🔰 پرونده نقشه راه؛ تحول در آموزش و پرورش از طریق سند تحول بنیادین
✍️شهرام رامشت
🔹پس از پیروزی #انقلاب_اسلامی در سال 1357، یکی از مهمترین مسائلی که همواره مورد تأکید امامین انقلاب قرار گرفته بود، مسأله #تحول در نظام تربیتی کشور بود. در این راستا تلاشهای بسیاری از همان ابتدا، بهخصوص در سالهای 65 و 66 صورت پذیرفت، لیکن نتیجه آنطور که باید محقق نمیشد. شاید بتوان شاهد عدم تحقق اهداف تحولی در #آموزش_و_پرورش را این بیانات رهبری در سال 86 دانست: «آموزش و پرورش کنونی کشور ما ساخته و پرداخته #فکر_ما و #برنامههای_ما و #فلسفه_ما نیست. بنای کار بر آن فلسفهای نبود که ما امروز دنبال آن هستیم.»
🔸در سال 1382، شورای عالی آموزش و پرورش با «طراحی و اجرای #مطالعه_ملی به منظور #آسیبشناسی آموزش و پرورش و ترسیم #چشمانداز آینده در برنامه توسعه کشور» موافقت کرد و در سال 1383، هیأت دولت وظیفه تدوین «سند ملی آموزش و پرورش» را به وزارت آموزش و پرورش سپرد. بدین صورت، بزرگترین #طرح_مطالعاتی کشور در حوزه علوم تربیتی بهمنظور نگارش «سند ملی آموزش و پرورش» یا همان «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» کلید خورد. خروجی این فرآیند در آذر ماه 1390 تحت دو سند «مبانی نظری تحولی بنیادین در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران» و «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» رونمایی شد. همچنین بر اساس آنها، مجموعه دیگری با عنوان «برنامههای زیرنظام» در شش بخش طی سالهای 1391 تا 1399 تدوین و تصویب شدند که بهنوعی #برنامههای_اجراییِ سند تحول به حساب میآمدند.
🔹از زمان تصویب این اسناد، بیشتر #توجهات بخشهای مختلف ذیربط حوزه آموزش و پرورش به آن معطوف شده است و امید میرفت از طریق آن، در آموزش و پرورش #تحول ایجاد شود. لیکن شواهد نشان میدهد که طی 13 سال گذشته، #سند با وجود توجهات بسیار، آنچنان که باید اجرا نشده است. با توجه به آسیبشناسیهای صورتگرفته، به نظر میرسد میتوان علل عدم اجرای کامل سند تحول را در دو دسته آسیبهای #سطح_تدوین و آسیبهای #سطح_اجرا صورتبندی کرد.
🔺بهطور کلی، آسیبهای #سطح_تدوین به آسیبهایی اشاره دارد که در لایه تدوین این اسناد، اعم از قالب و محتوا، وجود دارد. آسیبهای #سطح_اجرا نیز به آسیبهایی اشاره دارد که فارغ از لایه تدوین، وزارت آموزش و پرورش در زمان #اجرای_سند_تحول با آنها مواجه شده است. در دو یادداشت بعد هر یک از این دو دسته آسیب را بیشتر توضیح میدهم. ان شاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #آسیب_شناسی #سطح_تدوین #سطح_اجرا #اجرا_پژوهی
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ آسیبهای سطح تدوین سند تحول بنیادین
✍️ شهرام رامشت
🔹در یادداشت قبل اشاره شد که بهطور کلی میتوان دلایل عدم اجرای کامل #سند_تحول را در دو دسته آسیبهای #سطح_تدوین و آسیبهای #سطح_اجرا صورتبندی کرد. در این یادداشت به برخی از آسیبهای سطح تدوین میپردازم. این سطح از آسیب، ناظر به لایه تدوین #اسناد_تحولی آموزش و پرورش در قالب و محتوا است.
1️⃣ الگوی سلسلهمراتبی سند
#سند_تحول از الگوی سلسلهمراتبی خاصی تبعیت میکند که در آن، بهترتیب، از ارزشها به مأموریت، چشمانداز، هدفهای کلان، راهبردهای کلان، هدفهای عملیاتی، راهکارها و برنامهها میرسد. یکی از آسیبهای استفاده از چنین الگوی خطیای این است که #لغزش در هر سطحی، سطوح بالاتر و پایینتر خود را #بهشدت مورد تأثیر قرار داده و منجر به عدم تحقق اهداف در آنها میشود. بهعنوان نمونه اگر در تدوین #هدف_عملیاتی خاصی، دچار خطا شویم، این خطا بهصورت #آبشاری منتشر شده و در لایههای بالاتر تا ارزشها، منجر به عدم تحقق، و در لایههای پایینتر تا برنامهها، به اشتباه در طراحی میانجامد.
2️⃣ جامع و مانع نبودن هر سطح برای سطح بالاتر خود
در نظام سلسله مراتبی ذکر شده، هر یک از سطوح میبایست تأمین کننده آنچه برای تحقق سطح بالاتر نیاز است باشد. برای نمونه، انجام برنامههای یک راهکار، باید منجر به #تحقق اهداف آن راهکار شود و انجام راهکارهای یک هدف عملیاتی منجر به #تحقق آن هدف و ... . مشکلی که در #سند_تحول وجود دارد این است که موارد ذکر شده در هر سطح، برای تحقق اهداف سطح بالاتر #جامع و #مانع نیست. بهعنوان نمونه، جمع میان راهکارهای یک هدف عملیاتی، برای تحقق کامل آن هدف کافی نیست (جامع نبودن) و برخی راهکارها وجود دارند که نقش چندانی در تحقق هدف ندارند (مانع نبودن). این آسیب در سایر سطوح برنامه، هدف عملیاتی و ... نیز وجود دارد.
3️⃣ تفسیرپذیری متن اسناد
مفاد #اسناد_تحولی آموزش و پرورش #تفسیرپذیری بالایی دارند. بدین معنا که #مجری در مقام اجرا میتواند از میان برداشتها و تفاسیر مختلف هر بند، بهخصوص راهکارها و برنامههای عملیاتی، برداشت #مطلوب خود را اتخاذ و اجرا نماید. نکته منفی این امر در جایی است که مطلوب #قصدشده توسط نگارندگان با #مطلوب اجراشده توسط مجریان متفاوت باشد.
4️⃣ تکثر برنامههای عملیاتی
#سند_تحول دارای 8 هدف کلان، 23 هدف عملیاتی، 131 راهکار و 458 برنامه علمیاتی است. بخشی که در نهایت توسط #مجریان اجرا میشود، برنامههای عملیاتی هستند و در صورت اجرای صحیح آنها به صورت آبشاری بقیه سطوح بالا نیز #محقق میشوند. اما تعداد بالای این برنامهها و #فقدان اولویتگذاری میان آنها، عملاً موجب #سردرگمی در مقام اجرا شده است. علاوه بر این، #نگارش برنامهها نیز دارای اشکالات فراوانی است. از جمله این اشکالات میتوان به یکساننبودن #بار_عملیاتی برنامههای مختلف (برخی در سطح راهکار و برخی در سطح یک اقدام یا توصیه)، #همپوشانی و #تکراریبودن برخی برنامهها و عملیاتی نبودن بعضی برنامهها نیز اشاره کرد.
🔺در این یادداشت سعی بر آن بود که مواردی را مورد توجه قرار دهم که امکان رفع آنها بدون بازنگری در سند وجود داشته باشد؛ وگرنه ایرادات #سطح_تدوین اسناد تحولی آموزش و پرورش بهخصوص #سند_تحول بیش از موارد ذکر شده است که بیان آنها در این مختصر نمیگنجد. در یادداشت بعد، به برخی مصادیق آسیبهای #سطح_اجرا اشاره خواهم کرد. إنشاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #آسیب_شناسی #تدوین_پژوهی
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ آسیبهای سطح اجرای سند تحول بنیادین
✍️ شهرام رامشت
🔹در یادداشت قبل به آسیبهای #سطح_تدوین اسناد تحولی اشاره شد. در این یادداشت به برخی از آسیبهای #سطح_اجرا میپردازم. این سطح از آسیب، ناظر به لایه اجرای #اسناد_تحولی توسط وزارت آموزش و پرورش است. این آسیبها را میتوان در دو بخش #برونسازمانی و #درونسازمانی صورتبندی کرد.
الف) عوامل برونسازمانی
1️⃣ نگاه مصرفی به آموزش و پرورش
متأسفانه آموزش و پرورش در مجموعه #مسائل_کشور همچنان از جایگاه و منزلت بالایی برخوردار نیست و عموم #مسئولین کشور به این نهاد به مثابه یک #دستگاه_مصرفی نگاه میکنند. این امر موجب گردیده که #عزم_ملی برای تحول در مدرسه شکل نگیرد که خود را در سطوح مختلفی از جمله تخصیص منابع مالی، نیروی انسانی و فضا و تجهیزات نشان داده است.
2️⃣ بیثباتی مدیریتی
میانگین #عمر_وزارت در آموزش و پرورش در دهههای اخیر کمتر از 2 سال است. این تغییر مکرر مدیران آموزش و پرورش، به طور طبیعی به چرخش در #روش_اجرای_سند و همچنین تغییر برنامهها منجر میشود. زیرا پیش از اینکه برنامههای یک وزیر به مرحلۀ عملیاتی برسد، وزیر دیگری باید جای او را پر کند. از طرف دیگر، هر یک از وزرا، #شیوه_خاص خود را برای اجرای سند دارند که این مسأله نیز منجر به ناتمامماندن بسیاری از #طرحهای_اجرایی سند تحول شده است.
ب) عوامل درونسازمانی
1️⃣ ناکارآمدی نظام برنامهریزی
وزارت آموزش و پرورش فاقد نظام برنامهریزی کارآمدی است که #برنامههای_متکثر را اولویتبندی، مسئول اجرای هر یک را مشخص، اجرای آن را پیجویی، و در نهایت پس از ارائه برنامه بهبود، گزارش اجرای سند را در هر سال گزارش کند. از طرف دیگر، مسئولین و مدیران آموزش و پرورش نیز توجه چندانی به #نظام_برنامهریزی نداشته، چرا که باعث کاهش آزادی عمل و افزایش پاسخگویی ایشان میشود.
2️⃣ صورتگرایی و ضعف کارشناسی
بخشهای از #سند_تحول که توفیق اجرا مییابند، #اثربخش نیستند. این مسأله ریشه در نگرش سطحی و ظاهری به راهکارها و برنامههای سند تحول دارد. در واقع #مجری بهجای اینکه بهدنبال #تحقق باطن راهکارها و برنامهها باشند، تنها به #صورت آن توجه میکنند. این چنین است که #گزارش اجرای سند تحول داده میشود، اما #اثر تحول را در کف میدان مشاهده نمیکنیم. از طرف دیگر، #ضعف_کارشناسی در طراحی گامهای اجرایی برنامهها نیز علت دیگر عدم اثربخشبودن راهکارها و برنامههایی هستند که اجرا شدهاند.
3️⃣ ناکارآمدی نظارت بر اجرا
#سند_تحول سطوح مختلفی دارد که #تحقق اهداف هر سطح، نیازمند #نظارت است. بر اساس فصل هشتم سند تحول، شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای عالی آموزش و پرورش، و وزارت آموزش و پرورش از جمله نهادهایی هستند که مسئولیت نظارت را بر عهده دارند. از #استلزامات نظارت صحیح بر اجرا، وجود #شاخصهای متناسب با هر سطح است. متأسفانه #فقدان_شاخص در کلیه سطوح، از سطح راهبردی و کلان گرفته تا برنامههای زیرنظام، اصلیترین مسأله نظارت بر اجرا و تحقق اهداف سند تحول است که طی 13 سال گذشته این مسأله بدیهی حل نشده است.
4️⃣ کمتوجهی به گفتمانسازی
تحول در نظامات اجتماعی، مستلزم شکلگیری #اراده_جمعی پیرامون یک مقصد مشخص و مورد وفاق است و این وفاق و اراده جمعی در گرو #باورهای_مشترک است. آموزش و پرورش نیز از این قاعده مستثنی نیست و نمیتوان در آن صرفاً با تغییر قوانین و مقررات به مقصد تحول دست یافت. یکی از دلایل #عدم_اجرای_کامل سند تحول، غفلت از #گفتمانسازی_تحول است، بهنحوی که در حال حاضر، عموم #کنشگران میدان آموزش و پرورش از سطح شورای معاونین وزارت تا معلمان میدان مدرسه، #تفسیر_یکسانی از ضرورت تحول، مقصد تحول، چگونگی تحول و اهداف سند تحول ندارند.
🔺در این دو یادداشت به آسیبهای #سطح_تدوین و #اجرای سند تحول پرداخته شد. هر یک از این آسیبها بهنوبه خود نقشی در #عدم_توفیق ایجاد تحول بر اساس #سند_تحول بنیادین آموزش و پرورش دارند. برای #رفع این آسیبها و البته اجرای بهتر #سند_تحول ، تدوین #نقشه_راه پیشنهاد شده است که در یادداشت بعد به آن میپردازم. إنشاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #آسیب_شناسی #اجرا_پژوهی
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ نقشه راه اجرا به مثابه نسخه شفابخش
✍️شهرام رامشت
🔹برای #رفع آسیبهایی که وزارت آموزش و پرورش در مقام اجرای #سند_تحول با آنها مواجه بود، تدوین #نقشه_راه اجرای سند یکی از موارد توصیه شده بود که از سال 1391 مورد تأکید #رهبری نیز است: «باید قدم به قدم این سند تحول برنامهریزی شود. باید یک #نقشه_راه وجود داشته باشد. اینجور نباشد که امروز یک مسئولی، یک وزیری، یک مدیری در بخشی تصمیمی بگیرد، بعد فردا یکی بیاید طبق سلیقه، آن را عوض کند. این، هدردادن وقت و نیروی کشور خواهد بود.» (1)
🔸البته باید توجه کرد که مطالبه ایشان تنها به سال 1391 محدود نمانده و در سالهای پس از آن نیز به اشکال مختلف، ویژگیهایی برای #چگونگی اجرای سند تحول و نگارش #نقشه_راه اجرا، بیان نمودند. برخی از این بیانات اشاره به لزوم حفظ انسجام #کل_سند و پرهیز از #اجرای_جزئی از آن (1394)، ارائه #زمانبندی و بیان #زمان_اتمام اجرای سند تحول (1397)، لزوم زمانبندی و #شاخص_پیشرفت اجرای سند تحول (1399)، لزوم برنامهریزی برای اجرای #کل_سند تحول (1399) و لزوم تهیه #نقشه_راه و برنامهریزی #کامل برای اجرا (1402) دارند.
🔹پس از تصویب #سند_تحول بنیادین، دو مرتبه در سالهای 1393 و 1397 #نقشهراه اجرای این سند تدوین شده که هر یک از آنها بهنوبه خود نقش مثبتی در #اجرای_سند تحول داشتند. از مهمترین #نقاط_قوت نقشه راه سال 1393 میتوان به تعیین واحد ستادی مسئول اجرای برنامه، فصل و سال انجام برنامهها، رعایت تقدم پیشنیازی برنامهها نسبت به هم اشاره کرد. برخی از #نقاط_ضعف این نقشه نیز عبارت است از نگارش برنامههایی برای اجرا که مصوب نیستند (2)، عدم توجه به نقش سایر دستگاهها در اجرای سند تحول، فقدان شاخصهای اجرا، اولویتگذارینکردن برنامهها و عدم تصویب در مراجع ذیصلاح بالادستی برای مشروعیتبخشی به آن.
🔸نقشه راه اجرایی که در سال 1397 تدوین شد، با توجه به وجود تجربه سال 1393 طبیعتاً دارای نقاط قوت بیشتر و ضعف کمتری است. همچنین باید توجه داشت که برخی از #زیرنظامها تا آن سال به تصویب رسیده و برنامههای #مصوبی برای #اجرا وجود دارد. برخی از #نقاط_قوت نقشه راه سال 1397 عبارت است از استفاده از برنامههای مصوب، تعیین واحد مسئول و همکار در اجرا، تعیین سال اجرا (تا پایان 1400)، و اشاره به برخی نهادهای دیگر به عنوان همکار اجرا. از #نقاط_ضعف این نقشه نیز میتوان به فقدان شاخصهای اجرا، عدم تصویب در مراجع ذیصلاح بالادستی برای مشروعیتبخشی به آن، عدم توجه به رابطه همنیازی برنامهها و اولویتگذارینکردن برنامهها اشاره کرد.
🔺هر چند این دو نقشه راه در زمان خود کمک شایانی به #اجرای_سند تحول داشتند، لیکن همانطور که اشاره شد، نقاط ضعف بسیاری در آنها وجود داشت که باعث شد در مجموع #اجرای_سند تحول و #تحقق_اهداف آن در وضعیت #مطلوب قرار نداشته باشد. با توجه به اتمام زمان آخرین نقشه راه اجرای سند تحول در سال 1400 لزوم تدوین نقشه راه جدیدی برای #اجرای_سند تحول در دولت جدید (سیزدهم) احساس میشد. در یادداشت بعد، به تلاش صورتگرفته در راستای تدوین سومین #نقشه_راه اشاره خواهم کرد. إنشاءالله.
پینوشت:
(1) این مطالبه رهبری، تنها چند ماه پس از تصویب سند در حالی که هنوز بسیاری از آسیبهای فقدان نقشه راه اجرای سند تحول نمایان شود، قابل توجه است!
(2) برنامههای عملیاتی زیرنظامها در سالهای پس از این نقشه راه مصوب شدند. در نتیجه، با تصویب هر یک از زیرنظامها، برنامههای نوشته برای اجرا در نقشه راه زیر سؤال میرفت.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #اجرا_پژوهی
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ نقشه راه جدید
✍️ شهرام رامشت
🔹پس از آغاز کار دولت سیزدهم، قرارگاه اجراییسازی سند تحول در وزارت آموزش و پرورش بهمنظور پیجویی #اجرای_سند تحول تأسیس شد. با توجه به پایان زمان آخرین #نقشه_راه (1400) و #عدم_توفیق وزارت آموزش و پرورش در اجراییسازی سند تحول بنیادین، تدوین #نقشه_راه و تغییر نظام #برنامهریزی وزارتخانه در دستور کار این قرارگاه قرار گرفت.
🔸پس از دیدار #فرهنگیان با #رهبری در سال 1402 و تأکید ایشان بر لزوم داشتن نقشه راهی برای #اجرای_سند تحول، فرآیندهای نگارش نقشه راه سرعت گرفت. بر همین اساس قرارگاه مذکور مأموریت پیجویی تدوین این نقشه را از وزیر دریافت کرد. از اینرو، سفارش پژوهشی به پژوهشگاه آموزش و پرورش در این راستا داده شد و این پژوهشگاه با توجه به مؤلفههای نقشه راه، مصوب در شورای هماهنگی و اجرایی سند تحول بنیادین، با برگزاری جلسات کارشناسی و تشکیل گروههای کانونی، پژوهش خود را به انجام رساند. قرارگاه اجراییسازی سند تحول پس از تحویل گرفتن این پژوهش با برگزاری جلسات متعدد با عالیترین #مقام_مسئول هر واحد ستادی، خروجیهای نهایی را تنظیم و تدقیق کرد.
🔹این نقشه با توجه به آسیبشناسی تدوین و اجرای #سند_تحول و بررسی دقیق نقاط قوت و ضعف نقشههای راه پیشین، رویکردی متفاوت را برای اجراییسازی #سند_تحول اتخاذ کرده است. بدین ترتیب تلاش شده است تا 131 راهکار و 458 برنامه زیرنظام در قالب 147 پروژه تدوین شوند. همچنین پروژهها نیز در دستههای موضوعی به اسم #خوشه ، ذیل شش زیرنظام صورتبندی شدهاند.
🔸هر یک از پروژهها دارای ویژگیهایی مانند مسئول پروژه، مسئول پروژه بروندستگاهی (در صورت نیاز)، شاخص، میزان هدف شاخص، وضعیت فعلی شاخص، اولویت پروژه (در سه سطح)، زمان آغاز، زمان پایان، نوع پروژه (استمراری، مقطعی و ترکیبی)، رابطه همنیازی (بینیاز، همنیاز، و پیشنیاز) و سطح اجرا (ستاد، استان، منطقه و استان) میشوند. این نقشه در جلسه شماره 899 در تاریخ 1403/02/11، و ماده واحده آن در جلسه 900 در تاریخ 1403/03/08 شورای عالی انقلاب فرهنگی #مصوب شده تا مسأله عدم تصویب نقشه در #مراجع_ذیصلاح نیز برطرف شود.
🔺در یادداشتهای بعد، چگونگی برطرفشدن برخی از آسیبهای سطح تدوین و اجرا توسط #نقشه_راه جدید را مورد بررسی قرار خواهم داد. إنشاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #مولفههای_نقشه_راه #تصویب #شورای_عالی_انقلاب_فرهنگی
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ حل آسیبهای سطح تدوین
✍️ شهرام رامشت
🔹در یادداشتهای قبل اشاره شد که دلایل عدم اجرای کامل سند تحول را میتوان در دو سطح #تدوین و #اجرا دستهبندی کرد. یکی از مواردی که از #نقشه راه جدید انتظار میرود، حل مسائل این دو سطح و تسهیل #اجرای_سند تحول است. در این یادداشت به #چگونگی رفع برخی مسائل #سطح_ تدوین توسط نقشه راه جدید میپردازم. هرچند باید توجه داشت که حل مسائل تدوین نباید به گونهای باشد که جایگزین فرآیند #ترمیم_سند شود. چراکه در #ترمیم است که اجازه حذف، اضافه یا اصلاح #مفاد وجود دارد. همانطور که پیشتر اشاره شد، عمدهترین مسائل این سطح عبارت است از الگوی سلسله مراتبی سند، جامع و مانع نبودن هر سطح برای سطح بالاتر خود، تفسیرپذیری متن، و تکثر برنامههای عملیاتی که برای رفع آنها، موارد ذیل در #نقشه_راه انجام شده است.
🔸تغییر الگوی سلسله مراتبی سند بهطور کامل مستلزم #بازنگری و #ترمیم سند تحول است. اما آنچه در #نقشه_راه اتفاق افتاده است، ادغام دولایه راهکار و برنامه در قالبی جدید به نام #پروژه است. در واقع پروژه، واحدی عملیاتی است که در بر گیرنده یک واحد کاری مشخص بوده و قابل واسپاری به بخشهای مختلف وزارت آموزش و پرورش است. با این کار، قدری مسیر سلسلهمراتب #کوتاهتر و در نتیجه اجرا #تسهیل میشود.
🔹برای پیشگیری از #تفسیرپذیری متنها سعیشده است با تشکیل گروههای کانونی و برگزاری جلسات کارشناسی، به کنه #مقصود سیاستگذار از هر راهکار یا برنامه پیبرده و آن را به شکلی که عاری از کژتابی باشد، بازنویسی کنیم. همانطور که پیشتر اشاره شده بود، همه برنامهها در یک سطح نبوده و برخی صرفاً #توصیه و #ملاحظاتی هستند و اساساً #واحد_عملیاتی به حساب نمیآیند. برای رفع این مسأله، هر #پروژه در نقشه راه، دارای دو بخش «عنوان پروژه» و «ملاحظات» است که #ملاحظات خود شامل دو زیرمجموعه «ملاحظات در طراحی» و «ملاحظات در اقدامات تجزیه پروژه» میشود. عنوان پروژه، همان عبارت عاری از #کژتابی است، و #ملاحظات شامل راهکارها و برنامههایی هستند که یا #ملاحظاتی در راستای طراحی پروژه هستند، مانند کاهش تمرکز و استفاده از ظرفیتهای مردمی (ملاحظات در طراحی) یا واحدهای عملیاتی کوچکی مانند بهروزآوری شاخصها هستند که ذیل #انجام_پروژه میبایست آنها را نیز #اجرا کرد (ملاحظات در اقدامات تجزیه پروژه).
🔸با توجه به #ترکیب راهکارها و برنامههای عملیاتی و ایجاد #واحد_عملیاتی جدیدی به نام #پروژه ، عملاً حجم زیادی از برنامههای همپوشان، غیرعملیاتی و نامربوط در ملاحظات #یکپارچه شدند. در نتیجه، 131 راهکار و 458 برنامه عمل زیرنظامها به 147 پروژه و ملاحظاتش #کاهش یافته و به نوعی مسأله #تکثر تا حد زیادی رفع شده است. باید در نظر داشت که با توجه به اینکه تعداد واحدهای ستادی آموزش و پرورش تقریباً سی واحد است، به هر واحد در طول اجرای ده ساله نقشه راه، بهطور #متوسط کمتر از 5 پروژه میرسد. همچنین با توجه به تغییر ادبیات برخی راهکارها و برنامهها در پروژهها و ادغام آنها در ملاحظات، کلیه راهکارها و برنامههایی که در هر پروژه نقشآفرین هستند در قسمت #مستندات قید شدهاند.
🔺به نظر میرسد با توجه به رویکرد #پروژهمحور در نقشه راه جدید، بخش زیادی از مسائلی که در #سطح_تدوین باعث عدم اجرای کامل سند تحول بود، حل شده است. هرچند پیشنهاد میشود برای رفع ریشهای مشکلات این سطح، #ترمیم_سند تحول با نگاه آسیبشناسانه به سطح تدوین، هم در قالب و هم در محتوا انجام شود. در یادداشت بعد به چگونگیهای حل برخی از آسیبهای #سطح_اجرا توسط #نقشه_راه جدید میپردازم. إنشاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #آسیب_شناسی #تدوین_پژوهی
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ حل آسیبهای سطح اجرا
✍️ شهرام رامشت
🔹دسته دوم آسیبهای عدم اجرای کامل سند تحول، متوجه آسیبهای #سطح_اجرا است. رفع این دسته از آسیبها اگر چه مانند آسیبهای #سطح_تدوین ، دستوپاگیری فرآیندهایی مانند #ترمیم سند تحول را ندارد، اما برخی از آنها دلالت ساختاری دارند. بدین معنا که برای رفع آن آسیبها نیازمند به #تغییر_ساختار یا اصلاح مأموریتهای بخشی از ساختار هستیم. از اینرو، باید توجه داشت که در #نقشه_راه ، تا حد ممکن درگیر فرآیندهای اصلاح ساختار نشده و باید با ساختار موجود و صرفاً اصلاح مأموریتها کار را پیش برد تا در زمان مقتضی، اصلاح ساختار و مأموریتها صورت پذیرد. پیشتر بیان شد که عمده مسائل در #سطح_اجرا عبارتاند از نگاه مصرفی به آموزش و پرورش، بیثباتی مدیران، ناکارآمدی نظام برنامهریزی، صورتگرایی در اجرا، ناکارآمدی نظارت بر اجرا و کمتوجهی به گفتمانسازی. در همین راستا، اقدامات ذیل بهمنظور رفع این آسیبها برداشته شده است.
🔸اساس نگارش #نقشه_راه و #تصویب آن در مراجع بالادستی بر این اصل استوار است که با تغییر دولتها بهطور کلان یا وزرا بهطور خاص، #ریل اصلی در سیاستهای دستگاه تغییر نکند. از اینرو، با توجه به اینکه #نقشه_راه جدید در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است، امید میرود تا با #راهبری و #نظارت صحیح شورا، بتوان تا حد قابل قبولی از ثبات اجرای سند تحول در #بیثباتی_مدیران حراست کرد.
🔹فصل چهارم #نقشه_راه به سازوکار برنامهریزی، واپایش و نظارت بر اجرای #سند_تحول اشاره دارد. این فصل مشتمل بر بخشها و نهادهای #ناظر و فرآیندهای پایشی و نظارتی میشود. مهمترین بخشهای تأثیرگذار در فرآیندهای نظارتی این نقشه، عبارتاند از گروه برنامهریزی مستقر در معاونت برنامهریزی و توسعه منابع وزارتخانه، کمیسیون راهبری تحول بنیادین، مستقر در شورای عالی آموزش و پرورش، شورای هماهنگی و اجرایی سند تحول مستقر در وزارتخانه، و ستاد تعلیم و تربیت مستقر در شورای عالی انقلاب فرهنگی. البته باید توجه داشت که #تکثر نهادها و بخشهای ناظر، منجر به قفلشدن فرآیندها و #گزارشسازی نشود. از اینرو، در چرخهای منطقی هر یک از واحدهای ناظر، #نقش خود را متناسب با #اولویت پروژهها و #سطح_نهادی خود مییابند. همچنین برای اولینبار، سطح دیگری از نظارت بهعنوان #نظارت_مردمی در این فصل تعبیهشده که بر این اساس، اطلاعات میزان پیشرفت شاخصهای نقشه راه به صورت #فصلی در سامانهای بهروزرسانی شده و در اختیار #عموم علاقهمندان قرار میگیرد.
🔸بهمنظور پرهیز از #صورتگرایی ، علاوه بر شاخصهای «ناظر به میزان پیشرفت اجرا»، شاخصهایی «ناظر به کیفیت اجرا» نیز تعبیهشده است. این شاخصها که عمدتاً #کیفی هستند، بیشتر #اثربخشی کار را سنجیده و به اجتناب از #ظاهرگرایی کمک میکنند. بر این اساس، پروژهها در #نقشه_راه با اتمام شاخصهای اجرایی خاتمه نمییابند، بلکه تا زمان کسب #میزان_مطلوب شاخصهای کیفی در سالهای بعد تکرار میشوند.
🔺در کنار این موارد، توجه به اولویتبندی، تعیین دقیق واحد مسئول و نظارت فصلی بر میزان پیشرفت و کیفیت اجرا از جمله مواردی هستند که میتوانند تا حد زیادی مسائل مربوط به #سطح_اجرا را برطرف کنند. در یادداشت بعد به برخی دیگر از ویژگیهای #نقشه_راه اشاره خواهم کرد. إن شاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #آسیب_شناسی #اجرا_پژوهی #شاخص_اجرا #شاخص_کیفیت
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ جمعبندی
✍️شهرام رامشت
🔹نقشه راه #اجرای_سند تحول از جمله مواردی بود که فرآیندش در دولت سیزدهم با تأکید #رهبری در 12 اردیبهشت سال 1402 با جدیت بیشتری پیجویی شد و طی یک سال یعنی تا 11 اردیبهشت به #تصویب در شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید. این نقشه با توجه به دو نقشه پیشین، بیانات رهبری و جلسات کارشناسی با اساتید فنّ مدیریت نگاشتهشده و همین امر آن را نسبت به سایر #اسناد آموزش و پرورش متمایز میکند.
🔸نقشه راه در چهار فصل تنظیم شده است. فصل اول آن که کلیات نام دارد، به بیان #آسیبشناسی (1)، #اهداف تدوین نقشه راه، تعاریف و فرایندهای #تدوین نقشه میپردازد. در فصل دوم، #خوشهها و #پروژهها به تفکیک شش زیرنظام صورتبندی شدهاند. هر #پروژه در این فصل شامل شماره پروژه، اولویت (به شکل ستاره زیر شماره پروژه)، مستندات، عنوان خوشه، عنوان پروژه، ملاحظات، واحد مسئول و سطح اجرا (ستاد، استان، منطقه و مدرسه) میشود. فصل سوم بر اساس سال #سررسید شاخصهای هر #پروژه در ده سال (تا پایان 1412) تنظیم شده است. هر پروژه در این فصل شامل شماره پروژه، عنوان پروژه، شاخص تحقق پروژه، میزان هدف شاخص، وضعیت فعلی شاخص، نوع شاخص و سال آغاز میشود. در نهایت، در فصل چهارم، به مسیری که باید برای برنامهریزی، #اجرا، #واپایش و #نظارت هر یک از پروژهها متناسب با #اولویت آنها طی شود، پرداخته شده است. همچنین در این فصل به #استلزامات اجرای نقشه راه یعنی نگاشت نهادی، نگاشت حقوقی و قانونی، نگاشت آموزشی و گفتمانسازی، و پیوست مالی این پروژهها نیز اشاره شده است. بخش پایانی این فصل نیز به #ارکان اجرای این سند در سطوح مختلف از ستاد تا صف بههمراه شرح وظائف هر یک پرداخته است.
🔹شاید بتوان مهمترین #نقطه_عطف این نقشه را، فصل سوم آن دانست؛ جایی که زمان #سررسید هر #شاخص در هر سال مشخص شده است. در واقع با چنین رویکردی، کلیه بخشها و نهادهای نظارتی در کنار #نظارت مردمی در سامانه، دقیقاً میدانند اجرای کدام پروژهها در حال انجام است و در نتیجه تحقق کدام شاخصها را باید از وزارتخانه #مطالبه کنند. پیش از این، آشفتگی بسیاری در #مطالبات از وزارتخانه از طرریق نهادهای بالادستی نظیر سازمان بازرسی، مجلس شورای اسلامی و شورای عالی انقلاب فرهنگی وجود داشت؛ چرا که ایشان از #اولویتها و برنامههای در حال اجرای وزارتخانه اطلاع نداشتند.
🔸همچنین فصل سوم مبتنی بر نظرات کارشناسی و گروههای کانونی به نحوی طراحی شده است که مبتنی بر تقدم و تأخر #پروژهها نسبت به هم، سال آغاز پروژهها و زمان پایان آنها مشخص باشد. در نتیجه میتواند جلوی بسیاری از #تصمیمات_سلیقهای در اجرای سند تحول را توسط وزرا و معاونین تا حد زیادی بگیرد. چیزی که برای وزارتخانهای که به وسعت و عدم ثبات معروف است، نعمتی بس بزرگ است.
🔺همه تلاشها و نوآوریهایی که در این یادداشتها درباره #نقشه_راه جدید به آنها اشاره شد، تنها بخشی از زحماتی بود که در یکسال اخیر توسط بخشهای مختلف وزارتخانه، بهخصوص #قرارگاه اجراییسازی سند تحول و #پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش برای تهیه این سند کشیده شده است. لیکن این پایان راه نیست و همه چیز میتواند در همین سطور مصوب باقی بماند! در یادداشت بعد، از رابطه #نقشه_راه و #دولت_چهاردهم، و چگونگی بهرهبرداری از آن، خواهم گفت. إنشاءالله.
پینوشت:
(1) آسیبشناسی فصل اول با آنچه در این مجموعه یادداشت آمده، متفاوت است.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #دولت
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ نقشه راه و دولت چهاردهم
✍️ شهرام رامشت
🔹نقشه راه با همه ویژگیهایی که از آن در یادداشتهای قبل یاد شد، میتواند #بالقوه راهنمای خوبی برای اجرای #نظاممند سند تحول باشد. اما #بالفعلشدن این نقشه به چیزی فراتر از #تصویب چند سطر روی کاغذ نیاز دارد؛ اراده! در واقع برای #اجرای هرگونه #سندی از قانون اساسی گرفته تا #سند_تحول ، #نقشه_راه یا حتی سند 2030 (!) آنچه بیش از هر چیز نیاز است، اراده است و بس.
🔸آنچه #دولت_چهاردهم از آغاز شروع بهکار در #اجرای_سند تحول با آن مواجه است، نقشه راهی است که مسیر #اجرای_سند تحول را ریلگذاری کرده است. همانطور که در یادداشتهای قبل به تفصیل اشاره شد، در این نقشه مشخص شده است که هر یک از پروژهها را باید چه واحدی، با چه ملاحظاتی، با چه شاخصی، در چه سالی اجرا و در چه سالی به اتمام برساند. علاوه بر این، مشخص شده است که فرآیندهای راهبری، ارزیابی و نظارت در بازههای زمانی مختلف، چگونه و توسط چه واحدهایی صورت پذیرد.
🔹از طرف دیگر، برای #پشتیبانی از #اجرای #نقشه_راه ، ماده واحدهای در شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوب و در تاریخ 1403/04/10 توسط سرپرست #ریاست_جمهوری ابلاغ شد. از مفاد این ماده واحده میتوان به #تکلیف کلیه دستگاههای اجرایی به #همکاری با وزارت آموزش و پرورش در راستای #تحقق اهداف شاخصهای نقشه راه، #تأمین_اعتبار پروژههای نقشه راه توسط #سازمان_برنامه و بودجه در زمان مقرر، #ارزیابی میزان همکاری سایر دستگاهها توسط سازمان اداری و استخدامی، #مبنا قرارگرفتن این نقشه برای #پاسخگویی به نهادهای بالادستی در موضوع #سند_تحول و لزوم بازنگری #نقشه_راه در صورت #ترمیم سند تحول، اشاره کرد.
🔺به نظر میرسد همه چیز برای #اجرای_سند تحول مبتنی بر #نقشه_راه مصوب، آماده است. تنها کافی است #رئیس_جمهور به اجرای قوانین بالادستی #بومی معتقد باشند - که الحمدلله هستند - و البته #وزیری انتخاب کنند که علاوه بر اینکه #اجرای_قوانین بالادستی بومی را #وظیفه خود میداند، به #تحول در آموزش و پرورش از طریق #سند_تحول بنیادین نیز باور داشته باشد. اگر چنین باشد، #وزیر آموزش و پرورش میتواند با ایجاد #گفتمان #اجرای_سند تحول از طریق نقشه راه، با #فعالکردن توان استانها، مناطق و مدارس در اجرای این سند، #ارادهها را در آموزش و پرورش به این #سند معطوف کند تا إنشاءاالله از این طریق، #تحول مورد نظر #سند اتفاق بیفتد. در پایان برای کلیه عوامل #سهیم و #مؤثر در اجرای این سند آرزوی توفیق دارم. امید که تلاش ما مرضی درگاه حقتعالی قرار گیرد. إن شاءالله.
🌱 #پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #دولت_چهاردهم #ریل_گذاری
🧭 @education_policy
🔰 پرونده نقشه راه؛ ابلاغ
✍️ شهرام رامشت
🔹سرانجام پس از حدود یک سال تلاش برای تدوین #نقشه_راه اجرای سند تحول بنیادین و #تصویب آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی، این نقشه در تاریخ 15/05/1403 توسط #وزیر آموزش و پرورش به کلیه اعضای شورای معاونین، رؤسای دانشگاههای #فرهنگیان و #شهید_رجایی، و مدیران کل استانها برای #اجرا، #ابلاغ شد.
🔸علاوه بر این #ابلاغ کلی که تمامی واحدهای آموزشی (شهرستان/نواحی و مناطق) و ادارات را شامل میشد، #ابلاغ دیگری توسط سرپرست دفتر وزارتی به معاونت برنامهریزی و توسعه منابع – بهعنوان #مسئول #برنامهریزی دستگاه- در تاریخ 14/05/1403 داده شده است که بر اساس آن این معاونت #مکلف است تمهیدات لازم برای اجرای هر چه بهتر #نقشه_راه اجرای سند تحول را فراهم نماید. برخی از این موارد عبارت است از: تعیین #گامهای_اجرایی پروژهها و تعیین #میزان_هدف شاخص #سالانه تا حدکثر 06/07/1403، تعیین فعالیتهای #تجزیه_پروژه با همکاری کلیه واحدها تا حداکثر سه هفته پس از تعیین گامهای اجرایی، همکاری جهت تشکیل جلسات بررسی #میزان_پیشرفت کمی و کیفی پروژهها توسط کمیسیون راهبری تحول شورای عالی آموزش و پرورش، و شورای هماهنگی و اجرایی سند تحول وزارت آموزش و پرورش، ارائه #گزارش_سالانه با همکاری اداره کل ارزیابی عملکرد و پاسخگویی به شکایات، و ارائه سالانه #لایحه_بودجه پیشنهادی بر اساس #نیاز_مالی اجرای پروژهها.
🔺حال که #نقشه_راه ابلاغ شده، تقریباً همه چیز برای حرکت بر روی ریل آن آماده است. تنها نیازمند #ارادهایم که از یکطرف #مجریان در کلیه سطوح ستادی، استانی، منطقهای و مدرسهای، و طرف دیگر #ناظران در کلیه سطوح فراسازمانی، سازمانی و مردمی، نقش خود را در ایجاد تحول در آموزش و پرورش مبتنی بر سند تحول، ایفا کنند. إن شاءالله.
پینوشت:
(1) فایل نقشه راه اجرای سند تحول بنیادین ابلاغشده، ضمیمه شده است.
#پرونده_نقشه_راه #سند_تحول #دولت_چهاردهم #ریل_گذاری #ابلاغ #اجرا
🧭 @education_policy
🔰 بندی برای اجرا نشدن؛
بند الف ماده 92 برنامه هفتم پیشرفت
✍️ شهرام رامشت
🔹برنامههای پنجساله #پیشرفت یکی از راههای برنامهریزی میان مدت است که سابقه استفاده از آن در کشور ما به سال 1328 بر میگردد. پس از انقلاب اسلامی 7 برنامه پیشرفت به نگارش در آمده که آخرین آنها، یعنی برنامه هفتم، پس از کش و قوسهای بسیاری که برنامه ششم داشت و بهجای 5 سالهبودن (1396-1400) در هفت سال اجرا نشد (!)، در 2 تیرماه 1403 #ابلاغ شد (1).
🔸از مهمترین مادههای بخش #آموزشوپرورش این برنامه در فصل 19، ماده 92 است که ناظر به #آسیبشناسی دقیقی تدوین شده است. این ماده قصد دارد با توجه به فصل هشتم سند تحول بنیادین، مسائل #آموزشوپرورش را از یک امر بخشی به یک #امر_ملی تبدیل کند. در راستای این امر، شاید مهمترین بند آن، بند الف باشد. در این بند آمده:
«ماده (92) الف- بهاستناد بند «د» فصل هشتم #سند_تحول بنیادین آموزشوپرورش، دستگاههای اجرائی مکلفند بر اساس برنامه تقسیم #کار_ملی و #نقشه_راه اجرای سند تحول بنیادین آموزشوپرورش و #الگوی_نظارت و نظام شاخصها و استانداردهای ارزشیابی این سند که ظرف سهماه از لازمالاجرا شدن این قانون توسط وزارت آموزشوپرورش و تأیید کارگروه (کمیته) برنامهریزی شهرستان تهیه میشود و به #تصویب هیأت وزیران میرسد، نسبت به دراختیار گذاشتن #امکانات و #منابع خود بر اساس اعلام نیاز واحدهای آموزشی، پرورشی و ورزشی وزارت آموزشوپرورش اقدام نمایند.»
🔹در واقع این بند اشاره به آن دارد که کلیه دستگاههای اجرایی میبایست متناسب با تقسیم کار ملی و نقشه راه اجرای سند تحول، امکانات خود را در اختیار آموزشوپرورش قرار دهند. هر چند در نگاه اول به نظر میرسد این بند #گرهگشای بسیاری از #مشکلات آموزشوپرورش در پنج سال آینده است، اما متأسفانه خطایی در نگارش این بند رخ داده که میتواند مسیر اجرای آن را #پرپیچوخم یا #غیرممکن کند.
🔸در نسخه ابلاغشده #برنامه_هفتم پیشرفت، جمله «تأیید کارگروه (کمیته) برنامهریزی شهرستان تهیه میشود» به این بند از ماده 92 اضافه شده که نه در نسخه پیشنهادی وزارت آموزشوپرورش به #دولت، نه در نسخه پیشنهادی #دولت به #مجلس شورای اسلامی، و نه در نسخه پیشنهادی #مجلس شورای اسلامی به #شورای_نگهبان، اثری از آن وجود نداشته است!
🔹اما اضافهشدن چنین جملهای چه معنایی در اجرای این حکم ایجاد میکند؟ در واقع این جمله شرطی پیشینی به تصویب «برنامه تقسیم کار ملی»، «نقشه راه اجرای سند تحول» و «الگوی نظارت و نظام شاخصها و استانداردهای ارزشیابی» اضافه میکند و آن این است که پیش از تصویب آنها در هیأت وزیران، آموزشوپرورش #مکلف است تأیید کارگروه (کمیته) برنامهریزی شهرستان را نیز برای هر یک از این اسناد دریافت کند، سپس این اسناد را به تصویب هیأت وزیران برساند.
🔸کار وقتی گره میخورد که بدانیم ذیل #سازمان_برنامه و بودجه در هر #شهرستان (سازمان مدیریت و برنامهریزی)، یک #کارگروه_برنامهریزی وجود دارد. بهعبارت دیگر، 483 کارگروه برنامهریزی شهرستان در ایران وجود دارد و آموزشوپرورش #مکلف است ظرف مدت سه ماه، ضمن #تدوین این اسناد، #موافقت و #تأیید 483 کارگروه شهرستان را نیز پیش از تصویب در هیأت دولت بگیرد!
🔹این جمله اگر پس از #تصویب هیأت دولت اضافه شده بود، شرایط #اجرا بسیار تغییر مییافت. در این صورت، میشد اینطور برداشت کرد که #آموزشوپرورش هر ساله برای استفاده از #ظرفیتها و #امکانات دستگاههای اجرایی در شهرستانهای مختلف، نیازمند به #همکاری با کارگروه برنامهریزی شهرستان است که نهتنها امری #ناممکن و #نامطلوب نیست، بلکه در همراهی و ایجاد #گفتمان درون استانی-شهرستانی نیز بسیار مؤثر است.
🔺اضافهشدن یک جمله در جای نامناسب، آنهم پیش از #ابلاغ برنامه و #عدم_اجماع نخبگانی بر سر آن، اجرای یکی از #مهمترین بندهای برنامه هفتم پیشرفت را برای آموزشوپرورش دچار #حاشیه و #ابهام کرده است. حال باید دید با توجه به تأکیید #رئیس_جمهور بر اجرای احکام برنامه هفتم پیشرفت، #وزیر آموزشوپرورش و همکاران ایشان نسبت به #اجرای این بند چه تصمیمی گرفته و چگونه ابهامات آنرا #مرتفع میکنند.
پینوشت:
(1) بررسی تفصیلی کلیه بندهای برنامه هفتم پیشرفت در حوزه آموزشوپرورش نیازمند مجال دیگری است که إنشاءالله در قالب #پرونده_برنامه_هفتم_پیشرفت به آن خواهم پرداخت.
🌱 #برنامه_هفتم_پیشرفت #سند_تحول #نقشه_راه #آموزش_و_پرورش #امر_ملی #اجرا #خطمشیگذاری #برنامهریزی
🧭 @education_policy