه میگیرد که روح در قیامت به همراه جسم و جسدی مناسب آخرت وارد بهشت میشود و این تقریری غیراز معاد مثالی و روحانی است.
نام این بزرگوار دربین افرادی همچون سید عبدالله شبر، سید علیخان مدنی، محمدباقر مجلسی و شیخ بهایی، قرار گرفته است.
این کتاب و این تحلیل و قضاوت منصفانه را به فال نیک میگیریم و طلوعِ صبحِ امیدِ رسمیت دادن به معاد احسائی قلمداد میکنیم. زمان آن رسیده که مکتب استبصار از انزوا درآمده و رسمیت یابد و مورد توجه اهل تحقیق و تخصص قرار بگیرد و عرض میکنیم انشاءالله «باش تا صبح دولتش بدمد، کاین هنوز از نتایج سحر است».
سید محمدصادق موسوی
ربیعالاول ۱۴۴۷
@AghayedNet
AghayedNet
✔️«همانا که تنها به داور شده است» 🔻یادداشتی درباره چاپ جدید کتاب تریاق فاروق! و بیتوجهی به جوابیه
🔺نویسنده، کتابی به نام اجتناب را دیده که در رد کتاب تریاق فاروق نگاشته شده و نام نویسندهاش «میرزا باقر» بوده است. او گمان کرده نویسندۀ کتابِ اجتناب میرزا باقر اسکوئی است!
اگرچه در کشورهای دیگر، مقالات یا پایاننامههایی درباره عالم ربانی مرحوم حاج میرزا محمدباقر شریف طباطبائی اعلی الله مقامه نگاشته شده، اما گاهی در اوساط علمیه شاهد این نمونهها هستیم که حتی با نام ایشان آشنا نیستند و این از مظلومیتهای ایشان است. وحالآنکه مرحوم آقای شریف طباطبائی از تلامیذ زبده مرحوم آقای کرمانی رفع الله شأنه بودند و اتجاه شیخیه باقری منسوب به ایشان است.
دراینباره، این یادداشت را هم مطالعه کنید.
🔸تصویر: الشیخ الأحسائی؛ دراسة تحلیلیة نقدیة فی الفکر و الشخصیة، ج۲
@AghayedNet
✔️🔻درباره جلد اول و جلد دوم فهرست مخطوطات عتبه حسینیه
در جلد اول فهرست مخطوطات عتبه حسینیه علیهالسلام ۳۰۰ نسخه خطی معرفی گردیده است. این کتاب سنگینوزن با کیفیت بسیار عالی و چاپ رنگی و با حاشیههای سفید فراوان و استفاده از کاغذ گلاسه و حروفچینی درشت منتشر شده که عملاً جزو آثار گرانقیمت و کلکسیونی عتبه حسینیه محسوب میشود.
در این مجلد بعضی از آثار مکتبی گزارش شده است. ازجمله، نسخه ۲۸۷ از این جلد مجموعهای است با دو اثر از آثار بزرگان دین. نخست حیاةالنفس عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه و دوم اصول دین عالم ربانی مرحوم سید کاظم رشتی اعلی الله مقامه. هر دو این رسائل رسائلی است پربسامد در تراث مکتبی. بهگونهای که ترجمههای متعددی از حیاةالنفس در مکتب وجود دارد که معرفی آن مجال دیگری میطلبد و همچنین اصول دین سید مرحوم نیز مورد توجه بوده است.
البته شخص دیگری هم به نام سید محمدکاظم رشتی حائری در این مجلد معرفی شده که او غیر از سید مرحوم است. این شخص صاحب درر الاخبار فی فضائل حیدر الکرار است، با نام کامل سید محمدکاظم بن علیاکبر رودباری رشتی حائری.
جالبتوجه هست که در این مجلد کتاب التمحیص فی بیان موجبات تمحیص ذنوب المؤمنین نیز معرفی گردیده و درباره نسبت این کتاب به مؤلفش سخنانی نقل شده است. برخی این کتاب را به حسن بن شعبه حرانی نسبت دادهاند و برخی به ابیعلی محمد بن همام بن سهیل کاتب. در توضیحات این نسخه آمده است که برخی از علماء این کتاب را به ابنشعبه حرانی نسبت دادهاند. برروی این نسخه عبارت تملک شیخ محمدتقی تبریزی در سال ۱۲۷۹ ملاحظه میشود و همو درباره نسبت کتاب به ابنشعبه حرانی نوشته است که شیخ ابراهیم قطیفی در کتاب الفرقةالناجیة و صاحب ریاضالعلماء و مرحوم شیخ احمد احسائی در شرح الزیارة الجامعة به این نسبت تصریح کردهاند. پساز آن میرزا محمدعلی اردوبادی بهخط خود نگاشته: «رأیت تصریح هذا الشیخ فی کتابه المذکور.»
همچنین در این فهرست نسخهای نفیس از کتاب کامل الصناعه ملکی (مربوط به قرن نهم) گزارش شده است. بر این کتاب عبارت تملک مرحوم شیخ علینقی احسائی رحمهالله فرزند عالم ربانی مرحوم شیخ احمد احسائی اعلی الله مقامه در تاریخ غره جمادیالآخره ۱۲۲۶ق ثبت شده و البته عبارات تملک بعضی شخصیتهای دیگر همچون غیاثالدین محمد بن جلالالدین حیدر عریضی و... .
این کتاب طبی یکی از کتب مشهور قدیم در مباحث طبی است و یکی از منابع عالم ربانی مرحوم حاج محمد کریم کرمانی رفع الله شانه در نگارش کتاب دقایقالعلاج است. (در جلسه ۶۸ از مباحث کتاب حقایقالطب، این کتاب معرفی و بررسی گردیده است.)
نکتهای دیگر درباره جلد اول این فهرست اشاره فهرستنویس است به فهرست فرقهها و مذاهب و ادیان که در آخرین صفحه کتاب آمده. (ص۴۸۸) در این فهرست از کلمه اخباریون و اصولیون و اشاعره و اسماعیلیه و صوفیه و عرفاء و... استفاده شده، اما نامی از شیخیه بهمیان نیامده (با توجه به اینکه در این مجلد آثاری از شیخیه معرفی شده.)
خوشبختانه فهرستنویس انصاف به کار بردهاند و مانند دیگران شیخیه را از اثنیعشریه جدا نکرده و این کتب شیخیه را جزو شیعه اثناعشریه برشمردهاند و نامی بهخصوص از شیخیه نیاوردهاند.
در مجلد دوم از نسخه ۳۰۱ تا ۶۰۰ معرفی شده. کتبی از شیخ مرحوم اعلی الله مقامه و رسالهای از مرحوم علینقی احسائی رحمه الله از جمله آثار معرفیشده در این مجلد است. رساله مرحوم علینقی با عنوان واضح المنار فی علم الاسرار، در زمینه علوم غریبه و کیمیا و اکسیر است. همچنین مواعظی از مرحوم حاج محمدکریم کرمانی رفع الله شأنه معرفی شده که ظاهراً از ایشان نیست.
مخطوطات عتبه حسینی قریب به هزار نسخه است که بعضیاز آن از جهت قدمت و نفاست بسیار مهم است. امیدواریم مجلدات دیگر این فهرست نیز بهزودی چاپ شده و در اختیار علاقهمندان قرار بگیرد.
@AghayedNet
🔺 کتاب تازهمنتشرشده
جواهر الإکلیل فی قواعد التأویل
قرآن کریم دارای بطون و لایههای گوناگون است. یکی از برنامههای بزرگان دین اعلی الله مقامهم اشاره به همین لایهها بوده است. اصطلاحاتی مانند ظاهر، ظاهرِ ظاهر، تأویل، باطن و جز آن، در این زمینه بهکار رفته است.
تأویل قواعد و اصولی ویژه دارد. اگر از این اصول پیروی نشود، بهتعبیر مرحوم آقای شریف طباطبایی اعلی الله مقامه،
«تأویل در غیر موضع، هر حقی را باطل و هر باطلی را حق میگرداند» (دعائم الحکمة (فارسی)، ج۱۲، «جواب سؤالات علیمحمد نراقی»، ص۱۰۳).
در این کتاب تازهمنتشرشده (۱۴۴۷ ق)، بیست قاعده در باب تأویل بیان شده؛ هرچند باید آن را درآمدی بر این مبحث دانست. در آثاری چون مرآة الأنوار و مشکاة الأسرار و مقدمۀ کشف الأسرار، شرح و بسط بیشتری دراینباره میتوان یافت.
انتشار این کتاب در حوزه کربلا امیدبخش آن است که اوساط علمیه، بیش از پیش، به چنین مباحث بنیادینی توجه و التفات پیدا کنند.
@AghayedNet
🔺کتاب الدرة البیضاء، نگاشتۀ عبدالرحیم بن محمدرضا خلخالی
نویسنده حقیقت محمدیه صلی الله علیه و آله را در هر یک از عوالم غیبی به چهارده شاخه تقسیم میکند که در عالم ناسوت بهصورت چهارده نور، چهارده معصوم تجلی یافته است. او مقام این چهارده نور را بیان میکند و برای ارتباط با خداوند سه راه معرفی مینماید.
نگارنده از آشنایان با اندیشۀ مرحوم شیخ احمد اَحسائی است و با این تعبیرها از ایشان یاد میکند و مینویسد:
شیخنا الأفخم و العماد الأقوم و الجامع الأعم، عزّ الإسلام و المسلمین، رکن المؤمنین الممتحنین، آیة الله فی العالمین، المبطل لمخترعات المخترعین، ملاذنا و استادنا، الشیخ أحمد الأحسائی، عطّر الله زاکی تربته [...].
علاوهبر نسخه اصل به خط مؤلف، سه نسخۀ دیگر از این اثر ملاحظه شده است.
@AghayedNet