مردد بودم که نوشتن در اینجا را شروع کنم یا نه؛ به حضرت حافظ رجوع کردم و فرمود:
همه جا خانهی عشق است، چه مسجد چه کِنِشت!
هر چند که حس خوبی به اینجا و سایر پیامرسانهایِ داخلی ندارم، اما سخنِ حافظ، نکتهی مهمی را گوشزد میکند؛ مسئله را میتوان اینگونه بیان کرد: این فضا و محیط است که خودش را بر من تحمیل میکند یا این منم که بر اساسِ ارزشهایم، فضا را بازتعریف میکنم و دنیایِ بیرون را تغییر میدهم؟ به سخنی ساده، وقتی محیط نامناسب است و شرایط نامطلوب است، واکنشِ ما چیست؟!
این پرسش، مخصوصاً در دنیایِ کنونی بسیار مهم است؛ زیرا اکنون با فراوانیِ "محیط" مواجه هستیم و زمانی که محیط نامطلوب میشود، میتوانیم آن را با محیطِ دیگری جایگزین کنیم؛ از محیطهایِ مجازی تا محیطهایِ فیزیکی مانندِ محل سکونت. اما این جایگزینی نیز، شکلِ دیگری از تسلیم شدن است (و البته تسلیم شدن، به خودیِ خود بد نیست). و یا حتی اگر تسلیم شدن هم نباشد، بهرحال مقابله با محیط و تغییر دادنِ آن نیست.
و چرا این مهم است؟ زیرا انسان، اساساً موجودی محیطساز است! توجه کنید که محیط یا فضا، یک پدیدهی فیزیکی نیست؛ بلکه یک پدیدهی کاملاً اجتماعی و انسانی است که خلق میشود. کیفیتِ "محیطِ خانه"، وابسته به دیوارهایش نیست؛ بلکه وابسته به تجربههایِ انسانیِ درونِ آن است. محیط، آن معنا و حس و ارزشهایی است که ما در موقعیت تجربه میکنیم و بالاتر از همهی اینها، محیط را میتوانیم بر اساسِ روابطِ انسانی تعریف کرد.
بگذارید مثال بزنم؛ از منظرِ استعاری، بدترین و بهترین محیط، جهنم و بهشت هستند؛ اما این یک جملهی قدیمی است که به بهشت نمیروم اگر مادرم آنجا نباشد. و البته اگر عمیق شویم، حتی در اندیشهی اسلامی نیز، ارزش جهنم و بهشت به خاطرِ اتفاقاتی نیست که درونشان بر سر آدم رخ میدهد؛ بلکه بر اساسِ آدمهایی است که درونِ این دو مکان قرار دارند. ایضاً به خاطرِ همین انسانی بودنِ معنایِ محیط است که بسیاری از افراد، جهنمی را که در آن هایده و غیره باشند، بهتر از بهشتی میدانند که امثالِ منِ حقیر در آن باشد (البته من خودم هم ترجیحم همنشینی با هایده است!).
مثالی دیگر بزنم. در کودکی به ما میگفتند که در توالت، نباید به خدا فکر کنیم چون توالت، محیطِ بدیست؛ این همان رویکردی است که انسان را تسلیمِ محیط میکند. اما شمسِ تبریزی، در نقطهی مقابل میایستد و نقدِ جانانهای را میگوید: اگر میتوانی فکر کردن به خدا را کنترل کنی، پس اصلاً عاشقِ خدا نیستی! برایِ شمس، این توالت نیست که برایِ فکر و اندیشهی انسان محدوده تعیین کند، بلکه این کیفیتِ وجودیِ انسان است که میتواند حتی در توالت، به امورِ مقدس فکر کند.
القصه؛ همه جا خانهی عشق است! چه توالت و چه پیامرسانِ داخلی؛ چه برایِ نوشتن از معشوقِ آسمانیِ شمس و چه برایِ نوشتن معشوقِ عشوهگرِ حافظ، همه جا میتوان از عشق سخن گفت؛ حتی در میانهی میدانِ جنگ. زیرا عشق، همان ارزشی است که انسان را ترغیب میکند که به جایِ تسلیم شدن، با محیط درگیر شود و آن را تغییر بدهد. اساساً عشق، جنگی است بینِ محیطِ نامطلوبِ موجود که محافظهکارانه میخواهد عشق را درونِ ارزشهایِ خودش (از مذهب تا بازار)، خنثی کند و عاشقی که تسلیمِ محیط نمیشود و سعی میکند که ارزشهایِ خودش را بر آن (محیط) تحمیل کند. این جنگ، حالتِ سومی ندارد و عاشق نمیتواند محیطِ نامطلوبِ موجود را با محیطِ دیگری جایگزین کند؛ چرا؟
چون این محیطِ نامطلوب، با تمام معایب و ایراداتش، معشوق را در خود دارد و یکی از مهمترین ویژگیهایِ معشوق همین است که «جایگزین» ندارد. عاشق اساساً گزینهی ترکِ محیط را ندارد و جناب معین این را به سادگی خوانده است: سفر کردم که از یادم بری، دیدم نمیشه!
https://eitaa.com/mirza_ehsan_alef
یکی از مهمترین ویژگیهایِ معشوقِ ایرانی، پنهان بودنِ اوست؛ معشوق، پشتِ پرده است و به راحتی دیده نمیشود. به همین دلیل، یکی از مهمترین ویژگیهای عاشقِ ایرانی، همین است که باید دیدن را از یک «فعلِ طبیعی»، تبدیل به یک «کنشِ انسانی» کند و چشمهایش را تربیت کند! زیرا عاشق، نمیتواند پرده را کنار بزند؛ این کار، تجاوز محسوب میشود و حریمِ مقدسِ معشوق را خدشهدار میکند و اساساً به خاطر همین قداست است که معشوق، در هالهای از ابهام قرار دارد و عاشق باید چه کند؟ دیدهی عاشق باید آنچنان باشد که چیزی را ببیند که دیده نمیشود! باید با دیدنِ جلویِ پرده و بدونِ تجاوز به پرده، پشتِ پرده را ببیند ... .
این وضعیت، مخصوصاً در عشقِ آسمانی، شدیدتر میشود! خدا اصلاً دیده نمیشود و حتی وقتی که موسی تقاضایِ دیدنش را کرد، جوابِ منفی شنید: لن ترانی؛ هرگز مرا نخواهی دید! در این بستر، اساساً این جهانِ کنونی، پردهای هست که انسان نمیتواند آن را کنار بزند و خدا را ببیند؛ و دیدنِ خدا، به قیامت موکول شده و فقط عاشقانِ خالصِ خدا قادر به دیدنِ او خواهند بود (البته این یک دعوای دینی است که برخی میگویند حتی در قیامت هم کسی خدا را نخواهد دید).
همین نگاهِ اسلامی و عاشقانه، به ما میتواند کمک کند. مومنِ عاشق، با معشوقِ مقدسی روبهروست که اصلاً دیده نمیشود و پشتِ پرده است و تکلیف مومن چیست؟ دیدنِ نشانهها! دیدنِ عمیق! دیدنِ آنچه دیده نمیشود! با این وضعیت حتماً آشنا هستید که افرادِ معتقد به خدا، هر چند خدا را ندیدهاند، ولی نشانههایِ او را دریافت کردهاند.
در همین فضا، یک جملهی بسیار مهم از علی ابن ابیطالب وجود دارد که میگوید: اگر پرده برافتد، بر یقینِ من اضافه نخواهد شد!! چرا این جمله مهم است؟ چون تمامِ ارزشِ عاشق به همین است؛ وگرنه وقتی معشوق پرده را کنار بزند و معشوق بودنِ خودش را عیان و آشکار کند، دیگر چه کنشی برایِ عاشق باقی میماند؟ در همان فضای دینی، وقتی قیامت شود و خدا خودش را اظهار کند، آیا ایمان آوردنِ کافران، ارزشی دارد؟ همین وضعیت، در عشقِ زمینی نیز صادق است؛ اما چگونه متافیزیکش را کنار بزنیم و کاملاً زمینی همین موضوع را بیان کنیم؟
بیانِ مدرنِ این نگاهِ عاشقانهی ایرانی، اینگونه میشود: سوژهگیِ دیگری، همواره پشتِ پرده است؛ یعنی ما، سوژهگی و درونیاتِ یکدیگر را نمیبینیم و به درونِ یکدیگر، دسترسیِ بیواسطه نداریم! ما همواره نمودهایِ بیرونیِ دیگران را میبینیم و درونشان را حدس میزنیم؛ از کنشها تا حرفها، همگی خروجیِ ذهن یا درون هستند و نه خودِ درون! ما در تعامل با یکدیگر، همواره از پشتِ پردههای سوژهگی و ذهنیمان تعامل میکنیم.
و اینجاست که عاشق، باید آنچنان مهارتی داشته باشد که علی ابن ابیطالب در مورد خدایش نشان داده بود؛ عاشق باید بدونِ تجاوز به سوژهگی و درونیاتِ معشوق، و فقط با دیدنِ نمودهایِ ظاهری و بیرونیِ معشوق به شناختی برسد که اگر فرضاً پرده افتاد و کیستیِ محض و سوژهگی ناب معشوق عیان شد، عاشق به یقین و شناختش اضافه نشود؛ و جالبترین قسمت، همین است که اگر چه به یقین و شناختِ عاشق اضافه نمیشود، ولی به عشقش اضافه میشود.
و تفاوت یقین و عشق همین است؛ یقین نقطهی پایانِ دانایی و شناخت است و عشق، نقطهی پایان ندارد؛ حتی اگر پرده بیافتد.
@mirza_ehsan_alef
خب؛ آهنگِ درخت از ابی را حتماً شنیدهاید. عاشق، در تنهایی یک دشت، درختیست که به محیط اطرافش خیر میرساند و معشوق با تبر به سراغش میآید: تو بزن، تبر بزن! اما اگر معشوق بدونِ تبر بیاید چه میشود؟ اگر معشوق بیاید که درخت را در آغوش بگیرد چه؟ اگر معشوق بیاید که بر درخت دخیل ببندد چه؟ زیباست و دوست داشتنی؛ اما این اتفاق، چه تفاوتی با مسافرهای قبلی دارد که زیر سایهی آن درخت، کمی استراحت کردهاند و رفتهاند؟ پرسشم همین است که آیا با دو انتخاب روبهرو هستیم: معشوق باید یا با تبر بیاید که با مسافرهای قبلی متمایز باشد یا بدونِ تبر بیاید و فرقی با مسافرها نداشته باشد و حضورش، موقتی باشد؟
من فکر میکنم حالت سومی هم وجود دارد. معشوق بدونِ تبر میآید و حضورش در کنار درخت موقتیست؛ اما زمانی که معشوق میرود، درخت هم به دنبالش حرکت میکند و با او همقدم میشود! و البته این معجزهی معشوق است که عاشق حتی اگر درخت باشد، به دنبالِ او میرود و این فقط یک استعارهی شاعرانه نیست!
به زبانِ غیرشاعرانه، اینگونه میتوان گفت که عاشق، در وضعیتِ موجود ریشه کرده است؛ او تا پیش از مواجهه با معشوق، برایِ خودش زندگی دارد و در وضعیتِ موجود، جای گرفته است؛ چیزی شبیه به درخت. عاشق، محافظهکارانه در وضعِ موجود زندگیِ بدونِ عشق بازتولید میکند و یک زندگیِ روزمره و یکنواخت دارد؛ چیزی شبیه به درخت. و معشوق، همواره خارج از وضعیت موجود است؛ معشوق، مسافری است که میآید و میرود و حضورِ بسیار کمی در وضعیتِ موجود دارد. اما با همان حضور اندک، به خاطرِ کیفیتِ والایِ وجودیِ خودش، اثر عاشقانهای بر عاشق میگذارد.
معشوق میآید و به عاشق نشان میدهد که زندگی، میتواند چیزی فراتر از وضعیتِ موجود باشد. معشوق به عاشق، آلترناتیوها و جایگزینها و انواعِ زندگیهایِ دیگر را به عاشق عرضه میکند؛ او به عاشق میگوید که زندگی، میتواند شکل دیگری داشته باشد! در سادهترین حالت، معشوق به عاشق میگوید که میتوانی به جای یک زندگیِ مکانیکی و یکنواخت، یک داستانِ زیبا بسازی؛ داستانِ ما! و تمامِ اینها، به عنوان آرزو و خیال و رویا در ذهنِ سودازدهی عاشق جاری میشود.
القصه؛ اینگونه است که عاشق به عنوان درخت، ریشههایش را از وضعِ موجود خارج میکند و به دنبالِ معشوق میرود و جایِ روحیهی محافظهکارانه را، شوقِ داستانسازی میگیرد و آن درخت تنومد به آبهای ناشناختهی عشق قدم میگذارد ... .
پس در نهایت عاشق باید بین دو سرنوشت انتخاب کند؛ تبر خوردن از معشوق یا رفتن با معشوق.
@mirza_ehsan_alef
اگر اشتباه نکنم، این داستان را مولوی نقل میکند که: عاشقی در فراقِ معشوقش، متنهایِ سوزناکی نوشته بود و از دوری و فراق شکایت کرده بود؛ و وقتی در نهایت به دیدارِ معشوق نایل میشود، شروع به خواندنِ آنها میکند. معشوق شکایت میکند که من در برابر ایستادهام و تو به نوشتههایت نگاه میکنی؟ من اکنون حضور دارم و تو حرفهایی را میزنی که در که در غیابم نوشتهای؟ در وصال، از فراق میگویی؟ به جایِ گفتن از لذتِ نزدیکی، از دردِ دوری حرف میزنی؟ چرا؟ تو عاشقِ من نیستی؛ بلکه عاشقِ تصویرِ من در ذهنِ خودت هستی و لذا عاشقِ خودت هستی ... .
بله؛ پیامِ این حکایت، همخوانی با این بیت مشهور سعدی را دارد که:
گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم
چه بگویم؟ که غم از دل برود چون تو بیایی
اگر همین منطقِ عاشقانه را وسیعتر کنیم، میتوانیم اینگونه بگوییم که: عاشق قبل از دیدارِ معشوق، حرفها و موضوعاتِ مختلفی را در ذهنش ردیف میکند که با معشوق بگوید؛ او موقعیتِ وصال را تخیل میکند و در ذهنش، انواع گفتگوهایی را که میتواند با معشوق انجام بدهد، تمرین میکند. با این حال، تخیلِ وصال، هیچگاه به خودِ وصال نمیرسد و عاشق هر چقدر هم که در ذهنش تمرین کرده باشد و هر چقدر هم که تجسم کرده باشد، تجربهی واقعیِ وصال، فراتر از امکانِ تخیل عاشق است و دقیقاً به همین دلیل، عاشق، حرفهایش را و ایدههایش را و موضوعات را گم میکند و دچارِ یکجور فراموشی میشود؛ و نشانهی این فراموشی، همین است که پس از وصال، انبوهِ موضوعاتی را به یاد میآورد که میخواست به معشوق بگوید و نگفته ... .
بگذارید اینگونه مثال بزنم: من بازیهای جنگیِ مختلفی را انجام دادهام؛ از کانتر تا کالآفدیوتی. و وقتی میخواستیم با دوستان برای اولینبار پینتبال بازی کنیم، خیال میکردم که خب مثل همان بازیهاست؛ تئوری و منطقِ ماجرا که دقیقاً همان است! ولی به محضِ شروع بازی، همه چیز تغییر کرد؛ استرس و هیجان و قلبی که توی دهنم بود و ذهنی که از کار افتاده بود! بر اساس همین مثال، وصال، نه پینتبال بلکه میدانِ جنگ است و تمرینِ ذهنیِ عاشق، نه یک بازیِ کامپیوتری جنگی که حداقل منطقِ مشابهی داشته باشد، بلکه اتلمتلتوتوله است!
القصه؛ اگر چه انسان موجودی خیالپرداز است و عاشق، استادِ تخیل است ولی نشانهی عشق همین است که تجربهی وصال، همواره فراتر از خیال است. و این نکتهی عمیقیست؛ زیرا خیال، اساساً فرایندیست که سعی میکند از واقعیت عبور کند و واقعیت را ارتقا بدهد. خیال، شاید نشانهی عدمِ رضایتِ انسان از واقعیت باشد؛ گویی جهان برایِ انسان کم است و این خیال است که انسان را تشویق میکند تا واقعیت را بر اساسِ خواستههایش تغییر بدهد. یا حداقل میتوان گفت که خیال، طعنهی انسان به واقعیت است.
و در عشق هم همین است! عاشق تا پیش از وصال، با خیالِ وصال حرکت میکند؛ همچون پروانهای که به نورِ خیال به سمتِ شمع میرود. اما وقتی وصال رخ میدهد، خیال کم میآورد زیرا واقعیتِ آتش، چیزی فراتر از نور است. و حالا این واقعیتِ آتشِ وصال است که به عاشق طعنه میزند و در نتیجه به جایِ دگرگونیِ جهانِ بیرونی، این عاشق است که دگرگون میشود! چگونه؟
برگردیم به همان داستانِ مولوی؛ عاشقی که دردِ فراق را تجربه کرده، طبیعیست که بخواهد در وصال نیز به این درد اشاره بکند ولی مسئلهی مهم این است که چگونه؟ سعدی میگوید:
شرط عشق است که از دوست «شکایت» نکنند
لیکن از شوق، «حکایت» به زبان میآید ... .
تجربهی وصال، باید دردِ جانسوزِ فراق را از شکایت به حکایت تبدیل کند! عاشق میتواند از فراقِ معشوق با معشوق بگوید؛ اما نه به عنوانِ یک مرثیهی غمانگیز، بلکه به عنوان یک داستانِ زیبا و شکوهمند. تفاوتِ این دو حالت، در «مرجعیت» است؛ در حالتِ اول و همان داستان مولوی، مرجعیت و تمرکز به رویِ خودِ عاشق است: «من» در نبودِ تو درد کشیدم. این یک شکایت است و توجه به رویِ شاکیست و هدفِ اصلی، انحلالِ درد است! اما عاشقِ راستین، محوِ معشوق است و هنرِ عاشق همین است که بگوید: من در نبودِ «تو» درد کشیدم! حکایتِ فراق در موقعیتِ وصال، باید به گونهای صورتبندی شود که بازتابِ عظمت و ارزشِ معشوق باشد؛ به زبانِ عطار:
درد بر من ریز و درمانم مکن
زان که دردِ تو ز درمان خوشتر است
لذا در این صورتبندیِ عاشقانه، معشوق هدف است و اگر چه که درد، درد است، اما وسیلهای میشود برایِ بازتابِ ارزشِ معشوق.
و در نهایت؛ چرا تخیلِ وصال نمیتواند به واقعیتِ وصال برسد؟ بماند برایِ فرصتی دیگر؛ فقط در همین حد بگویم که «خود» قادر به تصرفِ کاملِ «دیگری» نیست.
@mirza_ehsan_alef
چندی پیش، مادرم خوابِ پدربزرگِ مرحومم را دیده که به مهمانیمان آمده؛ و خب در حالتِ عمومی، این موضوع کمی ترسناک است. مردگان وقتی به خوابِ زندگان میآیند که قرار باشد عضوی را برگیرند و با خود ببرند. به همین دلیل، مادرم کمی نگرانِ حالِ مادربزرگ شد که هنوز در قیدِ حیات است. اما نکته اینجاست که پدربزرگ در مهمانیِ خوابِ مادرم، شب را در اتاقِ من و پیش من خوابیده؛ و به همین خاطر وقتی مادرم خوابش را تعریف کرد، گفتم باید نگرانِ من باشی!!
من اما هیچ نگرانیِ خاصی نداشتم؛ با اینکه خوابهای مادرم، متصل به عالمِ غیب است و بارها خوابهای پیشاحادثهای دیده، و با اینکه مطمئن بودم که این خوابِ مادر قطعاً معنادار است و به احتمالِ زیاد مربوط به من است، اما ذرهای نگران نبودم؛ چرا؟!
چون پدربزرگم آنچنان سرشار از زندگی و محبت و دوستی بود که نمیتواند حاملِ خبرِ بدی باشد! او «عظیمآقا» بود و عظمتش، نه از جنسِ ابهتِ مردسالارانه بود و نه از جنسِ غرورِ روشنفکرانه و البته پولی هم نداشت که عظمت را بخرد؛ اگر چه همسری فداکار بود و پدری مهربان و همسایهای شریف و شریکی صادق و خیلی چیزهایِ دیگر، اما عظمتش، عظمتِ انسانیتی بود که در نهایتِ آرامش و بدونِ هیچ غوغایی، حتی منِ خردسال را نیز مجذوبِ خودش میکرد؛ و به معنایِ واقعی کلمه، او اولین دوستِ زندگیِ من بود ... .
نه حرفهای سنگینی میزد و نه کارِ عجیبی میکرد و نه ادعایی داشت؛ نه به دنبالِ دادنِ درس زندگی بود و نه میخواست که برتریِ خودش را اثبات کند؛ ولی کیفیتِ جمع و دورهمی، وابسته به وضعیتِ او بود. او فقط حضور داشت و حضور داشتنِ صرفش، تکیهگاهِ محکمی بود که جماعتی را دلگرم میکرد. او همچون کوهی بود که نیازی نداشت کوه بودنش را اثبات کند و از فرزندانش تا نوههایش در دامنهی او زیست میکردیم. آیا دیدنِ خوابِ چنین آدمی، میتواند بد باشد؟! قطعاً نه!
او رازِ زندگی را یافته بود: اوقاتِ خوش آن بود که با دوست به سر شد! و او دوستی بود که تخصصش خلقِ اوقاتِ خوش و خاطراتِ به یاد ماندنی بود. او میدانست که زندگی، در همین روابط و تعاملات است و هر چند که روزگار با او سر سازگاری نداشت، ولی او نه کینهای به دل میگرفت و نه اجازه میداد که حسرتی، حواسش را پرت کند.
قطعاً گاهی از دستِ رویدادهای تلخ و بازیهای ناجوانمردانهی روزگار، مکدر میشد؛ اما همانندِ رودخانهای جاری بود که کودکی به آن سنگ بزند! نه بیهوده، گذشته را واکاوی میکرد و نه استرسِ آینده را داشت؛ عبور میکرد و روزگار به هر جایی که پرتابش میکرد، او آنجا اثری از زندگی میگذاشت، حتی در قلبِ کودکی خردسال.
و تمامِ این کارها را در نهایتِ سادگی انجام میداد و عظیم بودنش، در همین سادگیِ بدونِ آلایش بود. آیا او میتواند خبرِ بدی به خوابِ مادرم بیاورد؟ نه! او، زندگی بود و در قلبهایِ ما، ادامه یافت و ادامه خواهد یافت. او، پیوند بود و رابطه، و این آخرین وصیتش بود: مواظبِ یکدیگر باشید! در حالی که با مرگ چشم در چشم شده بود، ولی تا آخرین لحظات، دغدغهی روابط و تعاملات را داشت و البته دغدغهی حرمتِ مادربزرگ را؛ چون عاشق بود؛ عاشقِ همسر و فرزندانش و البته عاشقِ زندگی. و به همین دلیل میدانست که کیفیتِ زندگی، مبتنی بر کیفیتِ روابط است. و به گمانم در راستایِ همین وصیت و همین زندگیِ معنادار، باید خوابِ مادرم را تعبیر کنم؛ او آمده بود و مرا به حضورش مفتخر کرده بود تا نوید بدهد که شاید ذرهای بتوانم همانندِ او زندگی کنم و همانطور که در پاستور به من یاد داده بود، بتوانم به زندگی «سور» بزنم. او آمده بود تا اهمیت پیوندهای انسانی و تعاملاتِ دوستانه و روابطِ عاشقانه را به من گوشزد کند؛ منی که خودم جامعهشناسم ولی لازم داشتم که از اولین دوستِ زندگیام، مهمترین درسِ زندگیام را دریافت کنم تا ضرورتش را با تمام وجودم درک کنم ... .
@mirza_ehsan_alef
سیاوش قمیشی، در آهنگ الکی، رویدادهایِ عاشقانهی مختلفی را برمیشمارد که یکی از آنها، بسیار عجیب است: حواست به من نباشه، دزدکی تو رو ببینم! البته که نگاهِ دزدکی به معشوق، یکی از مهمترین نگاههاست و در ادبیاتِ ما به شیوههای مختلف بیان شده است؛ اما نکته اینجاست که این نگاه، همواره متعلق به قبل از رابطه است! مخصوصاً در حالتی که فاصلهی اجتماعیِ عاشق و معشوق زیاد باشد، تمامِ سهمِ عاشق همین نگاهِ دزدکیست. مثلاً در داستانهای عطار، زمانی که عاشق درویش است و معشوق پادشاه، تمامِ سهم عاشق همین نگاههای دزدکیست.
با این حال، سیاوش این نگاهِ دزدکی را درونِ رابطه انجام میدهد؛ آن هم در وضعیتی که معشوق، حواسش به او نیست و این نیز عجیب است! زیرا والاترین خواستهی عاشق، همین است شایستهی توجهِ معشوق باشد و معشوق، او را و عشقِ او را ببیند و آن را قبول کند. و ادبیاتِ ما سرشار از تمنایِ این خواسته است که معشوق به عاشق نگاه کند و به او توجه کند؛ حتی اگر این نگاه و توجه، اندک باشد، باز هم گویی که عاشق به تمام آرزوهایش رسیده. این وضعیت را فیض کاشانی اینگونه بیان میکند:
یک نظر مستانه کردی عاقبت
عقل را دیوانه کردی عاقبت ...
عاشقِ ایرانی عمیقاً خواهانِ توجه و نگاهِ معشوق است و اوجِ این خواسته را در استعارهی تیراندازیِ معشوق میبینیم! چرا عاشق، خواهانِ این است که معشوق به او تیر بزند؟ چون برایِ تیراندازی، باید هدف (عاشق) را دید! برایِ عاشق، مهم نیست که این تیر، تیرِ عشوه باشد یا تیرِ جفا؛ بلکه مهم این است که معشوق، عامدانه و از رویِ قصد، عاشق را هدف گرفته باشد ... .
بگذارید داستانی از عطار بگویم: در زمانهی موسی، عابدی بوده که همواره خداوند را ستایش میکرده. اما خدا به موسی میگوید که به آن عابد بگو که بیهوده مرا عبادت نکن، چون تو قرار است به جهنم بروی! بله؛ خدایِ عطار، خدایی نیست که اگر عبادتش کنید حتماً به بهشت بروید. القصه موسی پیغام را به عابد میدهد و عابد به میزانِ عبادتش اضافه میکند! موسی علت را جویا میشود و او میگوید من خدا را برای رسیدن به بهشت عبادت نمیکردم؛ بلکه برای خودش عبادت میکردم و فکر میکردم که اصلاً خدا مرا نمیبیند و پیغامِ تو به من نشان داد که خدا هم مرا میبیند و مهم همین دیده شدن است و لذا بیشتر و بیشتر عبادتش میکنم و مهم نیست که به جهنم بروم یا به بهشت.
این داستان عطار و توضیحاتی که ذکر شد، نشان میدهد که عاشق، عمیقاً خواهان همین است که توسط معشوق دیده شود؛ پس چرا سیاوش خواهانِ موقعیتی است که معشوق حواسش به او نباشد و او دزدکی نگاه کند؟! معین، کلاً دو تا صندلی چوبی میخواهد که رودرو با معشوقش بنشیند و حرف بزند؛ ولی سیاوش میخواهد بر سرِ میزِ دیگری بنشیند از دور معشوق را نگاه کند! چرا؟!
برایِ فهمیدنِ این نگاهِ سیاوش، باید سادهترین حالت را تصور کنیم: نگاه کردن به معشوقِ خوابیده! طبعاً در این حالت، حواسش به ما نیست و ما میتوانیم نگاهش کنیم؛ پرسش این است که چه میبینیم؟! چه میبینیم که وقتی بیدار است نمیتوان دید؟!
برای پاسخ به این پرسش، میتوانیم زیستِ یک بازیگر را به عنوان استعاره به کار ببریم؛ بازیگر وقتی در فیلم بازی میکند، تجربه و فهمش از موقعیت به یک شکل است و وقتی همان فیلم را نگاه میکند، تجربه و فهمِ دیگری دارد. داستان، یکیست ولی یکبار از درونِ داستان و یکبار از بیرونِ داستان آن را تجربه میکند. وقتی درون است، بر اساسِ موقعیتِ خودش با داستان ارتباط برقرار میکند و وقتی بیرون است، بر اساسِ موقعیتِ دوربین داستان را دنبال میکند و حالا خودش را هم به عنوان جزیی از داستان میبیند.
نگاه کردن به معشوق خوابیده یا معشوقی که حواسش به ما نیست، به گمانم شبیه به همان نگاه کردن از بیرون و از زاویهی دوربین است؛ و مهمترین چیزی که عاشق میبیند چیست؟ خودش را! خودِ عاشقش را! در این موقعیتِ سیاوشانه، عاشق کمی فاصله میگیرد و داستانِ معشوق را میبیند و خودش را میبیند که سهمی در این داستانِ شکوهمند دارد! میتوان اینگونه گفت که این موقعیت و این نحوهی نگاه کردن به معشوق، یک پرسشِ یادآوری کننده است: آیا میدانی که چقدر خوشبخت هستی که میتوانی سهمی در زندگیِ معشوق داشته باشی؟!
@mirza_ehsan_alef