به نـام خــــداوند شعــــر و ادب
که با واژه بخشیده جانها به لب
سلام و درود بر اعضای محترم
✅ بنابه درخواست عدهی کثیری از دوستان شاعر و علاقهمند به مبانی کاربردی شعر، عروض و قافیه و... این کانال پس از گذر از ویچت و لاین، در سال 1394 در تلگرام به صورت کاملا رایگان ایجاد شد و اکنون در ایتا نیز در خدمت علاقهمندان خواهد بود.
لذا ورود برای همگان آزاد است و میتوانید لینک مربوط را در اختیار دوستداران شعر قرار دهید.
بنابراین سعی شده تا درسنامهها کاملاً به صورت ساده بیان شود تا مورد استفادهی اغلب افراد قرار گیرد.
توجه داشته باشید که جهت یادگیری مبانی حتما درسنامهها را دقیق مطالعه فرمایید و تمرینات را انجام دهید.
سید محمدرضا شمس (ساقی)
https://eitaa.com/arozghafie
(آموزش مبانی شعر)
#به_نام_خدا
#نظم
نظم: در لغت به معنی ترتیب دادن است و در اصطلاح «نظم» سخنی است که دارای وزن و قافیه باشد.
ارکان شعر عبارتند از:
۱- #مصراع :
کوتاه ترین پارهی سخن موزون را (مصراع) گویند. که نصف (بیت) را تشکیل میدهد.
خداوند مایی و ما بندهایم
۲- #بیت :
کوچکترین واحد شعر را «بیت» گویند و مرکب از دو مصراع است.
به بیت زیر توجه کنید:
خداوند مایی و ما بندهایم
به نیروی تو یک به یک زندهایم
۳- #قافیه :
به کلمات هماهنگ گفته میشود که آخر همهی اشعار می آید و حرف اصلی آخر آنها یکسان است.
«قافیه» معمولاً در پایان مصراع ها می آید.
در بیت بالا دو کلمه «بندهایم» و «زندهایم» قافیه هستند.
۴- #ردیف :
اگر یک کلمه عینا در آخر همهی ابیات تکرارشود، آن را «ردیف» گویند. به عبارت دیگر کلمه یا کلماتی که بعد از قافیه عیناً تکرار میشود «ردیف» است
مثال: قافیه/ ردیف
توانا بود هر که دانا بود
به دانش دل پیر برنا بود
دانا و برنا : حروف (نا) در هر دو کلمه یکسان است پس همقافیه هستند. بود و بود = ردیف
در درس بعدی به انواع قالبهای شعری میپردازیم.
ضمناً برای آغاز، مثنویسرایی را با توجه به درس 7 پیشنهاد میکنم زیرا در هر بیتی قافیهی مجزایی دارد و راحتتر میتوانید پیشرفت کنید.
#آموزش_مبانی_یک
آموزش عروض و قافیه
سید محمدرضا شمس (ساقی)
https://eitaa.com/arozghafie
آموزش مبانی شعر (2)
#انواع_قالب_شعر :
دوبيتی، رباعی، غزل، قصیده، مثنوی، قطعه ترکیب بند، ترجیع بند، مسمط و …
كوچکترین واحد شعر، (بیت) که از دو مصراع متحدالوزن تشکیل شده است.
#دوبیتی :
شعری است دارای چهار مصراع هم وزن كه رعايت قافيه در مصراع های اول ، دوم و چهارم الزامی است.
دوبيتی بر وزن: (بحر هزج) است.
(مفاعيلن، مفاعيلن، مفاعيل)
مانند دوبیتیهای باباطاهر:
به صحرا بنگرم صحرا ته وینم
به دریا بنگرم دریا ته وینم
به هرجا بنگرم کوه و در و دشت
نشان از قامت رعنا ته وینم
واژههای:
صحرا، دریا، رعنا (قافیه) و ته وینم (ردیف) است.
دلم گر قصه گوید، اینک آن گوش
لبم گر بوسه خواهد، این لب نوش
اگر شب زنده دارم، این سر زلف
چو خوابم در رباید، اینک آغوش
در دوبیتی فوق فقط قافیه وجود دارد که واژههای: (گوش، نوش، آغوش) قافیه هستند.
#توضیح: البته راجع به اصطلاحات وزن عروضی که معیار اندازهگیری و شناخت وزن در شعر است را مفصل پی خواهیم گرفت که در بالا به آن اشاره شده است.
ادامه در جلسهی بعد...
#آموزش_مبانی_دو
آموزش عروض و قافیه
سید محمدرضا شمس (ساقی)
https://eitaa.com/arozghafie
آموزش مبانی شعر (3)
#رباعی :
رباعی همانند دوبيتی است البته بر وزن:
(لا حول ولا قوة الا بالله)
علایم عروضی
(- - ن/ ن - - ن/ ن - - -/ -)
مفعولُ مفاعيلُ مفاعيلُن فَع
مانند رباعيات خيام
توجه داشته باشید که رباعی یک وزن اصلی دارد اما به علت تنوعپذیری در بکارگیری اختیارات وزنی، یازده وزن فرعی نیز دارد.
بهترين تشخيص براى رباعی هجاى آغازين است زيرا با هجاى بلند شروع میشود ( ــ )
و هجاى آغازين دوبيتی كوتاه است ( U )
از آمدنم نبود گردون را سود
وز رفتن من جلال و جاهش نفزود
وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود
کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود
واژه های (سود، نفزود، بود) قافیه است
پیرانه سرم رنج و غم زندان است
آه از غم پیری که دو صد چندان است
من برخی آن پیر خردمند که گفت
دنیا همه زندان خردمندان است
در رباعی فوق از استاد هوشنگ ابتهاج قافیه و ردیف موجود است و واژه های (زندان، چندان، خردمندان) قافیه و واژهی (است) ردیف است که عیناً تکرار شده
#اوزان_رباعی :
۱- مفعول مفاعیل مفاعیل فعل
مستفعل مستفعل مستفعل فع
دو وزن فوق، از معروفترین وزنهای رباعی است.
۲- مفعول مفاعلن مفاعیلن فع
۳- مفعول مفاعلن مفاعیل فعل
۴- مفعول مفاعیل مفاعیلن فع
۵- مفعول مفاعیلن مفعولن فع
۶- مفعول مفاعیلن مفعول فعل
۷- مفعولن فاعلن مفاعیلن فع
۸- مفعولن فاعلن مفاعیل فعل
۹- مفعولن مفعول مفاعیلن فع
۱۰- مفعولن مفعول مفاعیل فعل
۱۱- مفعولن مفعولن مفعولن فع
۱۲- مفعولن مفعولن مفعول فعل
#آموزش_مبانی_سه
آموزش عروض و قافیه
سید محمدرضا شمس (ساقی)
https://eitaa.com/arozghafie
آموزش مبانی شعر (4)
#عروض
در اینجا برای آشنایی با قواعد اوزان عروضی که در بخش رباعی مختصراً به آن اشاره شد میپردازیم.
قواعد عروض معیار سنجش وزن در شعر است.
#حرف :
همانطور که میدانید الفبای زبان فارسی دارای سی و دو حرف است. ا ب پ ت ث...
#مصوت :
صداها که ما به آن (مصوت) میگوییم، شش تا هستند که سه مصوت بلند و سه مصوت کوتاه هستند.
#مصوت_بلند :
آ ، ای ، او . مانند «آ» در آب، «ی» در سیب ، «و» در بو
#مصوت_کوتاه :
فتحه ( -َ ) ، کسره ( -ِ ) ، ضمه ( -ُ )
#انواع_هجا :
هجای فارسی از نظر تعداد دو نوع است.
١- #هجای_کوتاه كه یک حرف دارد یعنی (یک حرف + یک مصوت كوتاه) و با علامت [ن] نشان داده میشود.
صامت + مصوت كوتاه ، مانند:
تُ (تو) ، کِ (كه) ، چُ (چو) ، نَ (نه).
۲ - #هجای_بلند که دو حرف دارد و با علامت [ - ] نشان داده میشود.
۱- صامت + مُصَوّتِ کوتاه + صامت.
مانند : دَر ، سَر ، دِل
۲- صامت + مصوّت + مصوّت.
مانند : با، جا، ما، سو، بو، سی، بی
#نمونه :
عَلی ، [ عَ ، لی ] كه میشود: يک مصوّت کوتاه + یک مصوّتِ بلند.
و علامتش : [ ن - ]
اَحمَد ، [ اَح ، مَد ] که میشود دوتا مصوت بلند.
و علامتش : [ - - ]
#توضیح :
توجه داشته باشید که در تقطیع شعر بر اساس خوانش ابیات تقطیع میشود نه نوشتار.
#مانند :
خواهر (خاهر) - (خا - / هر -)
، خویش (خیش) - (خی - / ش u)
خواستن (خاستن) - (خا - / س u /تن -)
(محمّد علی آمد)
مُ، حَم، مَد/ عَ، لی/ آ، مد
#علامت :
مـ حمـ مد (ن - -)
عـ لی ( ن -)
آ مد (- -)
با آنكه در حريم تو بيگانهام هنوز
مَفعولُ/ فاعِلاتُ/ مَفاعیلُ/ فاعِلن *
#خط_عروضی :
( - - ن/ - ن - ن/ ن - - ن/ - ن -)
من اگر نظر حرام است، بسی گناه دارم
چه کنم نمیتوانم ، که نظر نگاه دارم
#تقطیع
(ن ن - ن/ - ن - -/ ن ن - ن/ - ن - -)
فَعَلاتُ/ فاعلاتن/ فعلات/ فاعلاتن
م/ن/گر/ن/ظر/ح/را/مس/ت/ب/سی/گ/نا/ه/دا/رم
چ/ک/نم/ن/می/ت/وا/نم/ک/ن/ظر/ن/گا/ه/دا/رم
#هجای_آخر_مصراع
* چنانچه هجای پایانی مصراع کوتاه، بلند و یا کشیده باشد، بر حسب قاعده فقط هجای بلند (-) محاسبه میشود.
#آموزش_مبانی_چهار
آموزش عروض و قافیه
سید محمدرضا شمس (ساقی)
https://eitaa.com/arozghafie
#قالب_غزل :
#غزل شعری است که قافیهی آن در مصراع اول و مصراع های دوم، چهارم، ششم، هشتم، و... تا آخرین بیت، رعایت شده و مجموعهای از ابیات هموزن است که همانند قصیده، قافیه در دو مصراع اول و تمام مصراع های زوج (سمت چپ) یکی است.
#موضوع_غزل :
این نوع شعر غالباً مضامین عاشقانه و عارفانه دارد و معمولا بیان عواطف و احساسات است.
غزل معاصر از نظر بهکارگیری کلمات و مضامین امروزی که حاصل تلفیق شعر سنتی فارسی و شعر نیمایی است شکل تازهای به خود گرفته است.
تعداد ابیات غزل از 7 بیت تا 14 و 16 بیت است و کمتر از 4 بیت را نمیتوان غزل نامید.
نمونهای از غزل، حافظ :
ساقیا برخیز و در دِه جام را
خاک بر سر کن غم ایام را
ساغر می بر کفم نه تا ز بر
برکشم این دلق ازرق فام را
گرچه بدنامیست نزد عاقلان
ما نمیخواهیم ننگ و نام را
باده در ده چند ازین باد غرور
خاک بر سر ، نفس نافرجام را
دود آه سینهی نالان من
سوخت این افسردگان خام را
مَحرم راز دل شیدای خود
کس نمیبینم ز خاص و عام را
با دلارامی مرا خاطر خوش است
کز دلم یکباره بُرد آرام را
ننگرد دیگر به سرو اندر چمن
هر که دید آن سرو سیم اندام را
صبر کن حافظ به سختی روز و شب
عاقبت روزی بیابی کام را
«حافظ»
#واژههای :
(جام ، ايام ، فام ، نافرجام ، خام ، عام ، آرام ، اندام ، كام) قافيه و واژهی (را) كه بعد از قافيه تكرار شده (رديف) است.
#آموزش_مبانی_پنج
آموزش عروض و قافیه
سید محمدرضا شمس (ساقی)
https://eitaa.com/arozghafie