📖«اوّل برقى كه از حضرت ربوبيّت رسد بر ارواح طلّاب، طوالع و لوايح باشد و آن انواريست كه از عالم قدس بر روان سالك اشراق كند و لذيذ باشد، و هجوم آن چنان ماند كه برق خاطف ناگاه در آيد و زود برود ... و اين لوايح همه وقتى نيايد، مدتى باشد كه منقطع مىشود. و چون رياضت بيشتر گردد بروق بسيارتر آيد تا بدان حدّ رسد كه مردم در هر چه نگرد بعضى از احوال آن عالم با ياد آرد، و ناگاه اين انوار خواطف مترادف شده، و باشد كه در عقب اين اعضا متزلزل گردد ...» انتهی.
🔴اما نکته ای که در اینجا مهم است آن است که گاهی این برقها به شکل اتّفاقی می آید. به عبارتی مبتنی بر ریاضت خاصی نیست. اتّفاقی هم در اینجا به معنای بی منطق نیست بلکه به معنای آن است که با توجّه به حصول شرایط ویژه دفعتا به شکل استثنائی برای شخص رخ میدهد که عادتا نباید رخ میداد.
👈شیخ اشراق در رساله ی صفیر سیمرغ دو مورد از این مواضع را مثال میزند. یکی در اعیاد اسلامی و دیگر در هنگام آغاز جنگها؛
👈البته به دو شرط؛ یکی اینکه طبع شخص سالم باشد و دیگر اینکه در آن شرایط در حال تذکّر احوال قدسی باشد:
📖«و روا باشد كه كسى را كه رياضت ندارد در بعضى اوقات اين حالت بيايد و او غافل باشد. و اگر كسى ترصد كند در ايّام اعياد كه مردم قصد مصلّى كنند و آوازهاى افراشته و تكبيرهاى برآمده و صيحه سخت در افتاده و آواز صنوج و ابواق غلبه گرفته، اگر صاحب نظرى باشد كه طبعى سليم دارد و تذكّر احوال قدسى كند حالى ازين اثر يابد سخت خوش. و هم چنين در وقت حرب كه وقت التقاء مردان باشد و صيحه مبارزان و شيهه اسبان و آواز طبل بر آيد و جنگ سخت شود، و مردم اقتحام كنند و سيوف متحرّك گردد، و اگر كسى اندك مايه خاطر صافى دارد، اگر چه صاحب رياضت نباشد، ازين حال خبر يابد بشرط آنكه در آن وقت تذكّر احوال قدسى كند و ارواح گذشتگان و مشاهده كبريا و صفوف ملاء اعلى به ياد آرد» انتهی.
🔹در ادامه شیخ اشراق یک راه آزمایشی را نیز برای افراد بیان میکند. صرفا برای اینکه امکان آن را افراد با تجربه دریابند؛ البته اصل این برقها و حالات آن چیزی است که باید در وادی ریاضت و در منطق توحید و مراحل طهارت و پاکی دنبال نمود:
📖«و اگر نيز كسى بر اسب دونده بر نشيند و اسب را بتاخت برانگيزد قوى و تقدير كند كه مىرود و هيكل بجاى مىگذارد و هيبتى سخت در خود آرد و بجان مجرّد بحضرت قيّوميّت مىرود و در صف قدسيان منخرط مىگردد، و در مثل اين حال نيز اثرى بر وى پديد آيد و اگر چه مرتاض نباشد» انتهی.
👈این برقها چه در حالت تحصیلش هنگام ریاضت یا حصول اتّفاقی اش تنها ابتدای راه معرفت است. اینها در بدن شخص هم اثر میکند و گاهی احساس میکند در سر و کتف و پشتش یک رگ جنبش خاصی پیدا میکند که بسیار از آن لذّت میبرد:
📖«و چون مردم را اين بروق در آيد اثرى از آن بدماغ رسد و باشد كه هم چنان نمايد كه در دماغ و كتف و پشت، رگى سخت قوى جستن گيرد و نيك لذيذ باشد، و بسماع نيز استعانت كند، تمامتر بود و اين هنوز مقام اوّل است» انتهی.
⚪قیصری در شرح فصوص معتقد است که روش دین در رشد انسانها مبتنی بر حکمت و دانش نیست! بلکه مبتنی بر ایمان و سپس ریاضت و سپس حصول این برقها و مکاشفات و پی گرفتن راه فناست! مطلب مهمی است. خیلی باید پیرامون آن اندیشید. اگر چنین باشد فهم دیگری از متون دینی پیدا میشود. از نگاه آنها آیه ی شریفه: «هو الّذی یریکم البرق خوفا و طمعا» تأویل اعظمش همین است. به قول شیخ اشراق در صفیر سیمرغ:
👈«و رسول عليه السلام بانتظار اين حال مىفرمايد چنانكه از لفظ نبوى مشهور است: «انّ لربّكم فى ايّام دهركم نفخات رحمته ألا فتعرضعوا لها».
👈در این نگاه همانگونه که شیخ اشراق مکرّر در کتبش اشاره نموده اگر انسان واقعا ملتزم به امور دینی شده و در دل شبها نیز مشغول خلوت و ذکر و در سحرها دعا و مناجات و تضرّع باشد اگر واقعا به شوق عالم بالا و احوال قدسی و به انتظار آنها باشد این برقها خواهد آمد!
👈برنامه های دینی را باید از این منظر جدّی گرفت. وقتی آمد دیگر انسان آن انسان قبلی نیست! وارد مرحله ی دیگری میشود. مستی مشروع دینی پیدا میکند!
👈حتّی ورای این حالات در برنامه های اجتماعی دین نیز پدیده ی اشراق نفوس را باید جدّی گرفته و خود یکی از زمینه های تابش این برقها به دلهای مؤمنین است.
👈از اینجاست که جمعه و جماعات و جهادها و حجّ و اعیاد را باید جدّی گرفت. هم در رعایت آدابش کوشید و هم منتظر این بارقه ها بود! از آنها نا امید نشد.
👈در بذل خاطر شماره ۷۴ نیز در بحث انتظار لحظه ها به اهمیت این برقها و جذبه ها به گونه ای دیگر اشاره شد. از جهتی میتوان گفت اساسا همه دستورات دین برای آمادگی نفوس برای چنین اشراقات و چنین سلوکی است.
👈از نماز بگیرید تا جهاد و سیاست و... . مشکل از ماست. شارع مقدّس این دین پاک چیزی از حکمت فروگذار نکرده است.
🔶حقیر از برخی که به حجّ واجب مشرّف میشوند گاهی احوالاتشان را میپرسم. برخی از آشنایان که سواد خاصی هم نداشت ولی دلی اجمالا آماده داشت وقتی پرسیدم به شکل غریبی که از او انتظار نمیرفت ابراز وجد و لذّت از آن همه شکوه ایّام حج و حرکت حجاج به سمت عرفات و دیگر مواطن را می آورد.
👈آدم احساس میکرد واقعا نزدیک بوده که دچار خلسه ای شود و برقی بیاید. تشریع حجّ اینقدر حکیمانه و با عظمت است. از بسیاری این حالت را شنیده ام.
🔹دیگری میگفت در طبقه ی فوقانی مسجد الحرام بودم و دیدم در یک لحظه در نماز همه جلوی بیت الله الحرام به سجده افتادند و یک آن حالت عجیب دست داد!
🔹یکی از اساتید نقل میکرد که یک جامعه شناس برای بررسی حجّ اسلامی به حجّ مشرّف شده بود و با دیدن احوالات حجّ دچار جذبه شده بود! به تعبیر این استاد بزرگوار وی خواست حجّ را شکار کند ولی حجّ او را شکار کرد!
👈بنده وقتی گفته های میشل فوکو متفکّر معروف غربی که برای بررسی احوالات اجتماعی کشورمان در اوان انقلاب اسلامی به رهبری خمینی کبیر ره به ایران آمده بود مطالعه میکردم احساس میکردم واقعا وی حالاتی نزدیک به خلسه را تجربه کرده است.
👈عظمت این اجتماعات مانند شرابی روحانی او را واله خود نموده بود. یک لذّت و یک شکوه با عظمتی را تجربه کرده که به تعبیر خودش تا کنون تجربه نکرده بوده! انقلاب ایران روح دنیای فاقد روح را بارها بخوانید! به تعبیر خودش انقلاب ایران چیزی ورای ساختارهای مفهومی رایج در علوم بشری است و حقیقتا باید آن را حاصل نوری عجیب دانست که در دلها روشن شده:
📖«در ذهن و روح تک تک مردم ایران نوری به معنای واقعی کلمه روشن گردید که همزمان تمامی آنان را در خود شستوشو داد. اما بعدها در این بین نیروهای سیاسی مختلف ،گرایشهای متعدد ،مصالحه یا سازش و این یا آن گروه سر برخواهند آورد... منظور من این بود که آنچه ما شاهد آن بودیم نتیجه ی نوعی اتحاد مثلا بین گروههای سیاسی مختلف نبود... به هیچ وجه چنین چیزی نبود... لیکن روزی تمام اینها در نظر مورخان اتحاد طبقات بالا با یک نهضت مردمی چپ تلقی خواهد شد»
🔹حال که مقداری با این برقها و تاثیرش در جذبه و سیر ملکوتی آشنا شدیم بهتر این عبارات نورانی امیر المؤمنین علی علیه السلام در نهج البلاغه را میفهمیم که اساس سلوک را برقی خاص به نام لامع کثیر البرق معرفی میکند:
📖و من كلام له (علیه السلام) في وصف السالك الطريق إلى اللّه سبحانه:
📖قدْ أَحْيَا عَقْلَهُ وَ أَمَاتَ نَفْسَهُ، حَتَّى دَقَّ جَلِيلُهُ وَ لَطُفَ غَلِيظُهُ، وَ بَرَقَ لَهُ لَامِعٌ كَثِيرُ الْبَرْقِ، فَأَبَانَ لَهُ الطَّرِيقَ وَ سَلَكَ بِهِ السَّبِيلَ، وَ تَدَافَعَتْهُ الْأَبْوَابُ إِلَى بَابِ السَّلَامَةِ وَ دَارِ الْإِقَامَةِ، وَ ثَبَتَتْ رِجْلَاهُ بِطُمَأْنِينَةِ بَدَنِهِ فِي قَرَارِ الْأَمْنِ وَ الرَّاحَةِ بِمَا اسْتَعْمَلَ قَلْبَهُ وَ أَرْضَى رَبَّهُ
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۲)
«ضرورت توجّه به روندها در پدیده هایی که وجود بالمآل دارند!»
🔵یکی از مؤمنین برای فرزندش خواستگار آمده بود. چون خواستگار طلبه بود با بنده مشورت میکرد. فرزندی ارزشمند و حافظ قرآن دارد. دیدم معیارهایشان اموری مانند اخلاق و تقوا، سیادت، شغل، توان گذران خوب زندگی، داشتن منزل و ماشین است.
👈گفتم اینها همه درست (ان شاء الله سفارش میدهیم به کارخانه تا برایتان بسازند!😁) ولی مطلبی به ایشان عرض کردم؛ خلاصه کلامم این بود که:
✅شما اگر میخواهید دامادتان طلبه باشد باید مراقب باشید در داوریتان بین دو سنخ وجود فرق بگذارید. وجود بالفعل و وجود بالمآل!
👈شما به وجود بالفعل شخص نمره نده! چه میگویی شیخ؟! پس میخواهی به وجود بالقوّه او نمره بدهم؟! در قوّه که همه یکسان هستند و همه انسان اند!
👈یا میخواهی به وجود استعدادی او که قوه ی قریب به فعل است نمره بدهم؟! از کجا معلوم این استعدادهایش را شکوفا کند و یا مانعی در مسیرش نباشد!
✔گفتم نه به وجود بالقوة و نه بالفعل و نه بالاستعداد در اینجا نمره نده! به وجود بالمآل و بالصیرورة او نمره بده! مراقب آن باش! این یک سنخ وجود دیگر است.
👈ما معمولا زندگی یکنواختی داریم و در حال رشد روحی، علمی و ... نیستیم. ولی برخی طوری بار آمده اند که حقیقتا هر روز در حال رشد هستند!
👈اینها چند سال دیگر واقعا چیز دیگری میشوند! آنجا را ببین و انتخاب کن! طلبگی چنین ظرفیتی دارد که اگر کسی خوب به آن دل داده باشد وجود بالمآلهای معناداری داشته باشد.
🔴آری رفقا بسیاری از طلبه ها طوری اند که شبیه میوه ی چیده شده میمانند! تقریبا حرکت رشدی محسوس و قوی ندارند! اینها را میتوان به همین شرایط فعلیشان نمره داد! دیگر عادتا همین هستند و همین! بلکه گاهی باید نمره ی کمتری نیز به اینها از وضعیت فعلیشان داد! زیرا طلبگی در دنیای امروز به گونه ای است که شخص اگر در حال رشد ولو اندک در تقوا و علم نباشد نمیتواند هویت خود را در دنیای مدرن عادتا حفظ کند! کلّ علی الناس میشود!
👈در بذل خاطر ۱۳۱ گفتم اگر طلبه رشد علمی نکند احساس پوچی میکند و اگر رشد تقوایی نکند احساس تناقض میکند. طلبگی هویتی معرفتی عملی دارد.
🔹ولی برخی طلبه ها هستند که میوه هایی بر شاخه های شجره طیّبه هستند! هنوز چیده نشده اند. اصلا تا آخر عمرشان چیده نمیشوند و مدام شیرین و شیرینتر میشوند. حساب اینها را باید جدا کرد.
👈اینها را باید سالهای آینده شان را دید و از برخی نواقص فعلیشان هم چشم پوشی کرد. وجود بالمآل نورانی دارند. اینها ارزشمندند.
✋البته برخی هم هستند که با توجّه به روندهایی که انتخاب کرده اند نستجیر باللّه وجود بالمآل بدی را دارند!
👈آری در قضاوت بین انسانها از این روندها نباید غافل شد. ببین این شخص در چه ریلها و روندهایی قرار گرفته! آیا مسافر است یا قصد اقامت دارد؟!
👈وجود بالمآل آنها را ببین! اگر دیدی خوب است غصه نخور که خانه و ماشین ندارد یا شغل ندارد و... . به جای همه ی اینها آینده دارد.
👈خلاصه سعی کنید از طلّاب آینده دار باشید تا دامادهای خوبی شوید!😊
👈در مورد ضرورت توجّه به روندها و وجود بالمآل یادم هست یکبار دیگر بحثی داشتیم. از زاویه ی دیگر! در بذل خاطر شماره ۱۳ بحثی داشتیم در زمینه «مغالطه رایج عدم تفکیک بین روند و رویداد در مباحث تاریخی»!
👈اینکه یادی از آنها میکنم برای آن است که این بذل خاطرها مانند تقویم پارینه نیست که ناید به کار! جوری نوشته شده که به فضل الهی همواره به کار بیاید!
🔸«انسان مؤمن را با کفّار مقایسه نکنید!»🔸
وقتی این مطلب را به این بزرگواری که برای فرزندش خواستگار آمده بود عرض کردم احساس کردم یک مطلب دیگر برایم روشنتر شد! اینکه واقعا انسان مؤمن برتر از انسان کافر است. همین الآن هم برتر است ولی به شکل آشکاری در آخرت خود را نشان میدهد!
💡به ذهنم خطور کرد:
📖«لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتاعٌ قَليلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ * لكِنِ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدينَ فيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ»
👈گویا خیلی سوء قضاوت و آسیب ادراکی رایجی است که بارها و بارها قرآن کریم روی آن دست گذاشته است.
✋نکند متاع قلیل را ببینید و مأوای جهنّمی را نبینید! یک وقت نکند وجود بالفعل این کفّار و تمدّنهایش فریبت دهد! هر چند بالفعل خوبی هم ندارند ولی چه کنیم که فریب میدهند!
👈همواره کفر ظاهر دلفریبی داشته و جز این ظاهر مگر چیز دیگری هم داشته؟! حکمت از این ظاهر دلفریب نیز برای آن است که باعث رشد و پالایش مؤمنین شود! مایه ابتلاء باشد!
📖«وَ قالَ مُوسى رَبَّنا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زينَةً وَ أَمْوالاً فِي الْحَياةِ الدُّنْيا رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلى أَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ فَلا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَليمَ»
✋ولی نکند از وجود بالمآل ظلمانی آنها غافل شوی! از آن طرف نکند نکند وجود بالمآل نوری مؤمنین را نبینی و آنها را حقیر بپنداری!
👈ایمان داشته باش و عاقبت بین باش! فراست داشته باش! عاقل باش! آینده نگر باش! وقتی انسانها را از منظر وجود بهشتی و جهنّمی نگاه کنی معیارهایت خیلی عوض میشود!
👈در بذل خاطر ۱۴۴ در این زمینه مقداری بیان کردم. برخی از این کفّاری که اینقدر زندگیشان برایت دلفریب است از آنهایی هستند که خلود در نار دارند!
👈میفهمی یعنی چه؟! وجودشان به گونه ای است که تا ابد در آتش قرار است بسوزند؟! حواست به اینها هست؟!
📖«وَ لا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَ لَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَ لَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَ لا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَ لَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَ لَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَ الْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَ يُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ»
🔹قرآن کریم در آیات زیادی انسانها را به وجود بالمآل توجّه داده و آن را مایه قضاوت میداند. میگوید نکند از آن غافل شوید و فریب این ظاهر زودگذر را خورده و غافل از آن باشید که برخی روی به جنّات تجری تحتها الأنهار دارند و برخی دیگر روی به نار تلظّی!
📖«أَ فَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَ فَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ * لكِنِ الَّذينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِفُ اللَّهُ الْميعادَ *أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ في ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ»
👈حتی مؤمن گناهکار را با کافر خوش اخلاق مقایسه نکن! مگر نمیدانی این انسان مؤمن وجودش به گونه ای است که در انتها امامی مهربان دارد که دست او را گرفته و به جرگه ی سعداء میرساند و کافر در عالم وجود چنین مولایی ندارد؟!
👈امام رؤوفی دارد که قول داده برای شفاعتش بیاید! باطن این آمدن این است که وجودش چنین زمینه های نورانی ای دارد که زمانی نورانیتش ظهور میکند. از همینجاست که این مؤمنین از همین الآن هم برتری دارند.
✋رفقا گرفتاریم! گرفتار اندیشه های مشرکانه و قضاوتهای معیوب! به خاطر نداشتن چنین نگاه های عمیقی است که برخی در بین ما غربگرا هستند! آخر به سرت بخورد به چه چیزی گرایش داری؟!
بس سرای پر ز جمع و انبُهی
پیش چشم عاقبت بینان تُهی
👈حالا اشکال ندارد خوبی ها را ببین و سعی کن به آن برسی! ولی گرایش به چه داری؟! به چیزی که باطنش آتش است؟! آیا این ظالمین در نگاهت بزرگند و به فکر تکیه کردن به آنهایی! ای غافل! یا ایمان نداری و یا عقل نداری! دورانی بین محذورین داری!
📖«وَ لا تَرْكَنُوا الَى الَّذينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ اوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُون»
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۳)
«اسارت تعقّل در چنبره اختاپوس تحجّر و تجدّد»
«تغییر کتب درسی حوزه علمیه»
🔴بحثهای زیادی در زمینه تغییر کتب درسی در حوزه های علمیه شنیده میشود. کتاب (پژوهش و نگارش کتاب درسی) اثر پژوهشگر مطرح غربی آقای یان میک را میخواندم. در موضوع خودش کتابی بسیار خواندنی و شاید بی بدیل باشد. تتبّع سنگینی در این زمینه داشته و ضمن جمع بندی نظریّات نوین غربی مباحث را به خوبی و وضوح بیان نموده است. اینکه ویژگی های کتاب درسی باید چه باشد و چه تفاوتهایی با اثر پژوهشی داشته و برای ارزیابی یک کتاب باید چه کرد؟! خودش مباحث تخصصی فراوانی دارد. اگر حوصله یا وقتش را ندارید لااقل مقدمه اش را بخوانید.
🔹البته نکته ی مهمی که در این زمینه وجود دارد آن است که همانگونه که از خود این کتاب نیز معلوم است همه ی این مباحث بر اساس آن است که موضوع کتاب خصوصیّتی تأثیر گذار در این احکام کلّی نداشته باشد.
👈ولی اگر بتوان اثبات کرد که موضوع کتب درسی حوزوی خصوصیّتی دارد که باید مراقب آن هم بود همه ی آن مباحث را باید مبتنی بر این خصوصیت باز اندیشی نمود.
👈امری که متأسّفانه انجام نشده است. نه وضع کتب درسی سنّتی ما مطلوب است و نه تطبیق مرّ نظریّات نوین در روشهای نگارش کتاب درسی بر کتب حوزوی به مصلحت است.
⚪بگذریم اینها مباحث زیادی دارد که در جایی بنده با مقداری تفصیل به آن پرداخته ام! وقتی این کتاب را میخواندم یک آن احساس کردم ذهنم نسبت به مطالب این کتاب گارد دارد! نسبت به آن خودآگاه شدم! ولی چرا؟! چرا اینجا انظر الی ما قال نیستم؟!
👈حرفهای جالبی میزند! پس چرا من دنبال عیب و ایراد میگردم! آیا به خاطر غیرت کتب حوزوی است؟! مگر این هم غیرتی دارد؟ اینها سبکهایی است که قابل ترقّی است.
🔹راستش رفقا بسیاری قدرت چنین خودآگاهی به گاردهای ذهنی خودشان را ندارند. خیلی ذهن خود را بسته نگاه داشته اند. بنده به فضل الهی سعیم بر این بوده که همواره روحیه انصاف علمی در ذهنم زنده باشد. ببینم چه میگوید و بعد قضاوت کنم؛
📖«وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى»
✔️خودش بعدی دیگر از تقوا میخواهد که معمولا بین مؤمنین شکوفا نشده است. برخی انسانهای بسیار با تقوایی هستند ولی در وادی دانش و انصاف علمی بسیار بی تقوا رفتار میکنند!
👈دیدم بسیاری از حرفهایش طوری است که بازگو کننده ی نواقص کتب ماست. واقعا حرفهای دیگری نیز در زمینه روش نگارش کتاب درسی میتوان زد که ما از آن غافل بوده ایم. واقعا بسیاری از جاها اشتباه رفته ایم!
👈چرا باید برای فهم و تصدیق چنین عیبی ذهنم گارد داشته باشد؟! چه غیرتی؟! این تعصّب جاهلانه است. همان امری که زین العابدین علیه السلام فرمود که:
📖«الْعَصَبِيَّةُ الَّتِي يَأْثَمُ عَلَيْهَا صَاحِبُهَا أَنْ يَرَى الرَّجُلُ شِرَارَ قَوْمِهِ خَيْراً مِنْ خِيَارِ قَوْمٍ آخَرِينَ، وَ لَيْسَ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يُحِبَ الرَّجُلُ قَوْمَهُ، وَ لكِنْ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يُعِينَ قَوْمَهُ عَلَى الظُّلْم»
⚪️البته از گذشته در کنار آن زنده نگاه داشتن روحیه انصاف همواره این احتیاط را هم در خود سعی کرده ام زنده نگاه بدارم که هر حرفی را بدون دلیل و صرفا به خاطر جدید بودنش و یا اینکه غربی ها میگویند یا اینکه جامعه ی علمی میگوید و... نپذیرم. ببینم دلیلش چیست!
✔️بلکه مقداری هم در آن احتیاط میکنم اگر مستلزم ترک سنّتی باشد! نکند به وعده ای واهی همان چیزی که در دستمان هست هم گرفته شود! این هم مطلبی است. یک پذیرش انتقادی محتاطانه نسبت به آثار جدید سعی میکنم داشته باشم؛ شرّ الأمور محدثاتها! زیرا تجربه نشده اند و گاهی آبستن فتنه ها هستند. البته ردّ هم نمیکنم بدون دلیل ولی پذیرشش بسته به مورد باید پذیرش محتاطانه انتقادی باشد. بیچاره و بی هویّت که نیستیم که زود شیفته ی هر امر جدیدی شویم!
💡بعد به ذهنم مطلبی خطور کرد! دیدم آن گارد ذهنی که داشتم به خاطر یک پیش فرض رسوب کرده در جان خودم و جان بسیاری از مثل من است! هر چند مقابله کنم ولی گویا ریشه اش در وجودم هست و دوباره اگر غفلت کنم به شکلی دیگر می آید؟! آن چیست؟!
👈دیدم چیزی به نام تحجّر است! قدیمگرایی! بیماری تحجر است! لامصب را ببین! عجب مارمولکی است! خودش را همیشه مخفی میکند! ولی هست!
👈گاهی خودش را در قالب زهد و قداست دینی و امور دیگر مخفی میکند! ولی ذاتش این است که گویا در مقام تعارض قدیم مرجّح است! قدیمی بودن عامل ترجیح است! ولی این چه دلیلی دارد؟!
👈در بررسی صدق قضایا باید یا به بداهتش نگاه کرد و یا به استدلالش! نه قدیمی بودن یک امر و نه جدید بودنش دلیلی برای صدقش نیست! نشانه ای از مطابقتش با نفس الامر نیست.
👈اگر جدید گرایی امری بدون دلیل و باطل است قدیم گرایی هم امری بدون دلیل و باطل است! نه جدید بودن مرجّح است و نه قدیم بودن!
✅برخی مارمولک قدیمگرایی و عتیقه گرایی دارند و برخی کرم جدید گرایی!
👈جاهلانه چون چیزی مُد شده دکور را تغییر میدهند و شلوارشان را پاره میکنند و... . باطن این تجدّد خود باختگی است.
👈برخی به خاطر همین روحیه تجدّد دست از اصول هم میکشند! آخر اصول که دیگر اصول هستند! فرا زمانی هستند! قدیم و جدید ندارند.
👈برخی هم به بهانه ی اصولگرا بودند متحجّر میشوند. برخی نیز به بهانه اصلاح طلب بودن متجدّد میشوند.
✋تا این مسأله خوب حلّ نشود پیشرفت و توسعه و ترقّی واقعی معنای صحیح خود را پیدا نمیکند. باید جایگاه این مفاهیم خوب تبیین شود.
👈نه باید بی دلیل به بهانه ی پیشرفت و توسعه سنّت را فدا کرد و نه بی دلیل مانع رشد واقعی شد. روی این باید ایستاد! خودش کار سختی است.
🔵رفقا وقتی این مارمولک تحجّر گرایی را در اینجا زدم و مقداری منصفانه تر شروع به خواندن آن کتاب کردم رفت بابایش را آورد! شاید یک چیزی به شما بگویم باورتان نشود! وقتی باباش را دیدم گویا قاعده ی سنخیت نقض شده بود! پدر مارمولک، اختاپوس بود! یک لحظه در یک چیزی شبیه مکاشفه ی علمی احساس کردم این تحجر یک اختاپوس بزرگی است که بر ذهن و روان و عاطفه ما چنبره زده. اصلا این تحجّر مارمولکی نیست که خودش را مستتر کند و اگر پیدا شد سریع بدود و خودش را پنهان کند! اصلا همه جا را فراگرفته! اختاپوس است! این مارمولک چیزی جز برخی قسمتهای کوچک بدن این اختاپوس نبود!
👈رفقا کلام شاعرانه نمیگویم! نمیخواهم با تمثیلاتی بحث را جذّاب و تخیّلی کنم. واقعیتش را دارم میگویم. یک دفعه جا خوردم! ترسیدم!
👈عجب چیزی است! چه سلطنتی بر روان و اندیشه ی ما دارد! نکند تا حالا همواره از پس حجابهای تحجر به امور مختلف نگاه کرده ام؟!
👈نکند در بسیاری از امور به شکل ناخودآگاه قدیم بودن چیزی را بدون دلیل مرجّح گرفته باشم؟!
👈نکند بسیاری از انتخابهایم و اذیتهایی که در زندگی دیدم و سبک رفتاری که داشتم باطنش چیزی جز تحجر نبوده؟! آیا بررسی نمیخواهد؟!
✅اگر تحجّر اختاپوس است به همین قیاس تجدّد به همان اصطلاحی که گذشت نیز اختاپوس است! اختلال ادراکی برای انسان ایجاد میکند!
👈رفقا مساله تحجّر و یا تجدّد به همان معنایی که گفتم خیلی ریشه دارتر و مهمتر از آن است که گمانش را میکنیم.
🔻این تحجّر و تجدّد معمولا به شکل ساختارهای پیشینی رسوب یافته و نگرشهای بسیار کلان و ناخودآگاه بر وجود ما چنبره زده! از پس حجابهای غلیظی از تحجّر به امور نگاه میکنیم!🔺
👈امری که هیچ دلیلی ندارد. چه مشکلاتی را تا کنون برایمان به بار آورده و خودمان خبر نداریم! چقدر سنگ آن را به سینه مان زده ایم! چقدر تا حالا ما را به بازی داده است و خودمان هم خبر نداشته ایم!
✋نکند گاهی اسلام عزیز را به خاطر تحجّر خودمان بد نام کرده باشیم! نکند در ناخودآگاه برخی در کنار قرآن و سنت و عقل تحجر و تجدد هم دلیل شده باشد؟! نکند تحجر و تجدد زمام فکر دینی برخی را گرفته و با عینک آن به منابع نگاه میکنند؟!
👈فهم ابعاد عجیب این تحجر و تجدد خود مراقبه و محاسبه زیاد میطلبد. باید آن را کشف کرد. خیلی ریشه دار است.
⚪قرآن کریم نیز در آیات مختلفی یکی از علل کفر را تحجّر مطرح کرده است. اینها کافرند چون پدرانشان کافر بودند! چون گذشته شان کفر بوده است! پس باید حالا و آینده نیز کافر باشند! در قرآن کریم برای تحجّر برخی لایه های عاطفی نیز بیان شده است.
📖«إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ * فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ»
👈یعنی اصلا گاهی انسان حتّی میبیند که امر قدیمی خوب هم نیست ولی باز به دلایلی انگیزه های قوی برای تبعیّت از آن دارد. مانند اینکه آبائمان اینگونه بودند! آری یکی از عوامل تحجّر همین ابعاد عاطفی آن است.
👈یکی دیگر از عوامل تحجّر هم آن است که انسان از مأنوساتش لذّت میبرد. دوری از آن برایش از جهتی دردناک است.
👈یکی دیگر از عوامل تحجّر آن است که انسان به خاطر مجهول بودن امر جدید از آن میترسد! «الْمَرْءُ عَدُوُّ مَا جَهِلَهُ».
👈یکی از عوامل تحجّر تنبلی است. یکی از عوامل تحجر ... .
🔴رفقا این تحجّر ابعاد بسیار متنوّعی دارد. همانطور که تجدّد چنین است. اصلا بسیاری از نظریه های علمی اگر به خوبی روان کاوی شود چیزی جز مستدلّ کردن گرایش انسان به تحجّر یا تجدّد نیست. زمام اندیشه و معرفت را امری غیر عقلانی گرفته است. چقدر هم زیرکانه و منافقانه خود را مخفی کرده است.
✋تحجّر را ببین! عجب خوب بر روی این ادلّه دارد بندبازی میکند! چه فلسفه بافی ای راه انداخته است! یکی این را مهار کند!
✅یکی از توفیقات ما آن است که رهبران جمهوری اسلامی که رهبر دینی هم هستند گویا نه مبتلا به تحجّر هستند نه تجدّد.
👈حالا باطنش را دیگر خدا میداند! ولی ظاهر امر این را میگوید! این خیلی نعمت بزرگی است.
👈از یکی از فضلا میشنیدم وقتی حضرت امام خمینی برای اوّلین بار توالت فرنگی را دیده بود خیلی پسندیده بود! شاید گفته بودند چرا تا حالا اینقدر به خودمان زحمت میدادیم!
👈حالا کاری به مقایسه توالت ایرانی و فرهنگی ندارم! این برایم جالب است که چقدر ذهن شریفش را برای تحوّل و ترک مألوفات آماده نگاه داشته است!
👈اگر بسیاری دیگر بودند -و یا حتی خود بنده- با یک نیروی مرموزی بدشان می آمد! هزار و یک دلیل هم در توجیه می آوردند!
👈یا در جایی دیگر دیدم وقتی با ادکلن خارجی مواجه شدند خیلی پسندیدند و به جای عطر استفاده میکردند!
👈در خاطره ای یکی از آقایان نقل میکرد که برای دیدن آقای بروجردی رفته بود که شخصی به نام حاج آقا روح الله هم آنجا بود! دیدم مرحوم آیت الله بروجردی با خدمتکار کاری داشت با گوشتکوب به زمین میکوبید تا شاید از پایین متوجّه شود و بیاید!
👈این شخص میگوید دیدم این حاج آقا روح الله اعتراض کرد که بابا دیگر عصر این چیزها گذشته! یک زنگی بگذار و اینطوری او را مطّلع کن! روز دیگری که رفتم دیدم برای آقا زنگ گذاشته اند!
👈اینها همه نشانه هایی از آن است که امام بزرگوار ما متحجّر نبودند! در احوال معصومین علیهم السلام نیز نمونه های زیادی از این امر را میتوان دید.
👈مثلا حضرت صدیقه طاهره بر اساس برخی نقلها وقتی تابوت را که در فرهنگ عرب نبود دیدند پسندید و وصیت کردند برای ایشان از تابوت استفاده شود و...
🔹رهبر عزیزمان هم انصافا تا جایی که میبینیم همینگونه اند! همین مؤسّسه رویان و پیشرفتهای نظامی خیره کننده و یا پیشرفتهای علمی و فضایی و یا همین مؤسّسه نور و پیشرفت هوش مصنوعی و... ورای تلاش دانشمندانمان بدون شکّ مرهون همین روحیه ی عدم تحجّر رهبرمان است.
✋ولی وقتی میگویم اینها متحجّر نیستند نه اینکه متجدّد به آن معنای مذمومش باشند! برخی اینجا سوء استفاده میکنند!
✔اینجا متأسّفانه در زبان غنای مفهومی نداریم. واژه ای نداریم تا با آن به آن حالتی دلالت کنیم که انسان نه متحجّر است و نه متجدّد و کاملا مبتنی بر دلیل برخورد انتقادی با پدیده ها دارد! مثلا بگوییم این شخص بر همان وزن متعقّل است! چه میدانم! واژه خوبی نداریم. لذا تا متحجّر را نفی میکنیم برخی گمان میکنند متجدّد را تحسین کرده ایم! خیر هر دو اختاپوس است. هر دو بد است.
⚪اما باید چه کرد؟! چه کنیم نه متحجّر باشیم و نه متجدّد! امروزه با توجّه به نزاعهای بسیار جدّی بین قدیم و جدید نوعا انسانها یا متحجّرند و یا متجدّد و یا ملتقط! چه کار کنیم تا متعقل باشیم؟!
👈اوّلش این است که این بیماری را بشناسیم! به آن خودآگاه شویم! عمق مسأله را خوب درک کنیم. کثرت و عظمت آثارش را ببینیم.
👈بعد از این به جای اینکه صرفا در تک تک مسائل مراقب باشیم در مرحله ی پیشینی باید آن تبر ابراهیمی را برداریم! به جان آن اختاپوس بیافتیم! اما چگونه؟!
🔻نفسمان را طوری با مراقبه بار بیاوریم که همواره آماده ی تغییر و تحوّل عاقلانه باشد. نه قدیم را مرجّح بدانیم و نه جدید را! خودمان را مقداری تجرید و تقشیر کنیم. انسان این قدرت را دارد. ولی باید آن را بداند تا بتواند بخواهد!🔺
👈باید به خود همواره بگوییم عقل بشر رشد میکند! ممکن است چیز خوبی فهمیده باشند! لذا با تلقین این امر روحیه تحجّر را که مخصوصا در محیطهای دینی زمینه های قویتری دارد را ضعیف کنیم.
👈سپس با خود بگوییم هیچ وقت قدیمی بودن نشان ضعف چیزی نیست. بلکه قدیم چیزی است که تجربه شده و آثارش مشهود است. نباید به سادگی از آن به وعده ی امور واهی دست شست!
✋این امور جدید خیلی هایش هنوز آثارش معلوم نیست. باید احتیاط کرد و بررسی نمود. نوعی متعقل محتاط بود. البته بسته به مورد فرق دارد.
👈خلاصه اینکه در موضوع تغییر کتاب درسی حوزه های علمیه نیز باید مراقب اختاپوس تحجر و اختاپوس تجدد بود! باید تعقل کرد! اندیشه کرد. فقاهت کرد و ابعاد مختلف قضیه را احصاء و بررسی نمود.
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۴)
«أینَ الأساورُ و التّیجان و الحُلَلُ»
«چرا سلاطین عالم ساده زیست نیستند؟!»
🔷ملکه انگلستان بعد از ۷۰ سال سلطنت در ۹۶ سالگی مرد! مگر شوخی است! عمری سلطنت بر کشوری که مدّتها تقریبا مهمترین کشور دنیا بوده است. وقتی تصاویر وی را در رسانه ها میدیدم و عکسهایش را در فضای مجازی دیدم این ابیات به ذهنم آمد!
بَاتُوا عَلَى قُلَلِ الْجبَالِ تَحْرُسُهُمْ
غُلْبُ الرِّجَالِ فَلَمْ تَنْفَعْهُمُ الْقُلَلُ
وَ اسْتَنْزَلُوا بَعْدَ عِزٍّ مِنْ مَعَاقِلِهِمْ
وَ أُسْكِنُوا حُفَراً يَا بِئْسَمَا نَزَلُوا
نَادَاهُمْ صَارِخٌ مِنْ بَعْدِ دَفْنِهِمْ
أَيْنَ الْأَسَاوِرُ وَ التِّيجَانُ وَ الْحُلَلُ
أَيْنَ الْوُجُوهُ الَّتِي كَانَتْ مُنَعَّمَةً
مِنْ دُونِهَا تُضْرَبُ الْأَسْتَارُ وَ الْكِلَلُ
فَأَفْصَحَ الْقَبْرُ عَنْهُمْ حِينَ سَاءَلَهُمْ
تِلْكَ الْوُجُوهُ عَلَيْهَا الدُّودُ تَقْتَتِلُ
قَدْ طَالَ مَا أَكَلُوا دَهْراً وَ قَدْ شَرِبُوا
وَ أَصْبَحُوا الْيَوْمَ بَعْدَ الْأَكْلِ قَدْ أُكِلُوا
⚪️اینها ابیاتی است که مسعودی مورّخ بزرگ اسلام در کتاب مروج الذهب از امام هادی علیه السلام در مجلس شراب متوکّل عبّاسی نقل کرده است. زمانی سعایت امام هادی علیه السلام را نزد او کرده بودند.
👈گفته بودند در منزل ایشان نامه ها و سلاح هایی از شیعیان او از اهل قم وجود دارد که نشانگر آن است که قصد قیام علیه متوکّل را دارند!
👈متوکّل به جماعتی از ترکان دربارش -که آن زمان نماد قساوت و نا آشنایی با فرهنگ اسلام و اولیاء الهی بودند- دستور داد به منزل حضرت هجوم ببرند و آنجا را تفتیش کنند.
👈آنها هم چیزی نیافتند و تنها حضرت را در اتاقی در حال عبادت و تلاوت قرآن دیدند و با همان حال به دربار متوکّل بردند!
👈متوکّل در حال زهر مار کردن شراب بود که وقتی حضرت را دید هیبت و عظمت ایشان او را گرفته و نزد خودشان در بالای مجلس نشاند!
👈جام شراب را به حضرت تعارف کرد و حضرت بدون هیچ تقیه ای فرمودند: والله گوشت و خون ما هرگز آلوده به شراب نشده!
👈بعد از حضرت درخواست کرد مطابق با عادت عرب و مناسب احوال آن مجالس شعری برایشان بخواند! حضرت بهانه آوردند که اهل روایت اشعار نیستند و با اصرار متوکّل این ابیات را خواندند.
👈اشک از چشمان متوکّل قسیّ القلب به گونه ای جاری شد که ریشهایش را خیس کرد! دیگر حضّار نیز شروع به گریه کردند.
✋مرحوم کراجکی نیز این نقل را در کنز الفوائد آورده و احتمال میدهد جریان مربوط به امام جواد علیه السلام باشد ولی ظاهرا همان کلام مسعودی صحیح است.
🔴رفقا به نظرتان امام هادی علیه السلام با بیان این اشعار چه کرد؟! چرا اینقدر منقلب شدند؟! به ذهنم خطور کرد که حضرت آنها را با یک توجّه و بصیرت دادن عمیق، دفعی و شدید از عمق اعتبارات و عناوینشان به عمق حقائق و واقعیات انداخت! معنای «أَيْنَ الْأَسَاوِرُ وَ التِّيجَانُ وَ الْحُلَلُ» همین است!
👈کجاست آن دست بندهای قیمتی و تاجها و زیورها؟! نکند خودتان هم باورتان شده با دیگران فرق دارید؟! گویا توهّم آن را کرده اید که رویین تنید! همین است که اینطور بساط تمرّد و تفرعون پهن کرده اید!
🔹انسان گاهی واقعا در نگرشش چنین حالتی وارد میشود که گویا با دیگران فرق دارد! نوع دیگری است! موجود عجیبی است!
👈شما هم هیچ فرقی با دیگران ندارید! فقط فرقتان این است که قرار است خیلی بیچاره تر بروید! این همه که برای خودتان تعلّقات درست کرده اید را باید بگذارید و بروید!
👈دیگران لااقل چنین مشکلی ندارند! آری واقعا بیچاره اید! زیرا نزول بعد العزّة را تجربه خواهید کرد! واقعا قبر پرده از حقیقت عجیبی بر میدارد! همه ی عناوین و اعتبارات انسان را میریزد! خودش میماند و خودش!
👈انگار انسانها دیگر هیچ فرقی با هم ندارند! کرمها و حشرات نیز به طور عادی تبعیضی قائل نیستند.
🔵حالا این که بیان کردم یک روی سکّه ی شعری بود که امام هادی علیه السلام بیان کردند! واقعیت آن است که باطن زندگی اکثر انسانها طوری است که چنین زندگی ای که این سلاطین تجربه کردند غایت آمال آنهاست! آن روی دیگر این ابیات آن است که ای مردم شما هم فریب اینها را نخورید! نکند آرزوی این زندگی ها را داشته باشید! نکند وقتی این زر و زیور و قلعه ها و مرکبها را میبینید آب از لب و لوچه تان جاری شود! اینها همه ظاهر کار است.
✋قیمت انسان و درجه ی واقعی اش به اینها نیست! اینها هیچ کدام نشان دهنده ی خود واقعی اینها نیست! خود واقعیشان را ببین! إنّ أکرمکم عند الله أتقاکم! آخرش را ببین! وجود بالمآلش را ببین!
📖«فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ في زينَتِهِ قالَ الَّذينَ يُريدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظيمٍ * وَ قالَ الَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ * فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما كانَ مِنَ المُنْتَصِرينَ * وَ أَصْبَحَ الَّذينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ يَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ»
⚪وقتی تصاویر این ملکه را دیدم مطلب دیگری برایم برجسته شد! دیدم باطن بسیاری از این قلعه ها و مرکبها و زیورها و... برای لذّت بردن و از روی سرخوشی هم نیست! مطلب مهمتری در کار است! هر چیزی حدّی دارد! در برخی عکسها پر از جواهرات بود! آخر چطوری میخواهد اینجوری راه برود! اینکه بیش از آنکه لذیذ باشد ألیم است! در یک عکسی دیدم چیزی مانند دامنی دارد که چند متر روی زمین کشیده میشود! یا قیمت ماشینش نمیدانم بالاترین قیمت خودرو دنیا بود و... . نکته اش چیست؟!
👈رفقا نکته اش این است که:
🔻اینها خودشان خوب میدانند با چیزی بیش از برخی اعتبارات پوچ بر بشر حکومت نمیکنند! هیچ امتیاز واقعی بعضا ندارند! نه جمال بهتری دارند و نه کمال بیشتری! در بازار حقیقت جایگاهی ندارند! وقتی به خود واقعی شان بنگری ارزشمند نیستند! اینها با این خودنمایی ها میدانید دنبال چه هستند؟! دنبال آن هستند که مبنایی برای اعتبارات و عناوین پوچشان در ذهن مردم ایجاد کنند! اینکه احساس کنند واقعا فرق دارند! از جنسی دیگرند! لایق فرمانپذیری هستند! بزرگند! عظمت دارند! چیزی دیگری هستند! از اینجاست که میفهمیم چرا سلاطین عالم هیچ گاه ساده زیستی را انتخاب نکرده اند!🔺
👈بی عقل که نبوده اند! چیزی میدیدند! اگر ساده زیستی میکردند مردم میگفتند این که مثل خودماست! نه سعه ای در مال دارد و نه سعه ای در جسم! عقلشان در چشمشان است!
👈چه برتری پس بر ما دارد که به او عنوان پادشاهی و حکمرانی بدهیم؟! با همین عظمتهای پوشالی بود که عمری سدّ عن سبیل الله کرده و مردم را از آن عظیم حقیقی غافل کردند!
✅میدانید چه میگویم؟! میگویم این زندگی عجیب و غریب سلاطین عالم ورای میل به فساد و اسراف در آنها دو عامل اساسی دیگر هم دارد.
✅یکی میل آنها برای پشتوانه سازی برای اعتبار پوچشان و فرار از اینکه مردم با چشم حقیقت به آنها نگاه کنند!
✅دیگر میل خود مردم به اینکه کسی بر آنها حکمرانی کند که واقعا از آنها برتر باشد و از آنجا که مردم عقلشان در چشمشان است برتری و عظمت را واقعا در همین امور محسوس از زر و زیور و ارتش و قلعه و آداب زیاد محضر و حتّی ظلم و ستم و... میبینند!
✔وقتی در علت این غور کنیم که چرا برخی از شاه مخلوع خوششان می آمد و از رهبران جمهوری اسلامی نه! متوجه میشویم که مساله برای بخشی از آنان این است که پادشاه باید عظمت داشته باشد! بارگاهش پر شوکت و پر زرق و برق باشد و به قول امروزی ها خیلی با کلاس باشد! لذاست که در باطن باطنشان اصلا خوششان نمی آید یک انسان ساده زیست بر آنها حکومت کند! زیرا پادشاه و حاکم از جهتی تمثل امیال و غایات دنیایی آنان است!
🔹از همینجاست که در حکومت الهی و تدبیر نوری اولیاء الهی از چنین اموری خبری نیست. زندگی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و زندگی امیر المؤمنین علی علیه السلام زمانی که مهمترین حکومت عالم را داشت در کمال ساده زیستی بود!
👈اینها به دلیل آن است که حاکم الهی مشروعیّت و اعتبارش را از حقیقت میگیرد! از این امور واهی نمیگیرد! باید چیزی در درونش باشد که آن منشأ عظمت اوست!
👈باید دیدگان مردم را به سمت آن تمایزهای واقعی تیز کنند! از همینجاست که در زمان ما نیز امام راحل و مقام معظّم رهبری در اوج ساده زیستی زندگی میکنند!
👈آخر کسی که غنای نفسانی دارد و حکومتش بر اساس حقیقت است که مانند طواغیت نیست!
⚪بر اساس منطق قویم دینی و بر اساس حکمت حقّه اساسا چه ما بخواهیم و یا نخواهیم و چه ما بدانیم یا ندانیم عالم همواره یک بزرگ و یک حجّت واقعی و تکوینی دارد که او در واقع منصب ریاست بر عالم را دارد. چه دیگران به او این عنوان و اعتبار را بدهند یا ندهند!
👈اگر ندادند یا نشناختند از دست خودشان رفته و خودشان را از ولایت نوری او محروم کرده اند. رئیس بالطبع است.
👈ان شاء الله به زودی زود چشممان به حکومت جهانی حضرت مهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف آن رئیس واقعی دنیا روشن شود.
👈البته دنیای مدرن تحولات عمیقی در زمینه ریاست ایجاد نموده و با نفاقی خاص سعی در مخفی نمودن برخی مظاهر طغیان را داشته است. از اینجاست که سادگی نسبی ریاستهای امروزی نسبت به پادشاهان قدیم لزوما مبتنی بر نکته ای مثبت نیست و آن را باید در جای دیگر تحلیل کنیم.
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۵)
«اربعین نشانه ی ابر قدرت بودن شیعه در بین همه ادیان و مسلک هاست»
🔵میخواستم بخوابم ولی خوابم نبرد! الآن که میخواهی بخوابی عدّه ای با پای عشق در مسیر مولایمان حسین گام برمیدارند و توی غافل وامانده باز هم از قافله سعادت باز ماندی! «فَعِنْدَ الصَّبَاحِ يَحْمَدُ الْقَوْمُ السُّرَى» در همان حال به زبان حال ابیاتی به ذهنم خطور کرد:
برسانید رفیقان خبرم را به نگار
این گنهکار همی شوق زیارت دارد
گرچه آزرده کند یاد منی جانان را
این تبهکار همی قصد ارادت دارد
من آلوده کجا وادی پاکان به کجا؟!
این سبک قال همی شرم جسارت دارد
رفته از غفلت وعصیان همه عمرش بفنا
این سیه حال همی میل عنایت دارد
همه امید نوالش به دو دست ساقیست
این طلبکار همی شرم و خجالت دارد
خسته و زار و حزینم به مدد دستم گیر
این چنین حال همی حق رعایت دارد
ظلم بر خویش بکردم ز غرور و غفلت
این ستمکار همی شوق شفاعت دارد
برسانید ز مسکین خبری را به حسین
این شقی فال همی میل سعادت دارد
🔹شرح حال این عاشقی و شیدایی مؤمنین در این راهپیمایی نورانی اربعین خودش مجال دیگری میخواهد. بنده هم مطالبی در زمینه عظمت اربعین در بذل خاطر شماره ۲۶ بیان کردم. الآن در یک لحظه نگاه دیگری به این سیل جوشان و خروشان عاشقانی که به طواف مقتل عشق میروند کردم.
💡یک آن برق قدرت و هیبتش مرا گرفت! به ذهنم خطور کرد:
🔻حقیقتا شیعه ابرقدرت عالم است! هیچ دین و هیچ مذهبی قدرت بسیجی اینچنین ندارد!🔺
👈بی نظیر است. حتّی سفر حجّ نیز با همه عظمتش صحنه ی نمایش چنین اجتماع عظیم خودجوش ایثارگرایانه ای نیست.
👈حج بیشتر بوی یک وظیفه ی واجب دینی را میدهد تا یک حرکت خودجوش عاشقانه! اربعین چیز دیگری است!
👈اربعین تبار دیگری دارد! برتریش به حجّ از سنخ برتری ولایت بر بنیانهای اربعه دیگر اسلام است!
📖«بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلَايَةِ وَ لَمْ يُنَادَ بِشَيْءٍ كَمَا نُودِيَ بِالْوَلَايَةِ»
🔹رفقا خوب دقت کنید چه میگویم!
🔻نگاهی عمیق و از بُعد دیگر به اربعین خودش نشان دهنده ی آن است که تشیّع آیین برتر عالم است! همان آیینی که از همه آیینهای قدرتمندتر است. هیچ مرام و مسلک دیگری چنین قدرتی را در بسیج پیروان خودش ندارد. چنین توانی را در شوراندن پیروانش ندارد🔺
✅آخر با کدام مفاهیم و الگوها و میراث تاریخی میتوانند چنین قدرتنمایی بکنند؟! در دنیای اسلام کدام مذهب چنین قدرتی را داشته یا میتواند داشته باشد؟!
✅در مسیحیت و یهودیت چه؟! در ادیان شرقی چه؟! در مسلکهای مادّی و کارناوالهای دنیایی چه؟!خدا میداند چه نیروهای شگفت انگیزی که در این مذهب پاک به ودیعه گذاشته شده است!
✅شیعه اگر قدر خود را بداند ابر قدرت است! اربعین این را نشان میدهد! اگر شیعه سازمانی پیدا کند حریف ندارد!
👈این حضور اقیانوس انسانهای عاشق با پای پیاده بدون هیچ برنامه ریزی و فراخوان متناسب نشان دهنده ی قدرت پدیده ولایت و جایگاه حیاتی کربلا به عنوان قلب تپنده در روح تشیع است.
🔻اربعین نشان دهنده قدرت شگفت انگیز و اسرار آمیز نهفته شده ای در درون این آیین پاک است🔺
⚪از همینجاست که میفهمیم چرا مهدی موعود عجّل الله تعالی فرجه الشریف در بین همه امم، امام شیعه است. آخر چنان حکومتی چنین نیروی کهکشانی ای را نیاز دارد. هر چند هنوز ما گامهای اوّلیه همگرایی مؤمنین بر محور امام را تجربه میکنیم ولی نیروی شگفت انگیز خود را در برابر نیروهای دیگر اجتماعات انسانی نشان داده است. در انقلاب اسلامی گوشه ای از آن را دیدیم.
👈این اربعین نوید آن حکومت جهانی را میدهد. متأسّفانه هنوز بین ما عطر مهدویتش کم است. هنوز به خوبی لشگرگاه سپاه بقیة اللهی نشده است.
👈باید بیشتر روی آن کار کنیم و خودمان را آماده کنیم تا اجتماع یاوران مهدی شود!
🔹در بذل خاطر شماره ۱۷۴ نیز عرض کردم تا کنون آنچه ما از آن لطمه خورده ایم همین نداشتن اجتماعات ایمانی بر محور امام بوده است. قدرت بزرگ خودمان را کشف نکرده بودیم! اربعین دارد ما را کم کم با این قدرت بزرگ آشنا میکند!
👈در بذل خاطر شماره ۱۷۲ نیز گفتم شیعه حتّی اگر فقط به فکر خودش هم هست دیگر مجبور است به فکر در دست گرفتن حکومت جهانی باشد.
👈کشف نیروی بزرگ نهفته در تشیع در اجتماع بر محور محبت امام که خود را در اجتماعی مانند اربعین نشان داده و تکیه بر آن و مبارزه در راه آزادی قدس شریف ان شاء الله المنّان کلید فرج است.
🔻اربعین نشانگر هسته ی قدرت بی نظیر و شگفت انگیزی است که ان شاء الله سازمان نهایی اش و تعیین فرماندهان واقعی اش به دست حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرج الشریف است🔺
✅ولی آیا ما برای بستر سازی و مدیرتیهای اولیه آن برنامه ای نباید داشته باشیم؟!
🔹رفقا ماها خیلی بینش سیاسی نداریم! نمیدانیم سردمداران عالم چگونه به پدیده های انسانی نگاه میکنند. باید جای دیگری از این صحبت کنیم. فقط بدانید برای اصحاب چنان نگاهی واضح است که ابرقدرت واقعی اینها هستند! بر اینها هرگز نمیشود پیروز شد! فقط باید کاری کرد نیروی خودشان را کشف نکنند!
👈اربعین نشان داد تشیع به عنوان تنها مذهبی که ربط ارض و سماء را قطع نکرده در اوج زندگی و حیات است.
👈اربعین مانور عظمت شیعه است. اربعین بزرگترین و پر معناترین راهپیمایی سیاسی تاریخ است.
✋مشکل اینجاست که چهره ی سیاسی خیره کننده اش را به شیعیان و به جهانیان هنوز نشان نداده است! هنوز با نگاه های سیاسی و سازمانی غنی نشده است! هنوز ربط محکمی به مهدویت پیدا نکرده است.
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۶)
«بُرنُس ذو ألوان» (۱)
«بحث سندی پیرامون حدیث کلاه رنگارنگ!»
🔵کتاب شریف اصول کافی را کنار دستم روی میز دیدم. برای رفع خستگیم با توجّه به انس قبلی که با این کتاب داشتم دستم را به سمتش دراز کردم.
👈رفقا دریای نور است! وقتی آن را در دست میگیرید این حالت را داشته باشید که گویا اقیانوسها و کهکشانها را در دست گرفته اید! این قدر عظمت دارد. بدانید قرار است به محضر انسان کامل شرفیاب شوید! به محضر خلیفة اللّه!
👈رفقا این اصول کافی چه نعمت بزرگی است! خدا میداند! سالهاست هر روز و شب با مطالعه مأنوسم! ولی وقتی به کتابی مانند اصول کافی میرسم اصلا چیز دیگری است!
👈ابهت و عظمت کتاب آدم را میگیرد! گویا حریم قدسی دارد. نکند از این نعمتهای بزرگ غافل شویم! به یاد کلام مولایمان باقر العلوم علیه السلام افتادم که:
📖يَمُصُّونَ الثِّمَادَ وَ يَدَعُونَ النَّهَرَ الْعَظِيمَ قِيلَ لَهُ وَ مَا النَّهَرُ الْعَظِيمُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ الْعِلْمُ الَّذِي أَعْطَاهُ اللَّهُ ...
👈این غافلان دو لبشان را به امید آبی گوارا حاضرند به هر قطره ای افتاده در گوشه ای بچسبانند و ذلیلانه لبی از آن تر کنند در حالیکه در کنارشان رود خروشان علم نبوی صلی الله علیه و آله در حال جریان است.
👈نیّت کردم و اصول کافی را گرفته و صفحه ای را باز کردم. دیدم کتاب العجب آمد! اوّلین روایتی که چشمم خورد این روایت بود که:
📖عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ يُونُسَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ
📖بَيْنَمَا مُوسَى ع جَالِساً إِذْ أَقْبَلَ إِبْلِيسُ وَ عَلَيْهِ بُرْنُسٌ ذُو أَلْوَانٍ فَلَمَّا دَنَا مِنْ مُوسَى ع خَلَعَ الْبُرْنُسَ وَ قَامَ إِلَى مُوسَى فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا إِبْلِيسُ قَالَ أَنْتَ فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَكَ قَالَ إِنِّي إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ لِمَكَانِكَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى ع فَمَا هَذَا الْبُرْنُسُ قَالَ بِهِ أَخْتَطِفُ قُلُوبَ بَنِي آدَمَ فَقَالَ مُوسَى فَأَخْبِرْنِي بِالذَّنْبِ الَّذِي إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَيْهِ قَالَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِي عَيْنِهِ ذَنْبُهُ ...
👈روزی حضرت موسی علی نبیّنا و آله و علیه السلام جایی نشسته بود که دید شخصی با کلاهی دراز و رنگارنگ نزد ایشان آمد! وقتی به حضرت رسید کلاه را بیرون آورده و به نشان احترام به حضرت سلام کرد!
👈پرسیدند تو کیستی؟ گفت: ابلیسم! حضرت نیز او را نفرین کرده و به خدا پناه برد! ابلیس گفت من برای سلام کردن به تو آمدم! چون میدانم چه مقامی نزد خدا داری!
👈حضرت فرمود این کلاه رنگارنگ چیست؟ ابلیس گفت این همان چیزی است که با آن دلهای انسانها را میدزدم!
👈حضرت فرمود به من بگو کدام گناه است که وقتی انسان مرتکب آن شود از همه سختتر است؟! ابلیس گفت: خود پسندی! ...
💡به ذهنم خطور کرد نکاتی در زمینه این روایت بیان کنم! تفنّن است دیگر! برای من که همیشه اینگونه بحثها لذت بخش بوده است.
👈ابتدا مقداری بحث سندی اش را بیان میکنم و سپس در شماره بعدی مقداری بحث دلالی اش را می آورم. شاید مقداری طولانی شود ولی به ذهنم خطور کرد تا اندازه ای الگویی برای این دست بررسیها و کارهای کارگاهی سند پژوهی و رجالی میتواند تلقّی شود.
🔸«بررسی تاریخی حدیث کلاه رنگارنگ در دنیای حدیثی امامیه»🔸
⚪۱-کلینی از علی بن ابراهیم این حدیث را نقل کرده است؛ تا اینجای حدیث که هیچ اشکالی ندارد. از اینجا به بعد دو اشکال در آن وجود دارد؛ یکی اینکه این روایت را محمد بن عیسی بن عبید از یونس بن عبد الرحمن روایت کرده است.
👈این طریق یکی از همانهایی است که ابن الولید استاد شیخ صدوق از رجال نوادر الحکمة اشعری استثناء کرده است. ابن الولید روایات محمد بن عیسی بن عبید معروف به یقطینی از یونس بن عبد الرحمن را محلّ اشکال میداند.
👈البته بزرگان حدیث شناس بغداد که شناخت بهتری به رجال بغدادی مانند یقطینی داشتند این اشکال را قبول نکرده و تصریح نموده اند یقطینی که از طایفه ی علی بن یقطین معروف است عالمی بزرگ و بزرگوار بوده و برخلاف نظر عجیب ابن الولید وجهی برای اشکال در او یافت نشده است؛
👈نجاشی که متخصص این فنّ است در توصیف یقطینی میگوید: «جليل في أصحابنا ثقة عين كثير الرواية حسن التصانيف»
👈احتمالا این اشکال ابن الولید به اختلافات عقیدتی مشهور بین قمیها و یونس بن عبد الرحمن برمیگردد. قمی ها معمولا یونس و شاگردان او و حتّی امثال فضل بن شاذان را متهم به قیاس و اجتهاد و گاهی حتّی غالی گری میکردند.
👈اجمالا اختلافی مانند اختلاف اخباری و مجتهد در زمانهای اخیر خودمان داشته اند لذا به چنین تضعیفهایی نمیتوان تکیه کرد. شاید به خاطر همین اتّهامات بوده که فضل بن شاذان از یقطینی تعریف کرده و او را نسبت به همگنانش بی نظیر میدانسته است. تفصیل این بحث مجال دیگری میطلبد که از جریان شناسی امامیه بحث کنیم
⚪۲-مشکل دیگر این سند ارسال آن است که یونس آن را عن بعض اصحابه نقل کرده است. در این زمینه هم با توجّه به جلالت قدر یونس میتوان به یک ظنّ رسید که نمیتواند این واسطه هر کسی باشد! مضمون روایت هم مضمون منسجم و صحیحی است و چندان با موضوعات تناسبی ندارد. شخصی مانند کلینی نیز اعتماد کرده است.
👈اما آنچه مشکل را حل میکند آن است که همین روایت را مرحوم شیخ مفید در امالی خود از استادش ابن قولویه از استادش کلینی نقل کرده و این واسطه را هم نام برده که شخصی به نام سعدان بن مسلم است!
👈ممکن است گفته شود این سند شاید سند به خود کتاب کافی کلینی باشد و آنگاه اشکال شود که چطور نام این شخص در خود کافی نیامده ولی در کلام شیخ مفید آمده است؟!
👈در پاسخ شاید برخی بگویند اختلاف نسخی در کار بوده است. ولی پاسخ صحیح این است که این نقل سند به کتاب کافی نیست و یک نقل مستقل است که در آن مرحوم کلینی ورای آن روایتی که در کافی نقل کرده این روایت را به شاگردش ابن قولویه آموخته است.
👈قرینه ی این امر هم این است که در نقل شیخ مفید این روایت تتمه ای دارد که در نقل کافی نیست و ظاهرا در کافی برای آنکه این روایت را در باب عجب بیاورد آن را تقطیع کرده و ادامه ی آن را نیاورده است.
👈تتمه ی روایت همان وصایای سه گانه ی ابلیس به حضرت موسی علی نبیّنا و آله و علیه السلام است که در کافی تقطیع شده است:
📖«ثُمَّ قَالَ لَهُ أُوصِيكَ بِثَلَاثِ خِصَالٍ يَا مُوسَى لَا تَخْلُ بِامْرَأَةٍ وَ لَا تَخْلُ بِكَ فَإِنَّهُ لَا يَخْلُو رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ وَ لَا تَخْلُو بِهِ إِلَّا كُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِي وَ إِيَّاكَ أَنْ تُعَاهِدَ اللَّهَ عَهْداً فَإِنَّهُ مَا عَاهَدَ اللَّهَ أَحَدٌ إِلَّا كُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِي حَتَّى أَحُولَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْوَفَاءِ بِهِ وَ إِذَا هَمَمْتَ بِصَدَقَةٍ فَأَمْضِهَا فَإِنَّهُ إِذَا هَمَّ الْعَبْدُ بِصَدَقَةٍ كُنْتُ صَاحِبَهُ دُونَ أَصْحَابِي أَحُولُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهَا ثُمَّ وَلَّى إِبْلِيسُ وَ يَقُولُ يَا وَيْلَهُ وَ يَا عَوْلَهُ عَلَّمْتُ مُوسَى مَا يُعَلِّمُهُ بَنِي آدَم»
⚪۳-این سعدان بن مسلم در رجال شیعه توثیق ملفوظ ندارد. ولی این امر دلالت بر قدح نیز نمیکند. بسیاری از روات را ما نمیشناسیم و علم رجال ما علم کاملی نیست تا سکوتش مفهوم داشته باشد. رجال شیعه هنوز جای پیشرفت زیادی دارد.
👈شاید از همین روست که مرحوم میرداماد در حواشی اصول کافی در مورد وی میگوید: «شيخ كبير القدر، جليل المنزلة» یعنی این اوصاف را از قرائن استنباط کرده است.
👈اعتماد شخصی مانند یونس بن عبد الرحمن و یا صفوان بن یحیی و دیگران در موارد دیگر به روایت و کتاب وی خود میتواند اجمالا نشانگر قابل اطمینان بودن او باشد.
👈از او به عنوان قائد ابو بصیر یاد شده است. ابو بصیر که نابینا بود را همانطور که در کامل الزیارات آمده او کمک میکرد. همچنین وی همان است که زیارت معروف اربعین را از صفوان بن مهران نقل کرده است.
👈نامش همانطور که نجاشی و مرحوم صدوق میگویند عبد الرحمن ابو الحسن عامری بوده و از اعراب اصیل بوده است.
👈اگر مانند برخی تعبیر «له اصل» را نشان توثیق بدانیم و یا قائل به توثیق عام رجال کامل الزیارات یا رجال تفسیر علی بن ابراهیم شویم باز از این جهت نیز میتوان برای او تأییدی به دست آورد؛
✋هر چند بنده با چنین روش استدلالی که تکیه بر تفکّرات حجّتگرا در مباحث سندی دارد چندان میانه ای ندارم.
👈نجاشی میگوید: «له کتاب» ولی تعبیر شیخ در فهرستش این است که له اصل! این هم خودش داستانی دارد که معمولا آنچه شیخ طوسی به عنوان اصل نام میبرد را نجاشی با عنوان کتاب و مانند آن یاد میکند.
👈اساسا نجاشی برخلاف شیخ از تعبیر «له اصل» جز انگشت شمار استفاده نکرده و این نشان میدهد که گویا چندان بار معنایی ویژه ای برای آن قائل نبوده است. تحقیقش بماند برای جای دیگر.
👈همچنین کثرت روایات او نیز میتواند تأییدی برای او باشد. مرحوم خوئی در رجال میگویند حدود ۶۰ روایت از او در کتب معتبرمان داریم.
👈شاید بهترین راه تتبّع روایات او و مضامین آن باشد. بنده آن مقداری که از روایات او دیده ام دلالت بر تشیّع خاص و همچنین بدون غرابت و غلو و مانند آن داشت.
👈مضامین زیبا و صحیح که نشانگر انقطاع وی به اهل بیت علیهم السلام و همچنین مخالطت شیعه با او و اعتمادشان به احادیث اوست.
⚪۴-نکته ی کلیدی در سند این روایت همین سعدان بن مسلم است. میتوان پرونده ای پیرامون او گشود و خلاصه ی آنچه در تاریخ علم رجال پیرامون او کشف و بحث شده را جمع آوری نمود. علم رجال علمی است که قابل پیشرفت است. با توجّه به کثرت و اهمیت روایات و همچنین کتاب سعدان بن مسلم این امر ارزش مضاعف دارد.
👈شاید اوّلین نفری که دیدم بحثی نسبتا خوب پیرامون او نموده و مقداری تولید دانش رجالی در این زمینه کرده است مرحوم وحید بهبهانی در تعلیقات خود بر منهج المقال استرآبادی است.
👈ایشان با جمع قرائنی سعی در توثیق او نموده است. مانند روایة اعاظم از او، روایت صفوان و ابن ابی عمیر و حسن بن محبوب و یونس از او، اعتماد قمی ها به کتاب او، ترجیح دادن اصحاب روایت او را بر برخی روایات ثقات، کثیر الروایة بودن او، مقبول بودن روایات او در فتاوا، روایت کتاب او با چند طریق و اینکه صاحب اصل دانسته شده و... .
👈مرحوم مامقانی نیز در تنقیح المقال کلام مرحوم وحید را پسندیده و میگوید:
📖«ما ذکره موجّه متین فإنّ من تأمّل فی ذلک کلّه و أنصف حصل له من مجموع ما ذکروه الاطمئنان بوثاقة الرجل و حیث إنّ کونه امامیا لا شبهة فیه یکون حدیثه من الصحیح و إن أبیت الّا الجمود علی لفظ ثقة فسمّه حسنا معتمدا کالصحیح».
👈مرحوم محدّث نوری در مستدرک الوسائل ذیل نام ابراهیم بن عبد الحمید به توثیق سعدان بن مسلم که راوی کتاب اوست پرداخته است.
👈البته گویا کلام مرحوم وحید بهبهانی را ندیده و مستقل کار کرده ولی در هر حال کلام مرحوم وحید جامعتر و دقیقتر است.
👈مرحوم شوشتری غوّاص این دانش نیز نکته ی خاصی را پیرامون سعدان در قاموس الرجال اضافه نکرده است.
👈آقای خوئی نیز در معجم رجال نکته ی خاصی را نیافزوده است. آخرین شخصی که احتمال میرود نکته ای به دایره ی علم رجالیمان پیرامون سعدان افزوده باشد محقق ابطحی است.
👈از کتاب تهذیب المقال ایشان متأسّفانه ظاهرا هنوز جلدی که به سعدان میرسد چاپ نشده است.
👈در کتب فقهی نیز شاید در لابه لای مباحث پیشرفتهای رجالی در مورد سعدان رخ داده باشد هر چند خیلی بعید میدانم.
👈فقط دیدم آیت الله شبیری نیز در بحث نکاح او را به سبب اکثار ابن محبوب در نقل از او و اعتماد صفوان و ابن ابی عمیر که لایروون و لا یرسلون الا عن ثقه هستند توثیق و روایاتش را مصححه دانسته است.
⚪۵-مؤیّد دیگر این نقل را میتوان حدیثی دانست که مرحوم قطب راوندی در قصص الانبیاء با سند خودش از شیخ صدوق از پدرشان علی بن بابویه نقل کرده که:
📖... عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْ دُرُسْتَ عَمَّنْ ذَكَرَهُ عَنْهُمْ ع قَالَ بَيْنَمَا مُوسَى جَالِسٌ إِذْ أَقْبَلَ إِبْلِيسُ وَ عَلَيْهِ بُرْنُس ...
👈این نقل ارسال دارد ولی از طریق دیگری برای این روایت حکایت میکند؛ البته شاید این نقل هم به همان سعدان بن مسلم برگردد. مضمون این نقل هم تقریبا با همان تعابیر روایت سعدان بن مسلم است.
⚪۶-بحث دیگر اینکه آیا این روایت را یونس و یقطینی از کتاب یا اصل سعدان بن مسلم برداشته اند یا یک حدیث شفاهی خاص بوده است؟
👈توضیح اینکه سعدان بن مسلم صاحب کتاب یا اصل بوده است. هم نجاشی و هم شیخ و هم صدوق سند خود را به اصل یا کتاب او ذکر کرده اند.
👈شیخ چند سند برای کتاب او آورده که نشان میدهد کتابش نزد شیعه معروف بوده است.
👈مرحوم صدوق در مشیخه فقیه سند خود را به کتاب سعدان از طریق مرحوم صفّار از عباس بن معروف و احمد بن اسحاق بن سعد نقل میکند
👈نجاشی نیز فقط یک سند را می آورد که اتفاقا آن را شیخ ذکر نکرده و آن هم سندی است که اتفاقا در انتها همین یقطینی مستقیما کتاب سعدان بن مسلم را از او روایت کرده است.
👈این در حالیست که در این روایتی که از آن بحث میکنیم یونس بن عبد الرحمن واسطه است. شاید همین امر به ضمیمه ی اینکه دیگران نیز این روایت را از سعدان نقل نکرده اند قرینه ی آن باشد که یونس از طریق دیگری غیر از کتاب معروف سعدان بن مسلم این مطلب را از او شنیده است والله اعلم.
✔اگر چنین باشد اشکالی پیش می آید و آن هم اینکه ادله ای که برای توثیق سعدان آوردیم عمدتا اعتبار کتاب او را اثبات میکند نه وثاقت خود او را. لذا شاید در این روایت که در کتابش نیست مشکلی باشد زیرا پذیرشش مبتنی بر اثبات وثاقت خود اوست نه اعتبار کتابش. در پاسخ باید گفت از آن ادله عند الدقه و الانصاف بیش از صرف اعتماد به کتابش قابل اثبات است.
⚪۷-فقط یک اشکالی به نظرم در مورد این روایت سعدان بن مسلم باقی میماند. در روایات شاید خیلی نادر پیدا شود که مستقیم از امام صادق علیه السلام روایتی نقل کرده باشد. معمولا واسطه ای در میان است.
👈شاید از همین جهت است که نجاشی برخلاف شیخ تعبیر اصل را برای نوشته ی او به کار نبرده است. البته وی امام کاظم علیه السلام را دیده و حتّی نامه هم نوشته است.
👈البته مرحوم کلینی روایت اوّل از باب فی الطاف المؤمن و اکرامه را به نقل از سعدان بن مسلم از امام صادق علیه السلام آورده ولی تتبّع روایات سعدان نشان میدهد که باید از روایت مستقیم او از امام صادق علیه السلام مقداری شک کرد.
👈مرحوم نجاشی نیز میگوید سعدان از امام صادق و امام کاظم علیهما السلام نقل روایت کرده است.
👈احتمالا اینجا واسطه ای مانند معاویه بن عمار یا عبد الله بن سنان یا ابو بصیر یا ابان بن تغلب و دیگر ثقات مانند آنها بوده که افتاده است والله اعلم!
🔸«تاریخچه حدیث کلاه رنگارنگ در دنیای حدیثی عامّه»🔸
این حدیث را امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل میکند. در این موارد معمولا میتوان منتظر قرینه ای در بین روایات عامه گشت تا از منظر صدوری و دلالی از آن استفاده نمود. معمولا این دست از روایات را روات عامه نیز شنیده اند و این بررسی میتواند نکات خوبی را از تاریخ حدیث آشکار کند.
👈در بررسی که در روایات عامه داشتم دیدم بله همینطور است. غزالی نیز از این روایت در احیاء العلوم در کتاب کسر الشهوتین استفاده کرده و چون برایم مسلّم بود که غزالی به اصول کافی رجوعی نداشته به دنبال مصدر او گشتم.
👈دیدم ظاهرا غزالی این روایت را از شعب الایمان بیهقی برداشته است. از کتاب غزالی نیز این روایت در برخی کتب دیگر سرایت نموده است.
👈مثلا نقلی که در مجموعه ورّام یا همان تنبیه الخواطر و همچنین المحجة البیضاء فیض آمده مبتنی بر همین نقل غزالی است.
👈البته فیض در جای دیگری در بحث عجب این نقل را از روایت کلینی نیز آورده است.
👈در هر حال بیهقی این نقل را به یک سند آورده ولی در ادامه دیدم ابن عساکر اسانید آن را در تاریخ دمشق به شخصی به نام عبد الرحمن بن زیاد بن أنعم یا به تعبیر خطیب بغدادی در تاریخ بغداد ابوخالد افریقی با سه سند میرساند؛
👈در همه ای این نقلها نیز شخصی به نام فرج به فضالة این روایت را از ابوخالد افریقی نقل میکند. فرج نیز متوفّای ۱۷۷ است و معمولا در رجال عامه توثیق شده هر چند گاهی به دلیل شاید همین روایات که آن را مناکیر میدانند بر او قدحی هم وارد کرده اند ولی کسی نسبت کذب نداده.
🔹بر اساس اسانید ابن عساکر حدّ اقل سه نفر مختلف از فرج بن فضالة در همان نیمه ی دوم قرن دوّم این حدیث را نقل کرده اند که: احمد بن عبد الاعلی شیبانی، یزید بن هارون و حکم بن موسی هستند که رجالی شناخته شده و قابل اعتماد در فضای حدیثی عامه هستند. لذا میتوان نتیجه گرفت این نقل در نیمه ی دوم قرن دوم به عنوان روایتی از ابو خالد افریقی در دنیای عامه وجود داشته هر چند به مرور به دلیل اینکه سندی برای آن نداشته اند آن را از تراث حدیثی عامه حذف کرده اند.
👈در هر حال این حدیثی که از ابوخالد افریقی نقل کرده تقریبا همان است که در امالی شیخ مفید آمده و مرحوم کلینی در کافی آن را تقطیع کرده است.
👈عمده در این حدیث همان ابوخالد افریقی است که معاصر امام صادق علیه السلام و عالم آفریقا است.
👈ابو خالد افریقی این روایت را مستقیم نقل میکند و به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت نمیدهد.
🔹در مورد ابوخالد نیز باید دانست که او را از کبار اتباع التابعین و از معاصرین امام صادق علیه السلام دانسته اند که ساکن افریقیه بوده و در ۱۵۶ یا بعد از آن فوت شده است.
👈البته ظاهرا وی از معمّرین نیز بوده است. او را معمولا توثیق کرده اند هر چند مانند ابن حبان و دارقطنی او را اهل تدلیس دانسته اند و برخی مانند یحیی بن معین و ابن حنبل و نسائی هم او را تضعیف کرده اند که مرادشان از تضعیف معمولا در استانداردهای حدیثی است نه در صدق و کذب.
👈وی قاضی و عالم مغرب دنیای اسلام در شهر قیروان بوده که زمان مروان حمار به قضاوت منصوب شده بود.
👈این مقدار از تواریخ قابل استفاده است که در زمان بنی العبّاس برای بیعت یا برای تظلّم از برخی حکّام منطقه ی خود به عراق آمده است.
👈ولی در طبقات اساتید او امام صادق علیه السلام و یا شخصی از ائمه علیهم السلام ذکر نشده اند و همچنین موطن و محلّ تحصیل او نیز در همان آفریقا بوده و در مدینه نبوده است.
👈لذا به نظر میرسد اگر وصول این نقل را به او بپذیریم وی از طریق دیگری این مضمون را میدانسته و اسانید این روایت در دنیای حدیثی عامه حفظ نشده است.
👈شاید هم در ایّام حج و یا زمانی که برای دیدن سفّاح و منصور به بغداد و کوفه آمده بوده با امام صادق علیه السلام یا برخی از شیعیان دیداری داشته و این مضمون را شنیده باشد که در هر حال احتمالی است.
👈زیرا امام صادق علیه السلام نیز چند بار و شاید چند سال در حیره و عراق در زمان سفّاح و منصور حضور داشته است. یعنی همان زمانی که ابوخالد افریقی نیز به آنجا آمده بوده است.
👈در هر حال میتواند تأییدی برای صدور این روایت در دنیای حدیثی شیعه لحاظ شود. هر چند روایات او در دنیای عامه معمولا به خاطر غرابتش مورد اتّکا نیست؛ عمده دلیلش هم این است که نیاز خاصی به روایات او نمیدیده اند.
🔹فقط امری که مقداری غریب به نظر میرسد آن است که نقل عامه شباهت غریبی به نقل امامیه دارد. معمولا در چنین احادیثی انتظار چنین درجه از شباهت نمی رود!
👈شاید بعید به نظر برسد که چنین حدیث زیبا و نسبتا طولانی ای با چنین درجه از سلامتی در طرق عامه تنها در آفریقا به دست ابو خالد افریقی رسیده باشد.
👈به نظر حقیر احتمالا وی این حدیث را یا از امام صادق علیه السلام و یا از برخی از شیعیان حضرت شنیده است. شاید به خاطر همین باشد که ابوخالد سندی برای این نقل ذکر نکرده و آن را مستقیم و بدون استناد به پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده.
👈شاید به دلیل چنین روایتهایی در تراث حدیثی او بوده که در دنیای عامه او را صاحب مناکیر دانسته اند! در هر حال این قسمت را چندان نمیتوان روشن نمود.
🔸«خلاصة البحث»🔸
خلاصه ی بحث سندی این روایت آن است که به خوبی میتوان ریشه ی این حدیث را در نیمه ی دوم قرن دوّم هم در دنیای حدیثی عامه و هم در دنیای حدیثی امامیه مشاهده نمود. در این مقطع زمانی خاص که تحقیق آن سرنوشت این نقل جالب توجّه را نشان میدهد یونس بن عبدالرحمن این نقل را از سعدان بن مسلم از امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل میکند.
👈در همین زمان، روات عامه این روایت را از فرج بن فضالة از ابو خالد افریقی نقل میکنند. میتوان نقل عامه را تأییدی برای روایت سعدان بن مسلم گرفت.
👈با توجّه به مجموع آنچه گفته شده به نظر میرسد میتوان به این حدیث اطمینان کرد. یا به واسطه توثیق راوی یعنی سعدان بن مسلم و یا به واسطه توثیق مرویّ یعنی خود روایت به واسطه تأییدش با قرائن.
👈لذا میتوان با اطمینان به بحث از دلالتهای متنوع به ودیعه گذاشته شده در این روایت نورانی پرداخت.
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۷)
«بُرنُس ذو الوان» (۲)
«بحث دلالی پیرامون حدیث کلاه رنگارنگ»
«شیطان خطّاف»
🔸مروری گذرا بر بحث سندی🔸
بحث سندی حدیث کلاه رنگارنگ بیان شد. دیدیم حدیثی است که شرایط اعتماد و اطمینان را دارد. هر چند راوی اصلی آن سعدان بن مسلم «توثیق ملفوظ» ندارد و از دید رجال قدیم و رجال غیر پیشرفته حدیثی حسن است ولی چون علم رجال ما علم کاملی نیست از نظر مرحوم وحید بهبهانی، نوری، مامقانی و شبیری «توثیق مستنبط» دارد لذا حدیث کلاه رنگارنگ حدیث صحیحی میشود.
👈به تعبیر مرحوم مامقانی نباید در علم رجال نسبت به توثیق ملفوظ تعصّب عوامانه نشان داد.
✋چنین تعصّبی قطعا با واقعیّات حدیث شیعه که به جای نقل محوری، کتاب محور بوده همخوانی نداشته و باعث جفای بزرگی به حدیث شیعه میشود.
✋همان آسیب خطرناکی که اخباریّون به خوبی در رویکرد رجالی مرحوم علامه حلّی تشخیص دادند ولی به دلیل نداشتن ضابطه قویّ در حرکتی افراطی دایره ی اعتبار را بیش از حدّ گسترش دادند. بحثهای تخصصی این امر جای دیگری میطلبد.
🔹بلکه از نظر مرحوم میرداماد در حواشی کافی سعدان بن مسلم نه تنها توثیق مستنبط دارد بلکه «جلالت مستنبط» هم دارد. امری که بالاتر از توثیق است فلذا اگر چنین امری را استنباط کردیم این حدیث نه تنها صحیح است بلکه صحیح اعلائی است!
👈یعنی روایتی که همه رجال آن نه تنها موثّق و امامی هستند بلکه از بزرگان و اجلّاء امامیه هم هستند. البته جلالت قدر سعدان به آن معنایی که مثلا برای زرارة و حسن بن محبوب و ابن ابی عمیر و مانند آنها میشناسیم برای بنده ثابت نیست.
👈ولی در حدّ یک عالم امامی مقبول و نه یک عوامّ امامی ثقه میتوان او را شخصیت حدیثی محترمی در تاریخ حدیث امامیه دانست. چیزی میان جلالت منزلت و راوی ثقه امامی ساده بودن!
🔹دقیقا همین بحث در مورد مانند عمر بن حنظله نیز مصداق دارد. برخلاف موضع مرحوم آقای خوئی که هر چند دلالت حدیث معروف او را بر ولایت فقیه پذیرفته ولی به دلیل نداشتن توثیق ملفوظ از این اندیشه ی نورانی به معنای اساسی اش دست کشیده است!
👈از استاد محقّق و رجالی خبیر آیت الله سید احمد مددی مدّ ظلّه العالی در درس یا بعد از آن این مضمون را شنیدم که عمر بن حنظله برخلاف نظر آقای خوئی نه تنها توثیق مستنبط بلکه جلالت منزلت مستنبط دارد.
👈امرش بالاتر از این حرفهاست! شخصیت جلیل القدری بوده که عظمتش به خوبی در کتب رجال بازتاب نیافته است.
✔در علم رجال باید بین عالم ثبوت و اثبات فرق گذاشته و در ادامه این نکته را به خوبی دانست که حیث اثباتی علم رجال ما بسیار جای پیشرفت دارد.
👈در هر حال حدیث کلاه رنگارنگ قابل اعتماد است. میتوان بدون دغدغه از بحث دلالی آن بحث نمود.
🔸«بحث دلالی حدیث کلاه رنگارنگ»🔸
متأسّفانه شیعه به دلیل آنکه در اقلّیت، محرومیت و تقیه بوده چندان نتوانسته تراث دلالی خوبی پیرامون مجموعه روایاتش ایجاد کند. آنچه توانسته یکی جمع این روایات و دیگر تصنیف آن و سپس برخی بحثهای دلالی اوّلیه بوده است. البته در روایات فقهی بیشتر کار کرده و در برخی به صورت خاص مانند روایت استصحاب بحث را خیلی مفصل کرده است.
✔یکی دیگر از عواملی که باعث فقر ما در تراث دلالی است مهندسی حاکم بر علوم حوزوی است که بیشتر مستعدّین را به فقه و اصول و اجتهاد مرسوم تشویق نموده است. چندان وقت و انگیزه ای برای آنها در راستای این کار باقی نگذاشته است.
✔در برهه ای که اخباری گری جای اصولیگری را گرفت شاهد بازگشت مجدّدی به این سنخ از تلاشها شدیم که علی رغم افراطهای خاصّش برخی برکات را در راستای جمع و تصنیفهای جدید روایی و همینطور برخی دلالت پژوهی های اوّلیه را به دنبال داشت. شروح حدیث در این دوران رونق گرفت. شروحی مانند مرآة العقول، ملاذ الاخیار، بحار الانوار، ریاض السالکین، شرح کافی ملاصالح و ملاصدرا و تعلیقات و شروح دیگران مانند میرداماد و استرآبادی و... .
✔این فرهنگ توجّه دوباره به حدیث و شرح آن حتّی به فقها و فلاسفه نیز سرایت کرده و آنها نیز شرحهای خوبی بر کتب حدیثی نگاشتند. هر چند با بازگشت دوباره فقه اجتهادی به عنوان فرهنگ حوزه علمیه این راه دوباره متوقّف شد.
👈در ذیل این روایت وقتی به آثار شرّاح بزرگی مانند علامه مجلسی و فیض کاشانی و ملاصالح مازندرانی و دیگران رجوع کردم دیدم باز تلاش جدّی انجام نشده است.
👈به خاطر همین مقداری بحث دلالی این حدیث را بیشتر بیان میکنم. فقط قبلش یک نکته ای را عرض میکنم؛
✔عامّه به دلیل اکثریت و حمایت و برخی جریانات علمی که داشته اند بعضا تلاش بیشتری در برخی ابعاد دلالی روایات انجام داده و تراث دلالی بیشتری بالنسبه فراهم آورده اند. به عنوان نمونه میتوان به کتاب بزرگ فتح الباری اثر ابن حجر رجوع کرده و آن را با مرآة العقول علامه مجلسی مقایسه نمود. در نوع خود به واسطه تکیه ابن حجر بر تراث قبلی بسیار غنی تر است. میتوان در روایات متناظر و مضامین مشابه به شروح آنها نیز رجوع کرده و ایده های خوبی برای شرح دلالی روایاتمان پیدا کنیم.
🔸«بحث دلالی»🔸
«بَيْنَمَا مُوسَى جَالِساً إِذْ أَقْبَلَ إِبْلِيسُ وَ عَلَيْهِ بُرْنُسٌ ذُو أَلْوَانٍ فَلَمَّا دَنَا مِنْ مُوسَى ع خَلَعَ الْبُرْنُسَ وَ قَامَ إِلَى مُوسَى فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا إِبْلِيسُ قَالَ أَنْتَ فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَكَ قَالَ إِنِّي إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ لِمَكَانِكَ مِنَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ مُوسَى فَمَا هَذَا الْبُرْنُسُ قَالَ بِهِ أَخْتَطِفُ قُلُوبَ بَنِي آدَمَ فَقَالَ مُوسَى فَأَخْبِرْنِي بِالذَّنْبِ الَّذِي إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَيْهِ قَالَ إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَكْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِي عَيْنِهِ ذَنْبُهُ»
🔵در مورد بحث دلالی سه نکته را قبلش بگویم. یکی اینکه آن وصایای ثلاثه ابلیس را که در امالی مفید و همینطور روایت ابو خالد افریقی در عامه آمده را چون در کافی تقطیع کرده نمی آورم. همینطور آن تتمه ای که در کافی در انتهای این روایت آورده که: «وَ قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِدَاوُدَ ع يَا دَاوُدُ بَشِّرِ الْمُذْنِبِين ...» بیان نمیکنم زیرا ظاهر آن است که امری مستقل بوده و مربوط به سند این روایت نیست. این کار در کافی در موارد متعددی رخ داده است.
✔نکته ی آخر این است که خوب است این روایت را با پنج متنش بررسی دلالی کرد. زیرا گفتیم این روایت کلاه رنگارنگ دو متن شیعی دارد و سه متن عامّی؛ دو متن شیعی یکی متن کلینی است و دیگر متن شیخ مفید که تفاوتهای اندکی دارند ولی در هر حال نکاتی را در بر دارد و سه متن عامّی نیز یکی متن حكم بن موسي و دیگر متن یزید بن هارون و دیگر متن احمد بن عبدالاعلی شیبانی از فرج بن فضالة از ابو خالد افریقی است. هر سه متن را ابن عساکر در جلد ۶۱ تاریخ دمشق آورده است.
🔴۱-بُرنس در کتاب العین منسوب به خلیل بن احمد به لباسی معنا شده که کلاهی متّصل به خودش دارد. چیزی شبیه کاپشنهای زمان ما ولی به شکل لباس بوده که سر را هم میپوشانده است. ازهری در تهذیب اللغة و ابن سیده در المحکم و همچنین المخصّص و زمخشری در الفائق همین معنا را آورده اند.
ولی ابن دُرید در جمهرة اللغة میگوید: «کمّة طویلة کان النسّاک یلبسونها فی صدر الاسلام». یعنی کلاه درازی که نماد اهل عبادت و عزلت در صدر اسلام بوده است. این ویژگی صدر اسلامش ظاهرا به معنای آن است که از فرهنگهای دیگر به اسلام سرایت کرده بوده است. به عبارتی باید این واژه را واژه ای غیر عربی دانست. قابل بررسی تاریخی است. طریحی در مجمع البحرین میگوید نصاری از آن استفاده میکرده اند.
👈جوهری نیز در صحاح کلام ابن درید را پذیرفته و آن را قلنسة طویلة میداند که نسّاک در صدر اسلام میپوشیده اند.
👈زمخشری نیز در مقدمة الأدب آن را «کلاه زاهدان» معنا کرده است. همینطور مطرّزی نیز در المغرب و فیّومی در المصباح المنیر همین معنا را پذیرفته اند.
👈ابن اثیر در نهایة وقتی با این دو معنا مواجه شده در معنای خبری که در آن آمده: «ضربنی عمر فسقط البرنس عن رأسی» معنای لباس خاص را آورده و سپس به قولی که به کلاه معنا شده اشاره میکند. این نشان میدهد که تمایل به همان معنای لباسی برنس دارد.
👈همین کار را ابن منظور در لسان العرب کرده است. فیروز آبادی در قاموس وقتی خواسته جمع بندی کند هر دو معنا را در عرض هم و بدون تفضیل ذکر کرده و میگوید: «البرنُس قلنسوة طویلة أو کلّ ثوب رأسنه منه».
🔹اما مراد از بُرنس ابلیس در این روایت کدام است؟ این بحث اثر گذار است چون اگر به معنای کلاه باشد همانگونه که خواهد آمد بار دینی و معنوی دارد. مرحوم علامه مجلسی در بحار و مرآة العقول و همینطور مرحوم ملا صالح مازندرانی در شرح کافی اختیاری نکرده اند و هر دو معنا را فقط نقل کرده اند.
👈ولی مرحوم فیض کاشانی در وافی معنای کلاه بلند را آورده ولی آن قیدش که لباس نسّاک بوده را نیاورده است. در هر حال آنچه در این روایت مراد است بُرنُس به معنای کلاه بلند نسّاک است است.
👈چون هم معنایی ریشه دار برای این واژه است که همواره مورد تأیید لغویّون بوده و هم اینکه در این روایت به صورت خاص قرینه داریم که مراد کلاه است زیرا تعبیر این است که: « فَلَمَّا دَنَا مِنْ مُوسَى خَلَعَ الْبُرْنُسَ» آنچه در اینجا مناسبت خلع دارد آن است که کلاه باشد. لذا آن را به کلاه رنگارنگ معنا کردیم.
👈همچنین متن یزید بن هارون از فرج بن فضالة از ابو خالد افریقی ظهور بیشتری در این دارد که مراد کلاه است: «فلما انتهى إليه قلع برنسه ووضعه»
👈همچنین از مضامین روایات مانند باب القلانس کافی اینطور برداشت میشود که مراد همان کلاه است. در امالی صدوق نیز در روایت حضرت یحیی این تعبیر آمده است که: «وضع البرنس علی رأسه» و یا در نقل دیگری داریم: «و علی رأسه برنس أحمر» و... .
🔴۲-نکته ی معنایی دیگر در این روایت آن است که بُرنُس را معمولا عبّاد و نسّاک استفاده میکرده اند! این خودش نکته ی جالبی است. چرا شیطان با چنین کلاهی به فریبکاری مشغول است؟! یک وجهش این است که شیطان در قالب نوعی خیرخواهی و ظاهر خوب به دلفریبی مشغول میشود! از باب «هل ادلّکم علی شجرة الخلد و ملک لا یبلی» است. یا اینکه اساسا انحرافات به خاطر انحرافاتی است که ابلیس در عالم ادیان ایجاد کرده است.
👈در هر حال آنچه از لغت استفاده میشود آن است که بُرنُس به معنای کلاه بار دینی و معنوی دارد. در روایت معروف منقول از امیر المؤمنین علی علیه السلام:
📖«وَ أَمَّا صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَمَلِ تَرَاهُ ذَا كَآبَةٍ وَ حُزْنٍ قَدْ قَامَ اللَّيْلَ فِي حِنْدِسِهِ وَ قَدِ انْحَنَى فِي بُرْنُسِه»
👈نیز مرحوم طریحی در مجمع البیان به همین بار معنایی معنوی برای برنس استشهاد کرده و میگوید: «أی تعمّد للعبادة و توجه الیها و صار فی ناحیة منهم»
🔴۳-در این روایت با دو متن شیعی اش تعبیر آن است که ابلیس در حالی که بُرنُسی «ذو الوان» یا همان رنگارنگ داشت نزد حضرت آمد. ولی هر سه متن روایت ابو خالد افریقی این است که: «هو في برنس يتلون عليه ألوانا»؛ گویا تعبیر موجود در متن ابو خالد مقداری رنگارنگی را بیشتر به چشم می آورد. گویا نوعی تلألؤ رنگها را داشت. شاید هم مرادش همان ذو الوان بودن است.
👈شاید تنکیر الوان در روایت سعدان بن مسلم و مفعول مطلق در تعبیر ابوخالد افریقی برای دلالت بر رنگهای عجیب و ناشناخته هم باشد.
👈البته این در حدّ احتمال است. اگر کسی این رنگارنگی را واقعا ببیند و دوباره به این تعبیر رجوع کند برای او این دلالت هم قابل درک است. برای ما فعلا در حدّ یک احتمال است.
👈در هر حال رنگارنگی در اینجا نوعی زیبایی فریبنده است. مانند زیبایی پر طاووس. نباید انکار شود که زیبایی در کار نیست. نباید تعجّب کرد که چرا فریب خورد! خب زیبایی لذّت بخشی را دید ولی باطنش را ندید.
👈این زیبایی همان مقدار حقّی است که مخلوط آن معنای باطل درون آن است. این زیبایی را از حقیقت دزدیده است. والا این حقیقت است که فقط زیباست.
🔹ولی ماهیت این رنگها چیست؟ این رنگها انواع فریبکاری است. ولی همه از نوع رنگ است. یعنی چیزهایی است که قشری را فریب میدهد. هر کسی به نوعی فریب میخورد. مرحوم علامه مجلسی در مرآة العقول و بحار الأنوار در تفسیر این رنگها میگوید:
📖«کان الالوان فی البرنس کانت صوره شهوات الدنیا و زینتها او الادیان المختلفه و الآراء المبتدعه او الاعم!»
👈شاید بهترین تفسیر روایی برای ماهیت این رنگها همان حدیث امام رضا علیه السلام از گفت و گوی حضرت یحیی با ابلیس باشد که در امالی شیخ طوسی آمده حضرت یحیی از او خواست تا انواع مکّاریش را توضیح دهد:
📖«يَا أَبَا مِرَّةَ، أُحِبُّ أَنْ تَعْرِضَ عَلَيَّ مَصَايِدَكَ وَ فُخُوخَكَ الَّتِي تَصْطَادُ بِهَا بَنِي آدَمَ. فَقَالَ لَهُ إِبْلِيسُ: حُبّاً وَ كَرَامَة»
👈یک حدیث مفصّل و دارای نکات بسیار زیاد و لطیفی است که شرح مفصّلی میطلبد. واقعا حدیث تکان دهنده ای است. عامه نیز آن را نقل کرده اند.
🔴۴-اگر در هر پنج متن نگاه کنید میبینید که ابلیس به حضرت سلام کرد ولی حضرت به او سلام نکرد! اوّل پرسید تو کیستی و بعد وقتی فهمید ابلیس است نفرین کرد. این خودش نکته ی جالبی است. شاید حضرت امر مشکوکی را میدیده که جواب سلام را قبل از پرسش از حال این شخص مجهول که بعدا معلوم شد ابلیس است نداده است. یعنی گاهی جواب سلام هر کسی را نباید داد. ما باید موضع خودمان را با هر کسی دقیق روشن کنیم. با هر شخصی سلام نیستیم.
🔴۵-جوابی که از حضرت در برابر سلام ابلیس نقل شده متفاوت است. متن کلینی و مفید این است: «أَنْتَ فَلَا قَرَّبَ اللَّهُ دَارَكَ». متن حکم بن موسی این است: «فلا مرحبا بك»؛
👈متن یزید بن هارون این است: «فلا أهلا ولا مرحبا»؛ متن احمد بن عبد الاعلی شیبانی این است: «فلا حياك الله». معنای جامع در همگی آن است که حضرت کاملا خطّ خود را نشان داده و امید او را از خود قطع کرد.
👈هیچ سلام و صلحی با تو ندارم. فریب احترامت را هم نمیخورم. جواب سلامت را هم نمیدهم. علامه مجلسی در تفسیر لا قرّب الله دارک میگوید:
📖«أي لا قربك الله منا أو من أحد، و قيل: أي حيرك الله، و قيل: لا تكون دارك قريبة من المعمورة، كناية عن تخريب داره»
🔴۶-ظاهر روایت آن است که ابلیس واقعا قصد فریبی نداشته و صرفا برای سلام کردن آمده است. آن هم به خاطر آنکه هرچند رانده شده از درگاه الهی است ولی خوب میداند حق با کیست و چه کسی جایگاه بزرگی در عالم دارد: «إِنَّمَا جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ لِمَكَانِكَ مِنَ اللَّهِ». این نیز نکته ی خوبی است. ابلیس و شیاطین جنّ و انس خوب میدانند حقّ با کیست و مشکلشان ندانستن نیست و همینطور اینکه این علمشان هم باعث هدایتشان نمیشود و أضلّه الله علی علم هستند!
👈ابلیس وقتی میداند راهی برای وسوسه حضرت ندارد شروع به گفت وگو با حضرت میکند. گاهی انسانهای خبیث هم صادقانه نکاتی را میگویند. شاید تجربه کرده باشید.
👈اینجا نیز وصایای سه گانه میکند و خباثتش وقتی است که حرفش تمام میشود پشیمان میشود و میگوید وای بر من که چیزهایی را گفتم که اگر بنی آدم به آن عمل کنند دیگر فریبم را نمیخورند.
🔴۷-ابلیس وقتی برای سلام کردن نزد حضرت می آید کلاهش را در می آورد. زیرا این کلاه همانطور که خواهد آمد ابزار فریب اوست. ولی در اینجا کارآیی ندارد. زیرا اوّلا حضرت فریب نمیخورد و ثانیا نیّت ابلیس ظاهرا برای سلام کردن بوده و به گونه ای افسوس بر بدبختی اش میخورده و برای اعتراف به جایگاه حضرت بوده است. چنین نیّتی هر چند نورانیتی از جانب او برایش ندارد و چیزی جز تأکید بر غوایتش ندارد ولی در هر حال مناسبت با آن دارد که کلاهش را بردارد.
🔴۸-ابلیس در پاسخ به پرسش حضرت خودش را به عنوان ابلیس معرّفی میکند. باید دانست ابلیس اسم علم است و تنها بر همان ابلیس قرآنی و شیطان معروف که از درگاه الهی رانده شد دلالت دارد. گویا کنیه اش أبو مرّة است. ولی شیطان اسم جنس است و بر همه آنهایی که جنسشان شیطنت است چه از جنّ یا انس دلالت دارد. ابلیس شیطان بلکه رئیس شیاطین است ولی شیطان لزوما ابلیس نیست و کلّی است.
👈ذیل روایت که در متن مفید و در متن ابوخالد افریقی آمده نیز مؤیّد همین معناست. زیرا در وصایای ثلاثه ابلیس میگوید در این سه جا من اصحاب و سربازان خود را نمی فرستم بلکه خودم برای فریب می آیم!
👈این یعنی ابلیس شخص خاصی است و همینطور اینکه برای هر فریبی خودش حاضر نمیشود بلکه برای جاهای حساس خودش می آید.
🔹گویا ابلیس گاهی نزد انبیاء می آمده است. در روایت امالی شیخ طوسی از امام رضا علیه السلام نقل شده که ابلیس با همه انبیاء نشست و برخواست داشته است و بیش از همه با حضرت یحیی مأنوس بوده است!
📖«إنَّ إِبْلِيسَ كَانَ يَأْتِي الْأَنْبِيَاءَ (عَلَيْهِمُ السَّلَامُ) مِنْ لَدُنْ آدَمَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ الْمَسِيحَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) يَتَحَدَّثُ عِنْدَهُمْ وَ يُسَائِلُهُمْ، وَ لَمْ يَكُنْ بِأَحَدٍ مِنْهُمْ أَشَدَّ أُنْساً مِنْهُ بِيَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا ...»
🔴۹-در همه ی ۵ متن این روایت ابلیس در بیان ماهیت این کلاه رنگارنگ از مفهوم «أخطتف قلوب بنی آدم» استفاده میکند. مفهوم خطف برای عملیات ابلیس خیلی دقیق است. ابن فارس در معجم مقاییس میگوید به شیطان خطّاف هم میگویند! در کتب لغت نوعا به معنای الاستلاب بسرعة را برای آن آورده اند. یعنی نوعی ربودن و کف بری سریع و غیر منتظره! آنهایی که دچار موبایل قاپی و جیب بری شده اند این را بهتر درک میکنند. اصلا آدم متوجّه نمیشود و انتظارش را هم ندارد که مقابله کند! اصلا نمیفهمد!
🔻کار شیطان آن است که با کلاه رنگارنگش مانند جیب برها قلب بُری میکند! «دل ربایی» میکند!🔺
👈عجب! فرق در اینجا میدانید چیست؟ این است که وقتی قلب را برد دیگر به خودش نمی آید که بفهمد از او سرقتی شده است. برخلاف جیب بری که قلب و عقل هنوز هست و بعدا میفهمد.
✋یعنی فکر نکنید این ادیان باطله و نظریّات علمی الحادی و مانند آن مبتنی بر منطق است! سلطانی دارند! اگر خوب تحلیل کنید میبینید دلشان رفته است! دلشان ربوده شده است! دل که برود عقل هم میرود! برایش نظریه میتراشد!
👈شاید از همین جهت ارتباط دل و عقل است که شیطان این کلاه رنگارنگ را بر سرش گذاشته بود. مسأله بشر منطق نیست مسأله فریب دل است. مسأله غرور دنیا و غفلت از آخرت است.
👈این را در بذل خاطر شماره ۴۳ مقداری توضیح دادم. مسأله تاریخی بشر دلربایی شیطان است.
🔴۱۰-ابلیس در پاسخ حضرت مهمترین رنگ این کلاه رنگارنگ را لو میدهد! میدانید چیست؟ رنگ عجب! خود پسندی! رفقا لامصّب خال زنی کرده است! همه درگیرش هستیم الّا من عصمه الله! خوب که مشکل انسانها و ادیان مختلف و درجا زدن معنوی خودمان را تحلیل کنیم میبنیم همه در باطن ریشه در این دارد که خودمان را میپسندیم! احساس واقعی کمبود نمیکنیم تا دچار درد و حرکت و یقظه شویم. مشکل اساسی ما همین است.
🔹نکات این حدیث زیاد است ولی برای آنکه طولانی نشود از باب تلک عشرة کاملة همینقدر کافی است. انصافا حدیثی است که ارزش آن را دارد که تبدیل به یک کلید واژه مهم در مفاهیم دینی ما شود. خوب است که تبدیل به اصطلاح شود.
🔻وقتی به خطاها و گناهان و اختلافات در منزل و فامیل و شهر و کشور و جهان مینگریم باید به یاد این کلاه رنگارنگ بیافتیم. کلاهی که پشمی در آن نیست و آدم را گرم نمیکند ولی حسابی فریب میدهد! به یاد شیطان خطّاف بیافتیم. توصیف شیطان به خنّاس بینمان جا افتاده ولی مهمتر از آن شیطان خطّاف است🔺
✅نتیجه ی مهم این بحث نسبتا طولانی سندی و دلالی ذیل روایت بُرنُس ذو ألوان استنباط مفهوم (شیطان خطّاف) از منبع دینی بود
باسمه تبارک و تعالی (۱۸۸)
«امام حسین و اتّصال قلوب»
«ظرفیّت جهانی اربعین در متّحد کردن مظلومان عالم»
🔵چند سال پیش یکی از آشنایان مدّتها با دیگران قهر کرده بود. کلّا رابطه نداشت. خیلی سرسختی بدی نشان میداد و باعث تفرقه شده بود. اصلا به هیچ صراطی مستقیم نبود! یکبار خود من که آن زمان ابتدای طلبگیم بود به درب منزلش رفتم و با او صحبت کردم دیدم اصلا با این چیزها کار درست شدنی نیست! چندین سال هم گذشت و اختلافش عمیقتر و کینه ای تر شد.
✋عادتا دیگر امیدی نبود تا اینکه یک دفعه همه چیز عوض شده و الآن دیگر هیچ مشکلی وجود ندارد.
👈به نظرتان چه چیزی باعث شد که این مشکل در ظاهر لا ینحلّ حلّ شود؟! مگر میشد این دلهای متفرّق را دوباره جمع کرد؟!
🔹آنچه مانند کیمیایی مشکل را حلّ کرد رحلت مادر بزرگ و پدر بزرگ بود! یک داغ سنگین مشترک از سنخ سوز محبّت! دیگر اگر اختلافی بود ولی در این امر دیگر همه اتّفاق داشتند.
✔داغی وحدت آفرین بود. دلها را به هم نزدیک کرد. همه احساس کردند به همدیگر نزدیکند! به هم نزدیک شدند. قلبهایشان به هم متّصل شد.
🔹گاهی نیز که برای رحلت برخی بستگان به بهشت زهرا میروم وقتی هنگام تدفین به گریه ی افراد مختلف نگاه میکنم متوجّه میشوم که چقدر رشته ی دلها بر محور محبّت این شخص متوفّی به هم نزدیک بوده و ما چندان به آن توجّه نمیکردیم.
✅محبّت انسانها را یکی میکند. متّحد میکند. وقتی یکی هستند و قلبها به هم متّصل است اختلافی نیست چون دوئیّتی در کار نیست.