🔅بسم الله الرحمن الرحیم🔅 📌 چکیده جلسه نخست درس #فلسفه_فقه_امنیت استاد #رضایی_تهرانی ◽️ فلسفه فقه امنیت از فلسفه‌های مضاف است و همه مباحثی که امروزه در ارتباط با هویت فلسفه‌های مضاف مطرح است، در مورد فلسفه فقه امنیت هم وجود دارد. همچنین، فلسفه های مضاف نسخه پیشرفته رئوس ثمانیه محسوب می‌شود؛ در دانش منطق بیان شده است که برای آموزش دادن و آموزش دیدن هر دانشی در ابتدا باید درباره رئوس ثمانیه آن دانش، یعنی از هشت مطلب کلیِ تعریف، موضوع، جایگاه، غایت، منافع و فواید و... آن دانش صحبت شود. هرچند این رئوس ثمانیه در حال حاضر دچار تغییراتی شده و مثلا بحث متدولوژی که قبلا وجود نداشت به آن اضافه شده است. ◽️ فلسفه‌ مضاف گاه متعلقِ حقیقی دارد، مانند فلسفه‌ فیزیک و گاه متعلقِ اعتباری مانند فلسفه‌ فقه و فلسفه‌ حقوق. ثمره‌ی این تمایز آن است که پیوند فلسفه‌ مضاف با فلسفه‌ مطلق در قسمِ اول مستقیم و وام گرفته از فلسفه مطلق‌ است و در آن جهان بینی ما به عالم و آدم نقش مستقیم دارد؛ و در قسمِ دوم این ارتباط با واسطه‌ای به نام اعتبار و نگاهی که ما به اعتبار داریم برقرار می‌شود. اصل بحث اعتبار در فلسفه اسلامی نوپدید است. هرچند بحث اعتبار در حکمت اسلامی مطرح بوده و بحث معقول ثانی چه فلسفی و چه منطقی، به بحث اعتبار گره می خورد. ولی یک بحث مستقل تحت مباحث اعتباریات برای اولین بار در کتاب روش رئالیسم مقاله ششم مطرح و توسط مرحوم علامه طباطبایی پی نهاده شد. اما به این معنا که تقسیمی از تقسیمات فلسفی باشد، پیشنهاد آیت الله جوادی آملی است. هرچند از گذشته مباحثی امنیتی در فقه شیعه وجود داشته است، اما پیدایش کتاب یا باب فقه امنیت در کنار طهارت، صلات، زکات، خمس، جهاد و دیات نوظهور است و هنوز در فقه شیعه نه در دوران طفولیت، که در دوران نوزادی به سر می برد. ◽️ ما در حقیقت در فلسفه فقه امنیت یک نگاه کلان بیرونی خواهیم داشت که به دوگونه‌ی تحصیلی و حصولی می تواند شکل بگیرد. حصولی یعنی نگاه بیرونی به هرآنچه تاکنون در مورد فقه امنیت گفته شده و شکل دادن فلسفه فقه امنیت براساس آن و تحصیلی یعنی صورت‌بندی فلسفه فقه امنیت براساس مسائل خرد و کلان موجود و آنچه که باید در فقه امنیت پدیدار شوند. جمعِ این دو نگاه ممکن است و فلسفه‌ فقه امنیت می‌تواند این دو رویکرد مکمل را توأمان به‌کار گیرد. البته باید درنظر داشت که در نگاه تحصیلی که به نوعی ساختن فلسفه فقه مضاف در مباحثی است که هنوز به‌صورت منظم در کتب فقهی نیامده‌اند، دقت بیشتری لازم است و پرسش‌هایی مانند نسبت امنیت فردی و امنیت جمعی یا تقدم و تأخر امنیت جسمانی و امنیت روحی، نمونه‌هایی از مسائل‌اند که فلسفه‌ فقه امنیت باید به آن‌ها بپردازد. ◽️ برای پرهیز از خلط لازم است که ابتدا واژگان عبارت مرکبِ فلسفه‌ فقه امنیت، بعد واژگان ترکیبی و در پایان کل واژه‌ی ترکیبی مورد تحلیل مفهومی و معنایی قرار گیرد. یعنی ابتدا معنای امنیت، فقه و فلسفه، سپس فقهِ امنیت و فلسفه‌ فقه و در پایان فلسفه‌ فقه امنیت بررسی شود. زیرا تا تصور درستی از فلسفه، فقه و امنیت و نیز فلسفه مضاف نداشته باشیم، تصور درستی از فلسفه فقه امنیت نخواهیم داشت. ◽️ از حیث گستره‌ی بحث، فلسفه‌ فقه امنیت بیشتر با مسائل پیشینی سروکار دارد و تنها در موارد معدود به مسائل پسینی می‌پردازد. نمونه‌ی مسائل پیشینی عبارت است از: تعریف، خاستگاه، تاریخچه و جایگاه امنیت در هرم نیازها. همه ی اینها اموری است که باید در فلسفه فقه امنیت مورد توجه قرار گیرد. از سوی دیگر با توجه به اعتباری‌بودنِ فقه، پیامدهایی برای گسترش یا قبض مباحث وجود دارد. زیرا در علوم حقیقی، توسعه‌ی دانش عموماً با کشف عوارض ذاتی جدید برای موضوع صورت می‌گیرد. اما در علوم اعتباری، به‌اقتضای ماهیتشان امکان افزودن مباحث مرتبط به‌تناسب نیازهای نو وجود دارد و با این نگاه، دلیل پراکندگی یا تداخل مباحث در بعضی دانش‌های اعتباری مانند اصول فقه پدیده‌ای قابل‌توضیح است. این ملاحظه برای فقه امنیت به این معناست که هرچند فقه امنیت را فرزند فقه می‌دانیم، اما نمی‌توان انتظار الحاق آن به بدنه‌ی فقه را به سبک پیوندهای علوم حقیقی داشت. ◽️ فقه امنیت، فرزند فقه الاداره و فقه الاداره، فرزند فقه السیاست و الحکومت است و فقه السیاست و الحکومت نیز فرزند علم فقه است. پس در حقیقت فقه امنیت نتیجه‌‌ی علم فقه است. تفاوت نگاه‌ها به دانش فقه و به فقه سیاست و حکومت نیز به فقه اداره، می تواند در نگاه ما به فقه امنیت نقش داشته باشد. برخی قرائت‌ها همه ‌چیز را ذیل فقه الاداره می‌بینند و برخی دیگر همه‌ چیز را ذیل فقه امنیت می‌دانند. 👇👇ادامه گزارش👇👇

◽️ این دانش هم به‌صورت کلی قابل‌طرح است و هم می‌تواند از منظر یک مکتب یا یک فرد صاحب‌نظر و مؤثر در مقام اجرا بررسی شود؛ فی المثل می توان فقه امنیت را در نگاه مقام معظم رهبری بررسی کرد که کم و بیش نیز بررسی شده است. یا وقتی شرط اجتهاد برای وزیر اطلاعات در جمهوری اسلامی ایران تعیین شده است، این اجتهاد نباید تشریفاتی باشه و طبق عقاعده باید در تشخیص موضوع نقش آفرینی کند و اگر موضوع با اجتهاد وزیر اطلاعات تشخیص داده شد، به دنبال آن حکم نیز خواهد آمد. پس بایسته است قبل از انتخاب وزیر اطلاعات نگاه اجتهادی او به مقوله امنیت و فقه امنیت کشف شده و با نگاه مقام معظم رهبری و مشهور فقه شیعه سنجیده و درصد تطابق آن مشخص شود. ◽️ تعریف امنیت تعریف امنیت با استفاده از اصل تعرف الاشیا باضدادها، یعنی بیان امنیت با استفاده از تعریف ناامنی هرچند براساس گفته‌ی ابن‌سینا در شفا، از حیث منطقی تعریف حقیقی نیست، اما برای انس ذهن سودمند است. بنابراین اگر بخواهیم از امنیت تصویری داشته باشیم باید از ناامنی تصویری داشته باشیم؛ ناامنی یعنی هرج و مرج، قانون جنگل و بی قانونی و به این ترتیب امنیت به قانون گره می خورد. به خصوص امنیت اجتماعی که تکیه‌ی بیشتر بر آن است و به قانون گره می خورد و قانون در بستر انسانیت شکل می گیرد. با این توضیح امنیت را مصونیت نسبی یا مصونیت مطلق یک فرد یا یک گروه، چه کوچک و چه بزرگ، از هرگونه گزند و آسیب تعریف می‌کنیم. از سوی دیگر هرگاه از فعل مکلف سخن بگوییم، ذیل فقه قرار می‌گیرد. زیرا موضوع فقه فعل انسان است و در احکام وضعی تکلیف هم مطرح نیست و ضمان و جبران افعال پیش از تکلیف، پس از بلوغ پیگیری می‌شود. بنابراین، امنیت نیز به‌مثابه‌ی ساحتی که فاعل، قابل و بستر آن انسان است، به‌محض طرح در ساحت افعال، ذیل فقه قرار می‌گیرد. 💠 مــرکـز علمی-پـژوهشی دیــــــــــن و تــــــــمــــــــــدن ➕ DinVaTamadon.ir ➕ @DinVaTamadon

تاملی در روش‌شناسی فقه امنیت و ضرورت نوآوری در پاسخگویی به مسائل مستحدثه نشستی تخصصی با عنوان تاملی در روش‌شناسی فقه امنیت و ضرورت نوآوری در پاسخگویی به مسائل مستحدثه، با حضور حجت الإسلام و المسلمین دکتر نجف لکزایی ریاست پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پژوهشکده مطالعات بنیادین امنیت برگزار شد، نشست تخصصی در این نشست حجت الإسلام و المسلمین دکتر نجف لکزایی با تاکید بر روش شناسی فقه امنیت بیان داشتند که در مواجهه با پیچیدگی‌های جهان معاصر و ظهور مسائل نوظهور، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که آیا دستگاه فقهی موجود، با روش‌ها و ابزارهای رایج خود، قادر به ارائه پاسخی جامع و کارآمد به تمامی این چالش‌ها هست یا خیر. این نشست، با محوریت مفهوم «امنیت» به عنوان یکی از مسائل کلان و مستحدثه، به بررسی این موضوع می‌پردازد و ضمن تبیین جایگاه روش‌شناسی در فقه، ضرورت نوآوری و بسط مباحث فقهی را در حوزه‌هایی که نیاز به رویکردهای جدید دارند، مورد کاوش قرار می‌دهد. ۱. جایگاه روش‌شناسی در فقه و محدودیت‌های رویکرد سنتی: به طور طبیعی، در بحث فقهی، ورود به مباحث تخصصی مانند «اصول فقه» یا «علم رجال» به عنوان روش‌های رایج، ضرورتی برای طرح مجدد ندارد، چرا که این مبانی در نظام فقهی ما شناخته شده و جایگاه خود را دارا هستند. منطق، درایه، ادبیات عرب، فصاحت و بلاغت، همگی ابزارهای لازم برای فهم و استنباط احکام شرعی محسوب می‌شوند و هر کدام در جایگاه خود به کار می‌آیند. این دانش «روتین» و نظام‌مند، وظیفه خود را در استنباط احکام ایفا می‌کند. اما مسئله‌ای که وجود دارد، این است که آیا این «دستگاه» روش‌شناختی، به تنهایی قادر به پاسخگویی به تمامی مسائل پیچیده امروز جامعه است؟ به نظر می‌رسد در برخی حوزه‌ها، پاسخگویی کامل نیست. این امر، ما را به سمت ضرورت «فکر» و «طراحی» رویکردهای جدید سوق می‌دهد. ۲. رویکردهای نوآورانه در فقه معاصر: از دیرباز، فقها و اندیشمندان مسلمان، در پی بسط و تعمیق فقه برای انطباق با مقتضیات زمان بوده‌اند. این تلاش‌ها را می‌توان در قالب رویکردهای مختلفی مشاهده کرد: • فقه نظام (شهید صدر): شهید صدر (رضوان الله تعالی علیه) با طرح مفهوم «فقه نظام»، به این دغدغه پاسخ داد که اسلام با چالش‌های جدیدی مواجه است که فقه سنتی به تنهایی قادر به حل آنها نیست. «فقه نظام» تلاشی است برای تبیین چارچوب‌های کلان و سیستمی احکام اسلامی در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی. • فقه مصلحت (امام خمینی (ره)): پس از پیروزی انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره) با طرح مفهوم «فقه مصلحت» و تأسیس «مجمع تشخیص مصلحت نظام»، به نیاز جامعه برای حل مسائل پیچیده‌ای که با روش‌های رایج قابل حل نبودند، پاسخ دادند. این رویکرد، بر لزوم در نظر گرفتن مصالح عمومی و اجتماعی در کنار احکام اولیه تأکید دارد. • دیگر طرح‌ها و رویکردها: علاوه بر این دو، اندیشمندان دیگری نیز طرح‌ها و رویکردهای متفاوتی را ارائه کرده‌اند که قابل بررسی و تحلیل هستند: • فقه مقاصدی (یا هدف‌گرا): طرحی که توسط آیت‌الله علی دوست (دامت توفیقاته) مطرح شده و به دنبال تبیین مقاصد و اهداف شریعت در احکام است. اگرچه ایشان بر تمایز آن با «مقاصد» به معنای رایج تأکید دارند و رویکرد خود را «هدف‌گرا» یا «نص‌گرا» می‌نامند، اما تلاش برای جمع میان فقه نظام و فقه مصلحت در آن مشهود است. • فقه سرپرستی (آیت‌الله میرباقری): رویکردی که به نقش سرپرستی و هدایت در سطوح مختلف، از فردی تا حکومتی، می‌پردازد. • فقه کلان در برابر فقه خرد (حجت الاسلام میرزاده اهری): این دیدگاه، تمایز میان توجه به احکام فردی (فقه خرد) و توجه به تأثیر این احکام در سطح کلان اجتماعی و سیستمی (فقه کلان) را مطرح می‌کند. این بحث، که در قالب رساله‌ای دکتری نیز مورد پژوهش قرار گرفته، نشان‌دهنده اهمیت نگاه سیستمی در فقه است. ۳. فقه موجود و ظرفیت‌های پنهان آن: با وجود تأکید بر نیاز به نوآوری، اینجانب معتقدم که ساختار فقه ما، که برآمده از قرآن، سنت معصومین (علیهم السلام) و قواعد اجتهادی است، ظرفیت‌های لازم برای پاسخگویی به مسائل مستحدثه، از جمله «امنیت»، را داراست. • عقلانیت در فقه: سیره معصومین (علیهم السلام) به عنوان حجت، نشان‌دهنده جامعیت فقه در طول تاریخ است. اگر در مواردی، ظاهراً دو حکم متعارض یا دو رویکرد متفاوت وجود داشته باشد، این امر ناشی از تفاوت در مصالح، عناوین ثانویه، یا اقتضائات زمانی و مکانی بوده است، نه ضعف ذاتی فقه. فهم عمیق این تفاوت‌ها، نیازمند تسلط بر مبانی و روح شریعت است. • توجه به ابعاد مختلف احکام: فقه ما تنها به احکام فردی نمی‌پردازد، بلکه به نهادهای اجتماعی نیز توجه دارد.

نهادهایی چون خانواده، تعلیم و تربیت، بهداشت، اقتصاد، و حکومت، هر کدام کارویژه‌های خاص خود را دارند و فقه در ابواب مختلف (نکاح، طلاق، معاملات، حدود، جهاد، و…) به تنظیم روابط و احکام مربوط به این نهادها پرداخته است. • امنیت به مثابه یک موضوع فقهی: مفهوم امنیت، اگرچه ممکن است در قالب یک «کتاب» مستقل در فقه سنتی نیامده باشد، اما مباحث مربوط به آن در ابواب مختلف فقهی پراکنده است. از کتاب جهاد و دفاع گرفته تا حدود و تعزیرات، و حتی مباحث معاملات و نکاح، همگی به نحوی با تأمین امنیت فردی، خانوادگی، اقتصادی، فرهنگی، و اجتماعی در ارتباط هستند. ۴. ضرورت رویکرد تخصصی در فقه امنیت: با این حال، پیچیدگی‌های مفهوم امنیت در دنیای امروز، ایجاب می‌کند که رویکردی تخصصی‌تر اتخاذ شود: • امنیت به عنوان یک موضوع مستحدث: اگرچه ریشه‌های امنیت در فقه وجود دارد، اما ابعاد جدید آن (مانند امنیت اطلاعات، امنیت اقتصادی کلان، امنیت فرهنگی) نیازمند بررسی‌های عمیق‌تر و تخصصی‌تر است. • تمایز میان مفاهیم: درک صحیح مفاهیمی چون «امنیت»، «اطلاعات»، «جهاد»، «دفاع»، «حرب»، «فتنه»، «تهاجم» و… ضروری است. اشتباه در فهم این مفاهیم، می‌تواند منجر به استنباطات نادرست فقهی شود. به عنوان مثال، تمایز میان «تجسس» (که ممنوع است) و «اطلاعات» (که برای تأمین امنیت لازم است)، یا تمایز میان «حکم اولی» و «حکم ثانویه» در سیاست‌گذاری‌های امنیتی. • نقش دولت و حکمرانی: تأمین امنیت، وظیفه ذاتی دولت و حکومت است. این امر، نیازمند درک صحیح از «فقه دولت»، «فقه حکمرانی»، و «فقه سیاسی» است. بدون داشتن یک نظریه روشن در باب دولت و حکمرانی، نمی‌توان به درستی احکام مربوط به امنیت را استنباط و اجرا کرد. • نیاز به پژوهش‌های بین‌رشته‌ای: فقه امنیت، نیازمند تعامل با علوم دیگر مانند علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، اقتصاد، و مطالعات امنیتی است. این تعامل، به فقیه کمک می‌کند تا ابعاد مختلف مسئله را بهتر درک کرده و پاسخی جامع‌تر ارائه دهد. ۵. پیشنهادها و چشم‌انداز آینده: • بسط پژوهش‌های فقهی: باید به صورت نظام‌مند، به پژوهش در باب ابعاد مختلف امنیت در فقه پرداخت. این پژوهش‌ها می‌توانند به صورت فردی و یا در قالب گروه‌های پژوهشی کلان انجام شوند. • تولید نظریه‌های امنیتی اسلامی: نیاز به تدوین نظریه‌های جامع در باب امنیت، دولت، حکمرانی، و جامعه اسلامی، بر اساس مبانی فقهی و دینی وجود دارد. این امر، نیازمند همکاری میان فقها، فلاسفه، و متخصصان علوم اجتماعی است. • آموزش و تربیت متخصصان: تربیت نسلی از فقها و پژوهشگران که علاوه بر تسلط بر مبانی فقهی، دارای بینش سیاسی، اجتماعی، و تخصصی در حوزه‌های مرتبط با امنیت باشند، امری ضروری است. • تأکید بر رویکرد سیستمی: درک امنیت، نیازمند نگاهی سیستمی و کلان است. احکام فردی باید در چارچوب نظام اجتماعی و اهداف کلان جامعه اسلامی معنا یابند. فقه اسلامی، با ظرفیت‌های بالقوه خود، قادر به ارائه چارچوب‌های لازم برای تأمین امنیت در سطوح مختلف است. اما این امر، مستلزم نوآوری در روش‌شناسی، بسط پژوهش‌های تخصصی، و تعامل سازنده با دانش‌های دیگر است. رویکردهایی چون فقه نظام، فقه مصلحت، و فقه کلان، گام‌هایی در این مسیر بوده‌اند، اما همچنان راه طولانی برای تدوین یک «فقه امنیت» جامع و کارآمد در پیش داریم. این مسیر، نیازمند صبر، مجاهدت علمی، و اعتقاد به توانایی فقه در پاسخگویی به نیازهای جامعه بشری در طول تاریخ است.

با کسی از غم دل گو که خودش غم داره

چهل حکمت نبوی💐 🌷شرح چهل حدیث پیامبر اکرم صلوات الله علیه و آله و سلم 🌸 توسط مقام معظم رهبری حفظه الله🌸 @KotobeDini