#سیر_یادداشت_خوانی
جادوی غربت
یکی از بزرگان حوزه در مصاحبهای فرمودهاند: «انقلاب اسلامی، مسجد را از گوشۀ غربت به میدان عمل و جامعه آورد.»
مبنا و پیشفرض این سخن، آن است که نهادهای فرهنگی و دینی تا جامۀ سیاست نپوشند، در گوشۀ انزوا و غربت به سر میبرند. بنابراین مسجد اگر تنها خانۀ اخلاق و معنویت باشد، حاشیهنشین است و اگر به میدان سیاست بیاید، از حاشیه به متن آمده است. به عبارت دیگر، معیار حاشیه و متن، سیاست است، نه فرهنگ و اخلاق و معنویت. متن، آنجا است که سیاست باشد و حاشیه آنجا است که ارتباط مستقیم با سیاست ندارد. بنابراین مسجد تا وقتی که تنها عبادتگاه است، در حاشیه است و آنگاه که با سیاست آمیخت یا سیاست به او جایگاهی برتر داد، به متن جامعه آمده است.
پیامدهای چنین پیشفرضی، بسیاری از باورها و شناختهای تاریخی ما را دربارۀ نهادهای دینی و فرهنگی و مکانیسم تأثیرگذاریهای آنها تغییر میدهد و هر عاملی از عوامل اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی را در مرتبهای پایینتر از سیاست مینشاند. در مقابل، اگر کسی بر این باور باشد که سیاست و حکومت، محصول فرهنگ و تربیت است و زیر پوست شهر مهمتر از بنرهای بزرگ شهرداری است، آنگاه باید نهادهای فرهنگی را در درازمدت تأثیرگذارتر از سیاست بشمارد؛ یا دستکم آن را بردۀ سیاست نداند. نهادهای فرهنگی، حتی اگر زانوی غربت در بغل بگیرند، باز هم در درازمدت تأثیرگذارتر از عملهای سیاسیاند. به قول مولانا: «حل مشکل را دو زانو جادو است.»
اصالة السیاسه حتی اگر درست باشد، دین نباید اصالت و رسالت فرهنگی خود را به آن گره بزند؛ زیرا سیاست اگر امروز در برابر فرهنگ غالب بایستد، فردا در مقابل آن زانو میزند. اگر افسارِ امروز در دست سیاست است، بنای فردا را فرهنگ میسازد. سیاست، نه معیار است و نه معمار. معیار نیست؛ چون بهشدت متغیر است. معمار نیست؛ چون عمارت است و معمار آن، فرهنگ و اقتصاد و جغرافیا و تاریخ و... بنابراین نهادهای فرهنگی اگر میخواهند در متن جامعه باشند، از قضا باید از سیاست بگریزند و برای فردا برنامهریزی کنند. اگر مسجد در سالهای پیش از انقلاب، به رغم آنکه سیاسی نبود(مگر شماریچند و مگر در سال ۱۳۵۷)، توانست بیشترین تأثیرگذاری سیاسی را داشته باشد، از همین رو است و اگر امروز در سپهر فرهنگ به حاشیه رفته و در عرصۀ سیاست نیز پایگاه فصلی برای برخی جریانهای سیاسی شده است، چون رسالتهای فرهنگی خویش را با سیاست معامله کرده است.
مسجد در میان همۀ نهادهای فرهنگی ایران و نهادهای دینی جهان، از بیشترین مکان و مساحت و فرصت برنامهریزی برای مردم برخوردار است. اهل مسجد بیندیشند که این مقدار زمین و بنا و امکانات مادی و معنوی که همۀ نهادهای آموزشی(مانند مدرسه) و فرهنگی جهان، حسرت آن را میخورند، اگر مثلا در اختیار طرفداران محیط زیست یا مدافعان حقوق بشر یا دلمشغولان بهداشت یا بنیادهای آموزشی بود، چه توفیقاتی داشتند و چه گرههایی را باز میکردند و چه اندازه در استقلال آن میکوشیدند.
+ مرحوم رضا بابایی _ شنبه دوم تیر۱۳۹۷