آثار تاریخی بهجای مانده از سلسله اشکانی
از دوره اشکانی آثار تاریخی زیادی برجای مانده که برخی از آنها از بین رفتهاند و تنها نشانههایی از آنها برجای مانده است. مهمترین آنها عبارتاند از:
آثار شهر نسا
منطقه نسا در چند کیلومتری عشقآباد امروزی در کشور ترکمنستان است. طبق گزارشهای باستانشناسی، این شهر کهنترین جایگاه سکونت اشکانیان است. این شهر که پایتخت قدیمی اشکانیان بود، در طی کاوشهای باستانشناسی دو شهر قدیمی را که در دل خود نهان کرده بود، آشکار کرد. نام این شهرها را نسای جدید و نسای قدیم گذاشتند. این بخش شامل دژ سلطنتی، پرستشگاه، کاخ، خزانه و انبار غله بود. از این شهر، کتیبهای گلی به دست آمد که نشان میدهد بانی شهر، مهرداد و نام واقعی شهر نیز، مهردادکرت بود.
@barg_tarikh
معابد اشکانی
از دوره اشکانی معابد زیادی برجای مانده است که معبد کنگاور و معبد خورهه از مهمترین آنها هستند.
معبد کنگاور: کنگاور در ۹۶ کیلومتری کرمانشاه و به فاصله ۹۰ کیلومتری همدان قرار دارد. یکی از بناهای اشکانی در این منطقه، معبد ناهید است که چند ستون آن باقی مانده و تاثیر معماری هخامنشی در آن دیده میشود. تحقیقات وسیعی در این معبد بهوسیله باستانشناسان ایرانی صورت گرفته که از جهت شناخت آداب و سنن پارتیان، اهمیت بسیار دارد.
@barg_tarikh
معبد خورهه: معبد خورهه از دوره اشکانیان بهجای مانده است. این معبد دو ستون سنگی بلند با ارتفاع هشت متری دارد که ساخت آن با سنگهای معدنی بوده است. جنس سنگهای معبد خورهه از تراورتن بوده که بهصورت ۶ قطعهای روی هم سوار شدهاند. معبد خورهه از اتاق، راهرو و ایوانهایی با ۱۲ ستون تشکیل شده بود که در حال حاضر از این معبد بزرگ، تنها دو ستون بر جای مانده است. در دوره ساسانیان این بنا مورد استفاده بود و در آن ساختوسازهایی انجام شده است.
کاخ اشکانی: در کوه خواجه سیستان واقع شده است. در جزیرهای در میان دریای هامون، بقایای یک کاخ به چشم میخورد که طبق نظر هرتسفلد، متعلق به فرمانداری اشکانی بوده و در دو دوره متفاوت، ساخته شده است. کاخ اصلی شامل یک حیاط بزرگ است که چهار طرف آن چهار رواق ستون دار و قوس دار قرار دارد در کنار کاخ، آتشگاهی است که محراب نیز دارد، روی دیوارهای کاخ، آثار گچبری و نقاشی، مشخص است و به وضوح دیده میشود. موضوع این نقاشیها خدای یونانی، اوروس، سوار بر اسب یا یوزپلنگ، رامشگران و خدایان دیگر است.
@barg_tarikh
میل اژدها
میل اژدها در هفت کیلومتری نورآباد قرار دارد. این برج مربعی که به میل آزاده نیز شهرت دارد، یک برج آتشگاهی است که در آن آتش مقدس نگهداری میشد. برج مورد نظر هم آتشگاه است و هم آتشدان. ورود به بخشی از این بنا که در آن مراسم مذهبی انجام میشد، تنها برای روحانیان امکانپذیر بود؛ اما نیایش کنندگان نیز، میتوانستند آتشدان را بر بالای برج ببینند.
آرامگاههای اشکانی
مقابری از دوره اشکانی کشف شده است که بررسی آنها، آداب و سنن این قوم را بیشتر و بهتر نشان میدهد. تعدادی از این آرامگاهها در قزقاپان کردستان عراق قرار دارد که درون آنها، اتاقکهایی به هم پیوسته در دل سنگ، تراشیده شده است. نمای خارجی این مقابر که مزین به سرستونهای ایوانی است، به سرستونهای شهر نسا شباهت دارد که ترکیب هنر معماری یونانی و ایرانی را نشان میدهد. در بالای قبرها دو مرد با لباسهای ایرانی و کمان در دست، دیده میشوند که به یک آتشدان بزرگ ادای احترام میکنند.
آرامگاههای اشکانی
مقابری از دوره اشکانی کشف شده است که بررسی آنها، آداب و سنن این قوم را بیشتر و بهتر نشان میدهد. تعدادی از این آرامگاهها در قزقاپان کردستان عراق قرار دارد که درون آنها، اتاقکهایی به هم پیوسته در دل سنگ، تراشیده شده است. نمای خارجی این مقابر که مزین به سرستونهای ایوانی است، به سرستونهای شهر نسا شباهت دارد که ترکیب هنر معماری یونانی و ایرانی را نشان میدهد. در بالای قبرها دو مرد با لباسهای ایرانی و کمان در دست، دیده میشوند که به یک آتشدان بزرگ ادای احترام میکنند.
@barg_tarikh
کتیبههای اشکانی
از اشکانیان کتیبههای زیادی بر جای مانده که تعداد آنها بسیار زیاد است. کتیبه خونگ نوروزی، کتیبه شوش، کتیبه کال جنگال، بنچاق اورامان، آثار جنوب ترکستان، کتیبه پارتی-یونانی مجسمه هرکول، آثار دورااروپوس، کتیبه لاخ مزار، کتیبه مهرداد دوم، سفالینههای شهر قومس، کتیبههای سر پل ذهاب، کتیبههایی هستند که از این دوره بر جای ماندهاند.
سلسله اشکانی بعد از مادها و هخامنشیان، سومین سلسله آریایی ایران از دوره باستان است. این سلسله ایرانی که با کنار زدن سلوکیان روی کار آمد، توانست فرهنگ و هنر ایرانی را احیا کند. اشکانیان مدت ۴۷۰ سال در ایران حکومت کردند و در دوره برخی پادشاهان این سلسله مانند مهرداد اول و دوم، ایران توانست به اوج قدرت اقتصادی، سیاسی و نظامی خود دست پیدا کند. سلسله اشکانی بعد از پنج سده، به دست اردشیر ساسانی منقرض شد و از بین رفت.
@barg_tarikh
مختصری از تاریخ سلسله ساسانیان
ساسانیان از سرزمین پارس برخاستند و با پیروزی بر حکومت ملوکالطوایفی اشکانی، یک سلسله ملی و متکی بر دو پایه وحدت و تمرکز دین و دولت را ایجاد کردند. ساسانیان خود را وارث دودمان هخامنشی میدانستند و در اوج فرمانروایی خود، با ثبات و اقتدار در سه جبهه خارجی شرق با کوشانیان، غرب با روم و شمال با ارمنستان، برتری امپراتوری را نشان دادند. ساسانیان در درون قلمرو خود با تلاش علیه استقرار مجدد ملوکالطوایفی و بحرانهای سیاسی داخلی، یکپارچگی ایران را دوام بخشیدند.
چگونگی تشکیل سلسله ساسانی با افسانه در هم تنیده شده است. طبق روایات، ساسان جد اردشیر، مقام بالایی در معبد اناهید استخر داشت. او با دختر یکی از امرای محلی ازدواج کرد و بر قدرت خود افزود و با انجام یک کودتا، زمام امور را به دست گرفت. بعد از او بابک بهجای ساسان نشست و بر قدرت خود در پارس افزود. بابک دو پسر به نامهای شاپور و اردشیر داشت که شاپور در حادثهای از بین رفت و نوبت جانشینی به اردشیر رسید. اردشیر بهجای پدر حاکم پارس شد و در سه نبرد پیدرپی، اردوان پنجم اشکانی را شکست داد و بهجای او نشست. اتحادیهای که بهوسیله خسرو اول، شاه ارمنستان با یاری سکاها، کوشانیان و کمک رومیها برپا شد، از نابودی حکومت اشکانی جلوگیری نکرد و فرمانروایی ایران دوباره به دست قوم پارس افتاد و ساسانیان خود را جانشین بلامنازع هخامنشیان معرفی کردند.
@barg_tarikh
اردشیر با تثبیت قدرت، شهرهای نصیبین و حران را از دست نیروهای روم درآورد. او ارتشی منظم تشکیل داد و بهوسیله آن پایههای امپراتوری خود را تثبیت و اهداف خود را یکی پس از دیگری دنبال کرد و سپس با انتخاب پسرش شاپور به جانشینی، از سیاست کناره گرفت.
شاپور اول ساسانی بهجای پدر نشست. در دوره شاهی اردشیر، حملات خارجی، ایران را تهدید میکرد. کوشانیان که قدرت قابلتوجهی در شرق داشتند از یک سو و ارمنستان و روم از سوی دیگر، تهدیداتی جدی علیه دولت ساسانی محسوب میشدند. شاپور ابتدا توجه خود را بهسمت کوشانیان مبذول کرد و به قلمرو آنها حمله کرد. شاپور با یک لشکرکشی مفصل موفق شد بساط دولت کوشانیان را برچیند و سپس به سراغ غرب رفت.
با قتل گردیانوس، امپراتوری روم، شانس بزرگی برای شاپور اول ایجاد شد. او توانست از دوره فترت بعد از قتل امپراتوری روم، استفاده کند و بینالنهرین و ارمنستان را از رومیها باز پس بگیرد. شاپور بعد از گذشت پانزده سال دوباره با رومیها درگیر شد و توانست موفقیتی چشمگیر را به دست بیاورد. تسخیر شهرهای انطاکیه و سوریه و اسارت والرین، امپراتور روم، بههمراه ۷۰ هزار سرباز رومی در نزدیکی الرها، حاصل نبردی بود که شرح آن در نقشبرجسته بیشاپور آمده است.
@barg_tarikh
بعد از شاپور اول، پسران او هرمزد اول و بهرام اول حکومتی کوتاه مدت را دست گرفتند؛ اما اطلاعات چندانی درباره زندگی و فعالیتهای آنها در دست نیست. بهرام دوم در جنگ با روم شکست خورد و ارمنستان و بینالنهرین را دوباره به رومیها واگذار کرد. بهرام سوم نیز چند ماه حکومت کرد و به دست نرسی از بین رفت. نرسی در جنگ با روم شکست خورد و بخشی از ارمنستان را از دست داد. بعد از این، تا ۴۰ سال بین ایران و ارمنستان، جنگی رخ نداد. بعد از نرسی، هرمز دوم شاه شد؛ اما خیلی زود درگذشت و حکومت به شاپور دوم ساسانی رسید.
شاپور دوم ساسانی از سال ۳۷۹-۳۰۹به مدت ۷۰ سال، بر امپراتوری ساسانی تکیه زد. او در ابتدا بساط کوشانیان را برچید و سپس بلخ را ضمیمه ایران کرد. شاپور دوم نبردی را با روم آغاز کرد و در آن، یولیانوس، امپراتور روم، را شکست داد. ارمنستان نیز در این دوره، مجددا به دست ایران افتاد. در دوره شاپور دوم ساسانی ایران به اوج اقتدار خود رسید و با مرگ شاپور، ایران بهمدت یک قرن در دست پادشاهانی بیلیاقت افتاد که بهتدریج حکومت قدرتمندی که شاپور ساخته بود را به سوی ضعف و انحطاط پیش راندند.
@barg_tarikh
از تحولات مهم دوره یزدگرد اول، اعطای آزادی دینی به مسیحیان بود؛ اما نفوذ روزافزون روحانیون زردشتی به این آزادیها خاتمه داد. یزدگرد اول با تهدیدات دولت هیاطله خیونی که جایگزین کوشانیان در شرق بودند روبهرو بود. بعد از یزدگرد اول، نزاع بر سر جانشینی او بین پسران وی ایجاد شد. سرانجام بهرام پنجم با حمایت امیر عرب حیره واقع در غرب فرات، به حکومت رسید.
بهرام پنجم بهدلیل ویژگیهای اخلاقی خود در میان مردم، محبوب بود. او به شکار، موسیقی و شعر توجهی خاص داشت. یزدگرد دوم در آغاز به مسیحیان توجه داشت؛ اما نفوذ روحانیون نظر او را تغییر داد. شورش ارمنستان بار دیگر اوضاع حکومت یزدگرد را دچار وخامت کرد؛ اما او به آرام کردن این سرزمین توفیق یافت. پیروز از ۵۵۹-۴۸۴ میلادی بعد از یزدگرد، به حکومت رسید و با مشکلات بسیاری مواجه شد. خشکسالی و قحطی پیاپی و اخذ مالیات از دشواریهای عمده دوره او بود. اختلافات مذهبی مسیحیان، یهودیان و زرتشتیان را به جان هم انداخت. علاوه بر این، شکست پیروز در جنگ با هیاطله و اسارت او به وخامت اوضاع افزود.
@barg_tarikh
بعد از پیروز، نزاع بر سر حکومت او در گرفت و بلاش به قدرت رسید؛ اما خیلی زود جایش را به قباد داد. مشکلات اقتصادی، ویژگی سلطنت قباد بود. قحطی، پرداخت باج به هیاطله و دریافت مالیاتهای سنگین، تاثیری نامطلوب بر حکومت قباد گذاشت. اختلافات طبقاتی که در این دوره ایجاد شد، سبب به وجود آمدن نهضت برابری خواهی مزدک شد. مزدک خواهان تقسیم ثروت شد و قباد به آیین او گروید؛ اما خیلی زود زندانی شد. قباد از زندان گریخت و به هیاطله پناه برد و از آنجا با لشکری به ایران تاخت و حکومت خود را بازپس گرفت.
بعد از پیروز، نزاع بر سر حکومت او در گرفت و بلاش به قدرت رسید؛ اما خیلی زود جایش را به قباد داد. مشکلات اقتصادی، ویژگی سلطنت قباد بود. قحطی، پرداخت باج به هیاطله و دریافت مالیاتهای سنگین، تاثیری نامطلوب بر حکومت قباد گذاشت. اختلافات طبقاتی که در این دوره ایجاد شد، سبب به وجود آمدن نهضت برابری خواهی مزدک شد. مزدک خواهان تقسیم ثروت شد و قباد به آیین او گروید؛ اما خیلی زود زندانی شد. قباد از زندان گریخت و به هیاطله پناه برد و از آنجا با لشکری به ایران تاخت و حکومت خود را بازپس گرفت.
@barg_tarikh