#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔹رسول خدا صلّی الله علیه وآله فرمود:
خداوند بخشنده و بلندمرتبه از بین شهرها چهار شهر را برگزید، پس فرمود: قسم به انجیر و زیتون و به طور سینا و به این شهر امن؛ انجیر مدینه است، زیتون بیت المقدس است، طور سینین کوفه است و شهر امن مکه.[تفسیرصافی۵/۳۴۶]
📄چند نکته و پیام:
1⃣ مهمترین نقطه در هر چهار شهر که در روایت آمده و در قرآن مورد قسم خداوند است، مساجد آنهاست: مسجدالنبی، مسجدالاقصی، مسجد کوفه و مسجدالحرام،
🔻بنابراین:
الف) اصل در این شهرها به مساجدشان که خانه های خداست می باشد نه آثار باستانی یا چیزهای دیگر.
ب) در هر یک از حکومتهای جهانی الهی که محقق شده یا خواهد شد یکی از این مساجد مرکز حکومت است:
- ابتدای پیدایش بشر (با همان تعداد کم) حکومت حضرت آدم علیه السلام در خانه کعبه،
- حکومت جهانی حضرت سلیمان علیه السلام در مسجدالاقصی،
- حکومت رسول خدا پیامبر آخرالزمان صلّی الله علیه وآله در مسجدالنبی،
- حکومت جهانی حضرت مهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف در مسجد کوفه؛
درنتیجه نباید نقش بی بدیل مساجد را در آینده جهان دست کم گرفت.
2⃣ چیزهایی مورد قسم واقع می شوند که وجودشان حقیقی باشد نه اعتباری، دائمی باشند نه موقتی، مورد تعظیم بین طرفین تخاطُب باشد نه تحقیر، پس:
الف) مساجد سرشناس الهی وجود حقیقی دارند که هیچگاه و در هیچ صورتی منعزل نخواهند شد و امکان تبدیل یا تغییر یا تخریبشان نیست حتی در ضرورتهایی که در فقه اجازه تخریب مسجد را داده اند مثل در مسیل یا مسیر عمومی و موجب عسر و حرج مردم قرار گرفتن،
ب) یقیناً وقتی شهری (که با مسجدش شناخته و مورد احترام است) مورد قسم خداوند در قرآن قرار می گیرد نمی توان به آن تعرّضی داشت،
ج) به همین خاطر که مساجد وجودشان:
- حقیقی است:
طبق این سه آیه،
- از پیش تعیین شده است:
طبق روایتی از امام صادق علیه السّلام هست که عرض كردم: من نماز خواندن در مساجد آنان (اهل سنت) را دوست ندارم.
فرمود: چنین مباش. زيرا هيچ مسجدى نيست مگر آنكه بر قبر پيامبر، يا وصى پيامبر ساخته شده است كه او در آنجا شهيد شده و از خون او بر آن بقعه پاشيده شده ... .
[ترجمه فروع کافی۲/۲۴۸]
- شعور دارد طبق روایاتی از جمله:
. عَنْ أَبی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قالَ:ثَلاَثَةٌ یَشْکُونَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْهَا مَسْجِدٌ خَرابٌ لا یُصَلَّی فِیهِ. [مستدرک۳/۳۶۵]
. عَنْ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: إِنَّ اَلْمَسْجِدَ یَشْکُو اَلْخَرَابَ إِلَی رَبِّهِ وَ إِنَّهُ لَیَتَبَشْبَشُ مِنْ عُمَّارِهِ إِذَا غَاب عَنه ثُمَّ قَدِمَ کما یَتَبَشْبَشُ أَحَدُکُمْ بِغَائِبَهِ إِذَا قَدِمَ عَلَیْهِ. [همان]
3⃣ همانطور که نماز در این مساجد با ترتیبی مشخص در روایات افضل است سپس در مساجد جامع سایر شهرها و سپس در مساجد محل و سپس در سایر مساجد مثل بازار،
می توان گفت با همین نظم هِرَمی و ترتُّبی حکومت جهانی مهدوی برنامه ریزی و تشکیل خواهد شد:
۱-کعبه قبله همگان و در رأس همه مساجد،
۲-مسجدالنبی بعنوان مسجد رسول،
۳-مسجد کوفه بعنوان مرکز خلافت و حکومت جهانی امام معاصر،
۴-مسجدالاقصی بعنوان رابطِ اَقصی نقاط عالَم با مرکز حکومت و مرکز وحدت تمام ادیان الهی اعم از ابراهیمی، یهودی، مسیحی و اسلامی
البته با توجه به این نکته که تمام سلولهای این هرم باید مسجد (خانه خدا) باشد.
✍محمدرضا قرائتی
۶ آبان ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
📑چند روایت در ذیل آیه اول و چند نکته:
الف) طبق روایتی [در تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۲۴۸/ بحار الأنوار، ج۹، ص۲۲۹/ القمی، ج۲، ص۱۴۲/ نورالثقلین/ البرهان]، وقتی رسول خدا صلّی الله علیه وآله قریش را به اسلام و هجرت دعوت فرمود ولی آنان گفتند: «اگر با تو از هدایت پیروی کنیم از سرزمینمان ربوده میشویم». از این رو خداوند عزّوجّل فرمود: ﺁﻳﺎ ﻣﺎ ﺁﻧﺎﻥ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺣﺮم امنی جای ﻧﺪﺍﺩﻳﻢ که هر ﻧﻮﻉ ﻣﺤﺼﻮلی ﻛﻪ رزقی ﺍﺯ سوی ﻣﺎﺳﺖ ﺑﻪ ﺳﻮﻱ ﺁﻥ ﮔﺮﺩﺁﻭﺭی ﻣﻰﺷﻮﺩ؟ ﻭﻟﻲ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺁﻧﺎﻥ نمی دانند.
📍بنابراین:
1⃣ نا امنی از ربوده شدن در اطراف بیرون از حرم مکه و امنیت در حرم مکه امری مسلّم بوده که قریش به آن اقرار کرده و خداوند امنیت در حرم را به آنان یادآور می شود.
2⃣ حرم، محل زیارت و عبادت و بطور کلی هر مسجدی از مساجد خدا باید محل آرامش و ذکر خدا باشد لذا در روایات و احکام فقهی نیز از حوادث و اخبار تنش آمیز در مسجد از جمله مسجدالحرام و برنامه های مسجدی از جمله حج و اعتکاف بسیار نهی شده است مثل: رفث، جدال، فسوق، عصیان، فریاد، اعلام گمشده، حمل سلاح، حمل جنازه، پوشیدن لباس نظامی که موجب اضطراب شود و ... .
3⃣ اهل مسجد نباید فقط به امنیت مسجد بسنده کرده و پناهنده و از اطراف آن غافل شوند بلکه نسبت به بیرون از مسجد هم مسئول اند و باید در صورت لزوم به اطراف آن هجرت کرده و وظایف خود را انجام دهند، حال دعوت و جذب به مسجد و دین باشد یا ایجاد امنیت باشد یا هر وظیفه ی دیگری.
ب) طبق روایت دیگری [در تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۲۴۸/ بحارالأنوار، ج۳۵، ص۸۷/ روضهًْ الواعظین، ج۱، ص۵۴/ المناقب، ج۱، ص۵۹/ نورالثقلین] پیامبر صلی الله علیه وآله (در پاسخی به سؤال قریش که اهل مکه بودند) فرمود: «برای همهی مردم از سپید و سیاه و سرخ و عرب و غیر عرب مبعوث شدهام و سوگند به کسی که جان من در دست اوست من همگان را سپید و سیاه را و هرکس را که بر سر کوهها و جزایر و دریاهاست به این آیین فرا میخوانم و فارسیان و رومیان را هم همین امسال به این کار فرا میخوانم. ای مردم! من فرستاده خدا به سوی همه شما هستم.»
📍بنابراین:
1⃣ طبق آیات ابتدایی که گفته بودیم اساسنامه و قواعد کلی و مبنایی احکام و آداب و هویت مساجد است کعبه را برای همه مردم قرار داده شده [وُضِعَ لِلناس]، موجب برکت و هدایت [مبارکاً و هدیً]، موجب امنیت [أمناً]، بازگشتنگاه مردم [مَثابةً] و ... جهانی معرفی می کند، امامت جماعتش نیز باید برای همه مردم و جهانی باشد یعنی مقیاس هر مسجدی با مقیاس امام جماعتش باید منطبق و هماهنگ باشد لذا همان نسبتی که مسجد جامع با مسجد محل دارد در امام جماعت نیز باید مراعات شود پس وقتی امامِ مسجدِ محل باید قدرت مدیریت فرهنگی محله را داشته باشد امام مسجد جامع باید قدرت مدیریت محلات شهر را داشته باشد.
2⃣ در نظر امامِ مسجد، نژاد و جناح و قوم و قبیله نباید تفاوتی داشته باشد.
3⃣ از ابتدای شروع کار رهبر، پیشوا و امام باید حدود و ثغور فعالیتش مشخص باشد.
ج) طبق روایتی دیگر [در تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۱۱، ص۲۴۸/ بحار الأنوار، ج۳۰، ص۷/ نورالثقلین] امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه ای نوشته است: خداوند قریش را به سه آیه از قرآن و عموم عرب را به یک آیه اختصاص داده است.
پس اهل حرم و خانه خدا همیشه زیر ذره بین هستند و بیشتر مورد تأکید قرار می گیرند همانطور که در قرآن کریم در مورد اطرافیان و نزدیکان رسول خدا صلّی الله علیه وآله، در مورد قوم بنی اسرائیل، یا علما در روایات، همین دقت نظر را داریم، لذا بر اهل مسجد لازم است در اعمال و رفتار خود بیشتر از دیگران دقت کنند.
💢اما آنچه که در مورد آیه دوم به چشم می خورد استفهامی است که اهل حرم را بخاطر نعمتی که از آن بهره می برند اما شُکرش را بجا نمی آورند بازخواست می کند؛ به اصطلاح نمک می خورند و نمکدان می شکنند.
در حالی که در اطرافشان آنقدر نا امنی هست که مردم ربوده می شوند ولی حرمشان را امن کرده ایم، به باطل ایمان می آورند و نعمتهای خدا را کافر می شوند؟
⁉️ حال طبق همین عبارات و مضامین، جا دارد از خود بپرسیم:
- چرا انقلابمان قبل از پیروزی از مساجد شروع شد ولی بعد از پیروزی به غیر مساجد ختم شد؟
- چرا موقع انتخابات از مساجد استفاده می شود ولی بعد از انتخابات نفعی به مسجد نمی رسد؟
- چرا در وقت بحرانها مثل جنگ، سیل، زلزله و شیوع کرونا مساجد در صف اوّلند ولی در وقت عافیت و تقسیم بودجه و امکانات در صف آخرند؟
- چرا بسیاری از مسئولین قبل از انتخابات در بین اهل مسجدند ولی پس از انتخابات در بین دیگران؟
- چرا موقع نیازها و مشکلات دستمان به مساجد و اهلشان دراز است و برایشان انواع تکالیف شرعی و قانونی و اخلاقی تعیین می کنیم اما در موقع بی نیازی برای غیر مسجدیها بودجه و امکانات تصویب می کنیم؟
- چرا بیشتر شهدا و خیّرین که جان و مال داده اند اهل مسجدند ولی بیشتر کسانیکه از جامعه و بیت المال جان می گیرند و مال می برند غیر مسجدی؟
✍محمدرضا قرائتی
۱۳ آبان ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
📄 چند نکته:
الف) از آنجا که هیچ فعلی از خداوند بی حکمت نیست و از مجموع چند آیه فوق نیز این مطلب وجود دارد که خلقت زمین را در واقعه ای به نام دَحوُالأرض از زمین کعبه شروع می کند و از آنجا هم توسعه می دهد؛
در امتداد این سنت الهی شاهد سنت بشری هستیم که حضرت آدم علیه السلام ابتدا خانه کعبه را بنا و شروع به هدایت کرد (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ [آل عمران/۹۶])؛
📍در سنت نبوی نیز می بینیم در بدو رسالت از مسجدالحرام اولین نمازجماعت و در بدو هجرت و ورود خود چه در روستای قبا و چه در شهر یثرب خانه خدا را بنا کرد و از مسجدالنبی شروع به تشکیل مدینةالنبی کرد؛
و إن شاءالله در ظهور حضرت مهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف شروع از خانه کعبه و حکومت در مسجد کوفه و سکونت در مسجد سهله را شاهد خواهیم بود؛
ما نیز به عنوان پیروان آنان از این قاعده مُستثنا نیستیم و چه برای تمدّن سازی و چه برای مقدمه سازی ظهور، ناچار به پیروی از همین سنن الهی، نبوی و مهدوی هستیم.
ب) سنت دیگر در تمدن سازی تکوینی و تشریعی با شروع از خانه خدا، تقدُّس بخشی به آن به عنوان تنها مکان مقدس یاد می شود با این روش که خداوند آن زمین را مورد قسم قرار داده و به پیامبرش این نعمت را یادآور می شود که اهل آن زمین است؛
خود رسول گرامی اسلام صلّی الله علیه وآله نیز مسجدالنبی را بعد از مسجدالحرام با فضیلت ترین مسجد معرفی می کند؛
در روایات ائمه معصومین علیهم السلام نیز مسجد کوفه که محل خلافت و حکومت اولین و آخرین وصیّ پیامبر هست را بعد از آن دو مسجد با فضیلت ترین مسجد معرفی می کنند؛
مسجدالاقصی نیز که از وصفش مشخص است مرکزیتی برای اقصی نقاط جهان اسلام قرار گرفته؛
فقها و علما که ورثةالأنبیا و وکلای معصومین در دوران حضور بوده و جانشینان معصومین در دوران غیبت هستند نیز مساجد جامع هر شهر و منطقه ای را بافضیلت ترین مسجد در آنجا معرفی کرده و برای آن قداست و مرکزیت بیشتری قائل می شوند؛
لذا دومین کار برای تمدّن سازی بعد از بنای مسجد در هر جامعه بشری و شهری، تقدُّس و مرکزیت بخشی به مساجد جامع هست.
ج) نکته حائز اهمیت آن است که در تمام اینگونه آیات، شرافت و قداستِ مساجد منتسب به خداوند متعال است نه دیگران حتی پیامبران و معصومین مثل مساجدالله، بیت الله و ... ؛
📌بنابراین انتساب مسجد که خانه خداست به دیگران نقض فلسفه وجودی مسجد است [فلاتدعوا مع الله أحدا] و از کار انداختن کارکردهای مسجد.
📚 جمع بندی خلاصه:
الف) آفرینش زمین، شهرسازی و تمدّن از مسجد؛
ب) فرهنگ سازی از طریق تقدّس سازی مسجد؛
ج) انتساب مسجد به خدا، موجب تطهیر مسجد و فعال سازی کارکردهای آن.
✍ محمدرضا قرائتی
۲۵ آبان ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
✉️نکات و پیام ها:
1⃣ برای اقامه اوامر الهی از جمله احیای شعائر دینی (مثل مسجد) باید سختی کشید. [أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ]
2⃣ باید در جهاد در راه خدا (مثل سختی تعمیر مسجد) از خودش کمک گرفت. [رَّبَّنَا...]
3⃣ در سختیها باید از خودمان شروع کنیم (تا دیگران باورمان کنند). [إِنِّي أَسْكَنتُ...]
4⃣ مهاجرت یکی از سخت ترین راههای انجام دستورات الهیست که گاهی لازمه عمران و احیای مسجد هست. [أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ]
5⃣ یکی از شعائر الهی که در حفاظتش تکلیف داریم خانه خداست. [عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ]
6⃣ صِرف خانه خدا هدف نهایی نیست بلکه برای اقامه نماز و بندگی خداست (که البته اقامه نماز در غیر مسجد در خطر انحراف است). [لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ]
7⃣ برای اقامه دین از جمله خانه خدا نیاز به همراهی دیگران داریم و به تنهایی توان به نتیجه رساندنش را نداریم. [فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِّنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ]
8⃣ برای رسیدن به اهداف عالیه باید دلجو و به فکر همراهان و یاری دهندگان باشیم. [وَارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ]
9⃣ در هر عبادتی از جمله مسجدسازی و احیای مساجد باید توحیدمان را تقویت و حفظ کنیم و توجّهمان به خدا باشد. [رَّبَّنَا...]
🔟 در عمرانِ مسجد سه رکنِ معبود، معبَد و عبادت را باید مدّ نظر قرار داد [رَّبَّنَا، بَيْتِكَ، الصَّلَاةَ]، کما اینکه برای حفظ دین باید به چهار اصل مکتوب (خدا بعنوان مبدأ و قیامت بعنوان معاد)، کاتب(رسول و اوصیائش)، کتاب (قرآن) و مکتب (خانه خدا بعنوان قبله) توجّه کرد و الا حتماً منحرف از دین خواهیم بود.
✍محمدرضا قرائتی
۶ آذر ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
✉️ نکات و پیام ها:
1⃣ محوریت مسجد عامل مذهبی شدن شهرها و محلات.
2⃣ لزوم امام صالح برای هر مسجد. [وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ ...]
3⃣ امنیت محلات لازمه فعالیت مساجد. [رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا]
4⃣ التزام اعتقادی و عملی اهل مساجد به اسلام. [اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَامَ]
5⃣ پیامبر هرچند حضرت ابراهیم علیه السلام و فرزندانش هرچند اسماعیل و اسحاق علیهماالسلام در خطر بت پرستی هستند، تاریخ مکه و کعبه قبل از ظهور اسلام گواه بر همین مطلب است، اهل مساجد که نه پیغمبرند و نه پیغمبرزاده به طریق اولی در خطرند. [اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الْأَصْنَامَ]
6⃣ همراه کردن خانواده در فعالیتهای دینی از جمله در امورات مسجد. [اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ- وَ مِن ذُرِّيَّتِي]
7⃣ هرچند مأمور به وظیفه (تعمیر و تطهیر مسجد) هستیم ولی نتیجه را باید از خدا بخواهیم. [رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاءِ]
8⃣ هدف در مسجدسازی و خدمت در آن، اقامه نماز باشد. [رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ]
از این دیدگاه مسجد سه حالت دارد:
الف) مسجدی که نماز در آن اقامه شود ثمرات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و ... هم خواهد داشت؛
ب) مسجدی که نماز در آن فقط خوانده شود (نه اقامه) نمازخانه خواهد بود و ثمرات مذکور را نخواهد داشت، نه ضرری دارد و نه نفع چندانی؛
ج) مسجدی که نماز در آن خوانده نشود اصلاً کاری نشده است حتی اگر چندین فعالیت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و ... در آن انجام شود.
⭕️ نکته: اقامه و به پاداشتن نماز چندین جزء دارد:
1⃣ رعایت زمان، مکان و شکلِ نماز یعنی اولِ وقت، مسجد و جماعت.
2⃣ تبلیغات، استقبال و پذیرایی یعنی اذان، مصافحه و معانقه و احوالپرسی، نماز جماعت نیکو و مختصر.
3⃣ سراغ گرفتن، پیگیری و حل مشکلاتِ حاضرین و غائبین یعنی گرفتن آمار کسانی که آمده اند به مسجد و نیامده اند، علت حضور و غیبتشان چیست، برآورده ساختن حاجاتشان در امور مربوطه.
تمام این موارد در جزئیاتشان طبق شرایط، کیفیت و کمیتِ ثابت و متغیر دارد که پرداختن به آنها فرصت مناسب می طلبد.
✍محمدرضا قرائتی
۱۱ آذر ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
✉️ نکات و پیام ها:
1⃣ حضرت ابراهیم علیه السلام آخرین آزمونها را در کنار خانه خدا با موفقیت گذراند.
2⃣ اهدای مدال افتخار قبولی در امتحانات در کنار خانه خدا به او اهدا شد.
3⃣ پاداش پیروزی بر سختیها برای او از طرف خداوند، امامت و پیشوایی بر همه مردم بود در مسجد بود.
4⃣ اعطای مقام امامت بر مردم در مسجد در اوج عزت است، چون:
_ اعطای نشان امامت از طرف خودِ خداوند متعال به قرینه ضمیر متکلم وحده [جَاعِلُكَ] بطور خصوص برای حضرت ابراهیم علیه السلام است، چرا که مقام امامتِ عام و تعیُّن آن بطور عمومی بر او نیست؛
_ امامت بمعنای پیشوایی بر امت است اما با تصریح الف و لام جنس برای مردم [لِلنَّاسِ] امامت بر مردم در همه ی ازمنه و امکنه را دارد؛
_ شاید هر کس در هر مکانی دارای مقام و مرتبه و اختیاراتی باشد اما در خانه خدا هیچکس این سه جایگاه را ندارد جز بندگی مگر اینکه خداوند خودش مقامی را در مسجد به شخصی بدهد مثل امامت در این آیه [قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ] یا اقتدای به مقام ابراهیم در [وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى] و نمونه های دیگر در تاریخ ادیان الهی؛
5⃣ حکم عقل هم ایجاب می کند که در خانه خدا جای انتصاب خلیفه ی خداست و اگر غیر این باشد جای سؤال دارد.
لذا دعوت عمومی پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله و امام زمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف نیز از کنار خانه کعبه بوده و خواهد بود، انحراف از این مقام هم در غیر مسجد یعنی سقیفه بنی ساعده بوده، بعد از بازگشت مردم به امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در خانه بیعتی صورت نگرفت و حضرت در مسجد با مردم بیعت کرد.
6⃣ مقامات در مسجد اکتسابی نیست بلکه اعطایی است بعبارت دیگر تعیینی نیست بلکه تعیُّنی است یعنی هر کس بخواهد نمی تواند امامت جماعت مسجد را بدست بیاورد بلکه این مقام باید به او اعطا شود.
❓سؤال: چه کسی اعطا میکند؟
⭕️ پاسخ: اول به حکم خدا یا منصوب خاص از طرف خدا مثل امام معصوم یا منصوب از طرف او، در غیر اینصورت دعوت یا استقبال و رضای عموم مأمومین اهل مسجد به امامت شخصی تفویض می شود، طبق آیه [وُضِعَ لِلنّاس] و حکم شرعی [المسجد وُضِعَ لِکافَّةِ الناس]؛
7⃣ البته که انتخاب مأمومین باید از بین اشخاصی باشد که شرایط امامت را دارا باشند مثل حلالزادگی، مرد بودن برای مردان و ... . [لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ]
8⃣ شاید زن بتواند به زن اقتدا کند، شاید حرامزاده به حرامزاده اقتدا کند، شاید معلول جسمی بتواند امام جماعت قرار بگیرد اما ظالم تخصُّصاً صلاحیت نداشته و به هیچ عنوان نمی تواند امام قرار بگیرد. [لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ]
چرا که ظالم یا در عقیده ناقض حکومت خداست و یا در عمل و کسی که معتقِد یا عامِل به دستورات خداوند نیست جایی برای خلافت الهی که مساوی با امامت مردم هست را ندارد.
9⃣ اگر بنده ای نزد خداوند جایگاهی پیدا کند می تواند برای عزیزانش از خداوند چیزی بخواهد؛ در اینجا پروردگار با مقام و منزلتی که برای پیامبرش قائل است باز هم ظالمان را از گروه رستگاران خارج می داند. [لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ]
🔟 البته ثبوت ظلم افراد و تشخیص آن، بحث بسیار وسیعی دارد که به آن ورود نکردیم و فرصت لازم می طلبد.
✍محمد رضا قرائتی
۱۶ آذر ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
💠 نکته اول:
با توجه به آیات قبلی، خداوند ابتدا حضرت ابراهیم علیه السلام را آزمود؛ وقتی در امتحانات موفق شد، پروردگار افتخار امامت بر همه مردم را به او داد، سپس دعا کرد که این افتخار را نصیب فرزندانش هم بکند که پاسخ شنید نصیب ظالمین نمی شود؛
در آیه بعدی خدا کعبه را محل اجتماع امنی برای مردم قرار داد و امر فرمود همگان به حضرت ابراهیم (ع) اقتدا کنند، و مسئولیت تطهیر مسجد و افتخار خادمی طائفین و عاکفین و نمازگزاران را به او و فرزندش عطا کرد؛
سپس در این آیه برای خانه خدا و اهلش دعا کرد و باز هم خداوند گوشزد فرمود که کافران نصیب چندانی نبرده و وعید عذاب داد.
💬 پیامها:
1⃣ بعد از هر موفقیتی خدای متعال به حضرت ابراهیم علیه السلام در مسجد پاداش داد و بی دلیل خداوند به کسی مقام امامت در خانه خود را نمی دهد.
هر کسی صلاحیت امامت جماعت در مسجد را نمی دهد مضاف بر اینکه خداوند به پیامبرش نمی فرماید امام جماعت بشو بلکه به دیگران می فرماید به ابراهیم اقتدا کنید.
2⃣ حضرت ابراهیم (ع) بعد از هر موفقیت و دریافت پاداش، از خداوند دعا کرد و یکی از مقامات استجابت دعا مسجد است.
3⃣ خداوند حتی دعای پیامبرش را بی قید و شرط نپذیرفته و کافر و ظالم را خارج از رحمتش می داند حتی اگر اهل مسجد باشد مثل مشرکین مکه.
4⃣ کفران اهل مسجد گناهشان بیشتر از دیگران است.
💠 نکته دوم: [رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا]
مهمترین و اولین چیز در مسجد امنیت است:
[وَ مَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا] آل عمران/۹۷
[رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا الْبَلَدَ آمِنًا] ابراهیم/۳۵
[أَوَلَمْ نُمَكِّن لَّهُمْ حَرَمًا آمِنًا] قصص/۵۷
[أوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا آمِنًا] عنکبوت/۶۷
[لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ] فتح/۲۷
📄پیام:
امنیت مسجد مصادیق گوناگونی دارد به عنوان مثال:
الف) امنیت روحی:
نهی از فریاد زدن، اعلام گمشده، قراردادن جنازه اموات، بردن سِلاح، لباس نظامی، مجادله و ... .
ب) امنیت بهداشتی:
نهی از خوردن پیاز و سیر قبل از رفتن به مسجد، انداختن آب دهان، ورود با کفشهای کثیف، زدن کفشها به زمین هنگام خروج و ... .
ج) امنیت روانی:
نهی از طلاکاری، تصویر انسان و حیوان، مسقف کردن غیرضروری و ... .
💠 نکته سوم: [وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ]
رزق و روزی اهل مسجد و همسایگان مسجد باید مدّ نظر قرار گیرد.
📄پیام:
از قدیم پذیرایی در مساجد مرسوم بوده و علاوه بر آن معمولاً بازار اصلی شهر در اطراف مسجد جامع و نیازهای معمول محلات نیز در اطراف و در مسیر مسجد محله یافت می شده، در این صورت قبل از هر چیز پذیرفته شده که بی دلیل مانع کسب مردم در مسیر مسجد و اطراف آن نشویم، البته مسلّم است که از خرید و فروش در داخل مسجد نهی شده است.
💠 نکته چهارم: [وَ مَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَىٰ عَذَابِ النَّارِ]
کافر هرچند همسایه مسجد باشد اما بهره اش بسیار کم و البته فقط دنیوی خواهد بود.
📄پیام:
1⃣ اهل مسجد هر چه ایمانش به خدا و روز قیامت بیشتر باشد، بهره اش از مسجد نیز بیشتر خواهد بود، چه در دنیا و چه در آخرت.
2⃣ کافر فقط کمی بهره دارد آن فقط در دنیا اما در آخرت عذاب خواهد شد.
✍محمدرضا قرائتی
۲۷ آذر ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
✉️ نکات و پیام ها:
1⃣ دین و مظاهرش همچون مسجد نیاز به بروزرسانی دارد و در مقابل بی رونقی آن مسئولیم این وظیفه ای کفائی و همگانیست.
2⃣ در امتثال اوامر الهی و اِحیای مظاهر دینی همچون ساخت یا تعمیر مساجد، مراعات شئونات اجتماعیِ عرفی معنا ندارد و حتی پیامبرانی مثل حضرات ابراهیم و خاتم [صلواتُ الله علیهما و آلِهما] دست به کار شده اند، دیگران که جای خود دارند.
3⃣ شاید برای رهبری و امامتِ مردم یک نفر (حضرت ابراهیم علیه السلام) کافی باشد اما برای ساخت و یا تعمیر، همکاری گروهی (حضرات ابراهیم و اسماعیل علیهم السلام و اطرافیان) می طلبد.
4⃣ امام جماعت و جمعه فقط پیشوای جامعه نیستند بلکه در خدمات هم باید در کنار پیروان باشند و در سختیها هم خود آستین بالا بزنند.
5⃣ در ساخت و تعمیر خانه خدا:
_ نباید دست به دامان دیگران شویم و برای خانه خدا دست به گدایی دراز نکنیم؛
_ ابتدا خودمان دست به کار شویم سپس دیگران را به کار بگیریم؛
_ بیش از ضرورت در ساخت و ساز سختگیری نکنیم؛
_ مطالبه دستمزد درست نیست بلکه چون مسجد اختصاص به خدا دارد فقط باید از خود خداوند تمنّای اجرت کرد؛
_ هرچند ثمرات و برکاتش برای همه مردم است نمی توان بر دیگران منّت گذاشت.
6⃣ طبق ظاهر آیه، هردویشان بدون فاصله (قبل از خشک شدن عرقشان) از خداوند درخواست قبولی عملشان را کردند.
7⃣ به قرینه عبارت [یرفع ... القواعِدَ مِنَ البیت]: _ حضرت ابراهیم علیه السلام به همان اندازه لازم، مسجد را تعمیر کرد، نه بیشتر یا کمتر؛
_ در هیچ کدام از دستورات الهی و سیره انبیا به تجملّات معماری سفارش نشده است حتی در حکومت حضرت سلیمان علیه السلام و معمولاً منشأ تجملگرایی در معابد دستور پادشاهان و سلاطین بوده، به همین دلیل در روایات از سقفهای بلند، طلاکاری و امثال آن نهی شده است.
⭕️نکته: البته که وجود امکانات رفاهی جهت تسهیل در زیارت و عبادت حتی در آن زمان از ملزومات مسجد بوده اما آنچه که اضافات محسوب می شود در مسجد ناپسند است خصوصاً چیزهایی که به دلیل چشم نوازی انسان را از یاد خدا بازمی دارد چون مسجد موضع عبادت و یاد خداست.
✍ محمد رضا قرائتی
۲ دی ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
✉️ نکات و پیام ها:
1⃣ هشت مرتبه از ماده اعتکاف استفاده شده که سه بار آن در ادیان الهی و پنج بار در مورد مشرکین استعمال شده است.
در ضمن، از گذر حضرت موسی (علیه السلام) و بنی اسرائیل از قومی که نزد بت هایشان معتکف بودند روشن می شود که قبل از آن هم رسم اعتکاف حتی در بین مشرکین نیز وجود داشته.
بنابراین اعتکاف یکی از روشهای عبادی است که هم در بین موحّدان رواج داشته و هم در بین مشرکان، پس اصل اعتکاف در همه ادیان و لو ادیان غیر الهی مسلَّم و پذیرفته شده است.
2⃣ یکی از خدمات پسندیده در مساجد خدمت به معتکفین است پس به طریق اولی یکی از عبادات اولی در مساجد خود اعتکاف است. [... طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطّائِفِینَ و الْعَاكِفِين ...]
3⃣ همانطور که مسجد برای همه مردم وضع شده [إِنَّ أَوَّلَ بَیت وُضِعَ لِلنّاسِ] برنامه های دینی مسجد نیز همگانی بودنش موضوعیت دارد مثل نماز جماعت و از جمله اعتکاف، طبق سنت پیامبر اسلام (ص) که با خانواده در مسجد معتکف می شد و الّا نهی از مباشرت (استمتاع) با همسران در حال اعتکاف که معنا نداشت و سالبه به انتفاء موضوع بود. [وَ لَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِد]
4⃣ در مسجد حقوق سابقین و لاحقین مساوی است و فردی بر فرد دیگر مقدم نیست حتی اگر بانی، واقف، عالم، مجاهد و از جمله معتکف باشد مگر اینکه حکم شرعی ایجاب کند مثل تقدم امام جماعت بر مأموم آن هم فقط در حین نماز جماعت، نه قبل و بعد از آن؛ بنابراین معتکف نمی تواند نمازگزارِ رهگذر را منع کند یا حتی خودش را مقدم بدارد و همینطور نمازگزار نمی تواند معتکف را بازدارد یا خودش را مقدم بدارد. [سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ]
🔻جمع بندی و تذکر:
1⃣ معتکف و نمازگزار نباید در مسجد برای یکدیگر مزاحمت ایجاد کرده یا از حضور یکدیگر در مسجد ممانعت کنند.
2⃣ قِشربندی در مسجد صحیح نیست لذا نمی توان معتکفین را از یکدیگر جدا و گروه گروه کرد.
3⃣ مُنکَرات مسجد و مُبطِلات اعتکاف در شرع معیَّن شده پس نمی توان به آنها افزود یا از آنها کاست.
4⃣ واجب در اعتکاف ماندن حداقل سه روز در مسجد همراه با روزه گرفتن است و تحمیل اعمال بیش از آن بر معتکف جایز نیست.
5⃣ اعتکاف اختصاص به مناسبت و ایام خاصی ندارد بلکه در بعضی ایام اولویت دارد مگر در عید فطر و قربان که چون روزه گرفتن حرام است اعتکاف در عیدین درست نیست.
6⃣ چه خوب است که اعتکاف در سایر ایام نیز رواج پیدا کند تا هم از ازدحام در مساجد کاسته شود و هم امکان اعتکاف برای افراد بیشتری فراهم شود و هم زمان بیشتری درب مساجد باز و امنیتشان نیز فراهم باشد و از بستن درب مساجد به روی عموم جلوگیری شود.
✍ محمدرضا قرائتی
۱۳ دی ۱۴۰۴
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
❇️مقدمه اول:
رسول خدا صلّی الله علیه وآله جانشین خدا، و امام معصوم علیه السلام جانشین رسول خدا بر روی زمین است.
❇️مقدمه دوم:
طبق روایات:
1⃣ امام باقر علیه السلام: امام قائم (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) از دامنه ذی طوی سرازیر با لشگری از اهل بدر که ۳۱۳ نفر هستند، سرازیر میشود. پشتش به حجر الاسود تکیه می کند و پرچم پیروزی را به اهتزاز در می آورد. [بحارالانوار،ج۵۲،ص۳۷۰]
2⃣ امام صادق علیه السلام: خانه دائمی آن امام (عج) در مسجد سهله خواهد بود. مسجد سهله مکان اصحاب ماست. [بحارالانوار،ط موسسةالوفاء،ص۵۲،ص۳۱۸]
3⃣ امام صادق(ع): حضرت قائم(عج) روزی میآید که بر منبر مسجد کوفه ایستاده است، ۳۱۳ نفر از هواداران او که اطراف او، پرچمداران هستند. [بحارالانوار،ط موسسة الوفاء،ج۵۳،ص۱۱]
🔸نتیجه:
مواقفِ قیامِ حضرت قائم (عج) مثل دیگر جانشینانِ خدا، مساجد که خانه های خدا هستند خواهد بود.
✉️ نکات و پیامها:
1⃣ کسانی که ایمان و عمل صالح داشته باشند مستحق جانشینی خدایند. [وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ]
2⃣ خداوند جانشینی چنین افرادی را وعده داده که وعده خدا تخلّف ناپذیر است. [وَعَدَ اللَّهُ...]
3⃣ این جانشینی برای همه زمین است و اختصاص به جغرافیای خاصی ندارد. [لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْض]
4⃣ کسان دیگری هم جانشینی فراگیر را داشته اند مانند حکومت حضرت سلیمان علیه السلام پس چون تجربه شده است امر غیرممکنی نیست. [كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ]
5⃣ دینداری امری سلیقه ای و مورد خوشایند انسان نیست بلکه ملاک حق بودن دین آنچه هست که مورد رضایت خدا باشد. [دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ]
6⃣ همین دین حق برای اکثریت قریب به اتفاق پیامبران، اوصیا و اولیا امکانپذیر نشد اما برای حضرت قائم (عج) ممکن خواهد شد. [وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ]
7⃣ طبق سنت الهیِ (إنَّ معَ العُسرِ يُسرا) این امکان اِحقاقِ حق و دین خدا به آسانی نیست بلکه پس از سختی (ترس)، آسانی (امنیت) حاصل خواهد شد. [وَ لَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا]
8⃣ همه این امور هدف نیستند بلکه وسیله اند بعبارت دیگر هدف از سختیهای پیش از ظهور، ظهور، قیام، تشکیل حکومت جهانی و ... اینست که فقط بندگی خدا شود و ذره ای به او شرک ورزیده نشود. [يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا]
9⃣ هر چه نعمت بیشتر شود گناهِ کفرانش بیشتر است. [وَ مَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ]
🔟 از آیه شریفه و روایات مذکوره استفاده می شود که مواقفِ این وعده بزرگ الهی در مساجد مورد عنایت خداوند خواهد بود و از این روال یک قاعده ای استنباط می شود که کسانی که جانشین خدا هستند فقط به خود او و اسباب و وسایل او تمسّک می جویند یعنی:
_ هدایتشان بسوی خدا،
_ کتاب و منطقشان کتاب خدا،
_ پایگاه و خانه شان خانه خدا،
_ و ... ؛
💢بنابراین یکی از ملاکات شناخت اولیای الهی پایگاه قراردادن مساجد بعنوان خانه های خداست.
1⃣1⃣ آنچه که برای ما تعیین تکلیف می کند اینست که برای عضویت در جبهه حق و قرارگرفتن در زمره ی پیروان حضرت مهدی (عجّل الله تعالی فرجه الشریف)، تمام شاخصه های مورد تذکر در این آیه شریفه را در خودمان بعنوان اهل مسجد مورد توجه و عمل قرار دهیم. (ایمان، عمل صالح، تمکین دین خدا، تلاش در ایجاد امنیت، توحید و ترک کامل شرک، شکرِ نَعَمات و ...)
چه بسا هر مسجد و اهل مسجدی که قواعد مورد انتظار را رعایت کند، آن مسجد پایگاهی برای آنحضرت و اهلش از یاوران او خواهند بود، ان شاءالله.
✍محمدرضا قرائتی
۱۵ بهمن ۱۴۰۴
۱۵ شعبان ۱۴۴۷
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
✉️نکات:
1⃣ کفّار مُحارِب یعنی کافرانی که با ما در حال جنگ هستند یا سرِ جنگ با ما دارند.
2⃣ کافر کتابی یعنی کافری که معتقد به یکی از ادیان الهیِ دارای کتاب هستند ولی نسبت به پیامبری حضرت محمد ص کافرند مثل یهود و مسیحیت؛
کافر غیر کتابی یعنی کافری که معتقد به هیچیک از ادیان الهیِ آسمانی دارای کتاب نیست، چه مشرک باشد و چه کافر مطلق؛
کافر محارب می تواند از هر دو قسم باشد.
3⃣اوامر الهی در قرآن کریم به معنی وجوب هست مگر اینکه آیات یا روایات قطعیه ای آنها را قید بزنند که تشخیص آن با فقهاست.
4⃣ عبارت [فتنه] اصطلاحاً به آشوب و غوغائی گویند که راه گریز از آن سخت و برای برخی محال باشد. یکی از گناهان بزرگ، فتنهگری بین مؤمنان است. این معصیت که گاه در محدودهای کوچک چون خانواده و یا در سطح وسیعی از اجتماع به وقوع میپیوندد، از ترکیب چندین گناه چون غیبت، تهمت، دروغ، تجسس، سلب امنیت و ... بهوجود میآید.
5⃣ موضوع این آیه کفاری هستند که مسلمانان را از خانه، کاشانه و وطنشان بیرون کرده و هنوز هم قصد جنگ و فتنه دارند.
💠 پیامها:
1⃣ امر به کشتن و اخراج کفار جنگی (حربی) با ذکر این قید که هر کجا که یافت می شوند یعنی جستجویشان کنید، بیابیدشان سپس بکشیدشان یا اخراجشان کنید؛ شاید بتوان برداشت کرد که ما در این حکم شرعی در این مورد، مأمور به نتیجه هستیم نه وظیفه یا بعبارت دیگر وظیفه ما در این مورد همان نتیجه است. [وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ]
2⃣ اگر چنین نکنیم آنها فتنه خواهند کرد، و فتنه بدتر از قتل است بمعنای دیگر کافرِ جنگی، ما را می کُشد اما اگر زورش نرسد فتنه گری می کند تا ما خودمان به جان یکدیگر بیفتیم. [وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ]
3⃣ هیچگاه جنگ را به داخل نکشانید خصوصاً به مکانهای مقدس چرا که ضررش خیلی بیشتر است مگر اینکه آنها جنگ را به داخل بکِشند و شما ناچار شوید. [وَ لَا تُقَاتِلُوهُمْ عِندَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ]
4⃣ تا وقتیکه دشمن گردنکشی و سرکشی می کند ما هم باید از جلوی او درآییم و الّا جری شده و بیشتر ظلم می کند و جزای کافران همین است. [فَإِن قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ]
بلی در مقابل مسلمانی که ممکن است اشتباه کند یا بیش از حقش بخواهد می توانیم از حق شخصی خود کوتاه بیاییم بر او ببخشیم و حتی تا هفتاد مرتبه اگر از او بدی دیدیم حمل بر صحت کنیم اما در مورد کفار ستیزه جو و ظالم کوتاه آمدن خطاست.
5⃣ مضاف بر نکات و پیامهای فوق، مورد تاریخی و شأنی این آیه چند ویژگی دارد که در مورد مسجدالأقصی و مردم فلسطین و سایر مسلمانان نیز صادق است:
✳️ کافران ستیزه جو هم مسلمانان را از وطنشان اخراج کرده اند و هم یکی از چهار مسجد اصلی را غصب کرده اند؛
✳️ در اوقات مختلف مسجد را هتک حرمت کرده و به جان و مال و ناموس مسلمانان تجاوز می کنند؛
✳️ با همین تجاوزات و ستمها جرأت بیشتر کرده و بر سایر مسلمانان عالم استکبار ورزیده و زور می گویند؛
پس اصل ظلمشان از یک طرف و عواقب ظلم آنها که نابودی مسلمانان و دین خداست، منجر می شود تا خداوند صریحاً خودش دستور به کشتن و اخراج آنان بدهد که ترک این دستور خود گناهی بزرگ و نابخشودنی است؛
درثانی کفار برای از بین بردن اسلام و مسلمین از مسجد شروع می کنند بنابراین مسلمانان نیز باید دفاع از دین و خود را از مسجد شروع کنند.
✍محمدرضا قرائتی
۱۵ اسفند۱۴۰۴ جمعه ۱۶رمضان۱۴۴۷
#محتوای_علمی_تخصصی
#مسجد_شناسی
🔰 ارتباط با کمیته علمی و پژوهش مسجدی ها
@pzireshemoassesehmasjed