روایات و احادیث ۱۰ - عبداللّه بن سنان مى گوید از امام صادق (ع) از معناى «بسم اللّه الرحمن الرحیم» سؤال کردم، آن حضرت فرمود: «الباء بهاء اللّه و السین سناء اللّه و المیم مجد اللّه - و روى بعضهم ملک اللّه - واللّه إله کل شىء [و] الرحمن لجمیع العالم و الرحیم بالمؤمنین خاصة;[۱] «باى» بسم اللّه، نشانگر خوبى و حسن خداوند و «سین» اشاره به رفعت او و «میم» اشاره به مجد و عظمت اوست. و بعضى روایت کرده اند که: [میم] اشاره به ملک و سلطنت خداوند است و «اللّه» معبود همه چیز است [و] «رحمان» نظر به رحمت او در باره همه عالم و «رحیم» نظر به رحمت او فقط درباره مؤمنان دارد. ۱۱ - اسماعیل بن مهران گوید: امام رضا (ع) فرمود: «ان بسم اللّه الرحمن الرحیم أقرب إلى إسم اللّه الأعظم من سواد العین إلى بیاضها;[۲] «بسم الله الرحمن الرحیم» به اسم اعظم خدا نزدیکتر از سیاهى چشم به سفیدى آن است. ۱۲ - حسن بن فضال گوید: «سألت الرضا (ع) على بن موسى (ع) عن «بسم اللّه»، فقال: معنى قول القائل «بسم اللّه» اسم على نفسى سمة من سمات اللّه عز و جل و هى العبادة ... ;[۳] امام رضا(ع) در پاسخ سؤال از معناى «بسم اللّه» فرمود: معناى سخن کسى که مى گوید «بسم اللّه» این است که یکى از نشانه هاى بندگى خداى عز و جل را بر خود مى نهم ...». ۱۳ - ابو سعید خدرى روایت مى کند که رسول خدا (ص) فرمود: «... قال عیسى (ع) ... «الرحمان» رحمان الدنیا و الآخرة و «الرحیم» رحیم الآخرة;[۴] ... حضرت عیسى (ع) فرمود: ... «رحمان» نظر به رحمت واسعه خدا در دنیا و آخرت و «رحیم» نظر به رحمت ویژه او در آخرت دارد». معانى الاخبار، ص ۳، ح ۱; نورالثقلین، ج ۱- ، ص ۱۲، ح ۴۶. تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۱، ح ۱۳; نورالثقلین، ج ۱، ص ۸، ح ۲۳ و ۲۵. معانى الاخبار، ص ۳، ح ۱; نورالثقلین، ج ۱- ، ص ۱۱، ح ۴۱. الدر المنثور، ج ۱، ص ۲۳.

آیه الْحَمْدُ ِللَّهِ رَبِّ الْعَلَمِينَ ترجمه سپاس و ستایش مخصوص خداوندى است كه پروردگار جهانیان است. معنی کلمات و عبارات ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ✓ «رَبِّ»: پروردگار ← مصدری است به معنی تربیت، و در اینجا در معنی اسم فاعل، یعنی مربّی به کار رفته است، و صفت (الله) می‌باشد. ✓ «الْعَالَمِینَ»: جهانیان، جهانها. هر صنفی از اصناف آفریدگان. ← اسم آلت است و به معنی آنچه خدا بدان شناخته شود. از راه تغلیب به صورت جمع مذکّر سالم با (ین) جمع بسته شده است.

نکته ها ـــــــ ــ ـــ ـ ـــ ـــ ـــ ــ ـ ــ ــ ـــ ـ ـ «ربّ» به كسى گفته مى شود كه هم مالك و صاحب چیزى است و هم در رُشد و پرورش آن نقش دارد. خداوند متعال هم صاحب حقیقى عالم است و هم مدبّر و پروردگار آن؛ پس همه هستى حركت تكاملى دارد و در مسیرى كه خداوند معیّن كرده، هدایت مى شود. علاوه بر سوره حمد، چهار سوره ى انعام، كهف، سبأ و فاطر نیز با جمله «الحمدللّه» آغاز گردیده، ولى فقط در سوره حمد بعد از آن «ربّ العالمین» آمده است. مفهوم حمد، تركیبى از مفهوم مدح و شكر است. انسان در برابر جمال و كمال و زیبایى، زبان به ستایش و در برابر نعمت و خدمت و احسانِ دیگران، زبان به تشكّر مى گشاید. خداوند متعال به خاطر كمال و جمالش، شایسته ى ستایش و به خاطر احسان ها و نعمت هایش، لایق شكرگزارى است. «الحمدللّه»، بهترین نوع تشكّر از خداوند است. هر كس در هرجا، با هر زبانى، هرگونه ستایشى از هر كمال و زیبایى دارد، در حقیقت سرچشمه ى آن را ستایش مى كند. البتّه حمد خداوند منافاتى با سپاسگزارى از مخلوق ندارد، به شرط آنكه به امر خداوند و در خط و مسیر او باشد. خداوند، پروردگار همه ى آفریده هاست. «و هو ربّ كلّ شى ء»(۱) آنچه در آسمان ها و زمین و میان آنهاست، پروردگارشان اوست. «ربّ السّموات والارض و ما بینهما»(۲) حضرت على علیه السلام مى فرماید: «من الجمادات و الحیوانات»؛ او پروردگار جاندار و بى جان است. «له الخلق و الامر تبارك اللّه ربّ العالمین» هم آفرینش از اوست و هم اداره ى آن، و او مربى و پرورش دهنده ى همه است.(۳) 💡 مراد از «عالَمین» یا فقط انسان ها هستند، مانند آیه ۷۰ سوره حجر كه قوم لوط به حضرت لوط علیه‌السلام گفتند: «أوَ لم نَنْهكَ عن العالمین» آیا ما تو را از ملاقات با مردم نهى نكردیم؟ ←و یا مراد همه ى عوالم هستى است. «عالَم» به معناى مخلوقات و «عالَمین» به معناى تمام مخلوقات نیز استعمال شده است. ← از این آیه فهمیده مى شود كه تمام هستى یك پروردگار دارد و آنچه در جاهلیت و در میان بعضى از ملّت ها اعتقاد داشتند كه براى هر نوع از پدیده ها خدایى است و آن را مدبّر و ربّ النّوع آن مى پنداشتند، باطل است. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ۱) انعام، ۱۶۴ ۲) شعراء، ۲۴ ۳) تفسیر نورالثقلین.