ابوالقاسم حسینجانی از شاعران کشورمان درباره نوآوری در شعر عاشورایی گفت: بالاترین نوآوری در شعر عاشورایی بازگشت به حقیقت عاشورا است. آن چیزی که فعلا میشنویم و تولید میشود، غالبا تکراری است و خیلی جاها هم بی محتوا یا تحریف شده.
وی افزود:عاشورا یعنی ایستادن در برابر ظلم و اینکه نگذاریم حق انحراف پیدا کند. عاشورا یعنی امر به معروف و نهی از منکر و اینکه واقعا فکر کنیم عزت در چیست. اما متاسفانه بسیاری از حرفهایی که در این شعرها زده میشود، اصالت را به ماتم و گریه کردن میدهند و تلاش میکنند هر طور که هست اشک مخاطب را در بیاورند.
این شاعر اظهار داشت: کسی که میخواهد از عاشورا بگوید باید از خودش بپرسد امام حسین(ع) چه راهی رفتند تا ما هم همان راه را بریم. حق و باطل چیست؟ چرا حضرت مرگ با عزت را به زندگی با ذلت ترجیح دادند؟ آیا زندگی امروز ما مطابق عزت حسینی است؟ فعلا متاسفانه همه چیز به ظاهر ختم شده و به روضه و گریه و در چیزهای ظاهری و رنگ و لعاب شعر با هم مسابقه می گذارند.
حسینجانی گفت: کسی که میخواهد نوآوری کند باید بداند خود حرکت امام نو است و باید اصل آن حرکت نوآورانه بیان کنیم و گرنه به جز آن هر کاری که انجام میدهیم حرف عوامانه و سخیف است.
وی افزود: من امروز شعرهای خیلی بد و عوامانهای را میبینم که درباره عاشورا ترویج میشود. مثلا در شعر میپرسد میدانید چرا چوب آتش میگیرد؟ چون به لب و دندان امام حسین(ع) خورد! یا میدانید چرا هلال ماه، هلالی و خمیده است؟ چون از داغ ماه محرم خمیده و هلالی شده! این شعرها چه قدر بد و سطحی هستند. انگار هلال بقیه ماههای سال خمیده نیست یا سنگی که به طرف حضرت پرتاب شد از آتش گرفتن معاف است!
این شاعر گفت: من حتی به 14 بند محتشم هم نقد دارم که امروز در میان اشعار تبدیل به آیه قرآن شده است. مثلا این مصرع «ای چرخ غافلی که چه بیداد کردهای» نگاه غلطی دارد. چرخ بیداد کرده یا حاکم ستمگر؟ آیا این درست است که گفتمان حق طلبی و عزت طلبی عاشورا را فراموش کنیم و آن را به چرخ نسبت دهیم؟
یا همین بیت «باز این چه شورش است که در خلق عالم است/ باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است» شاعر کربلا و عاشورا را به نوحه و عزا و ماتم خلاصه کرده است. آیا عاشورا فقط نوحه و عزا و ماتم بود؟ آن حرفهای پر بار حضرت زینب و امام حسین(ع) و امام سجاد(ع) و آن رشادتها در عاشورا در کجای شعر است؟ نشان هیهات من الذله کجا رفته است؟
حسینجانی اظهار داشت: من جدا فکر میکنم باید در زبان و ادبیات و مکتوباتی که در حوزه عاشورا داریم چه در نظم و چه در نثر بازنگری کنیم و در همین راستا این سوال را از خودمان بپرسیم در نوشتهها چه باید بکنیم که عاشورا در حد انسانی و خدایی و جهانی آن نشان داده شود و به خوبی از آن استفاده کنیم. گاندی وقتی به عاشورا رسید در حدی از آن استفاده کرد که یکی از ملتهای بزرگ دنیا را متحول کرد و نجات داد. حرکت گاندی نوآورانه بود که باعث نجات از ظلم شد.
این شاعر گفت: شعرها و حرکتهایی که باعث ایجاد حرکت و تحول در مخاطب میشود نوآورانه است. امام حسین(ع) شهید نشد که ما فقط بر سر خودمان بزنیم. از عاشورا گفتن باید باعث این شود که بفهمیم چه کنیم تا توی سرمان نزنند. و ما صرفا با حرکتها و شعرهای سطحی به امام حسین(ع) ظلم میکنیم
فریضة مقدس امر به معروف و نهی از منکر، فریضهای به قدمت انسان است؛ زیرا هدف بعثت انبیای الهی دعوت بشر به سوی توحید و نیکیها و بازداشتن آدمیان از شر و پلیدی است.پیرامون نقش، جایگاه و اهمیت این فریضة والا و نیز ارج و ارزش آن از دیدگاه حضرت سیدالشهدا، امام حسین بن علی(ع) تاکنون سخن بسیار گفته شده و هر کس به اندازة بضاعت خویش کوشیده است تا در این قلمرو پهناور ادای دینی داشته باشد. هرچند که به نظر میرسد اکثر پژوهشها در این زمینه بسیار با یکدیگر مشابهت دارند و اگر به این قلم فرساییها عنوان تکرار و کپیکاری اطلاق نشود، عموماً موازی و تقریباً همسان همدیگر هستند.
این پژوهش بر آن است تا از منظری دیگر به انعکاس وجوب و اهمیت فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منکر، از دیدگاه حضرت خامس آلعبا، امام حسین(ع) بپردازد و بازتاب اعتقاد و التزام عملی آن حضرت را به روایت شعر و ادبیات نظاره بنشیند.
نگریستن به این موضوع از این زاویه، علاوه بر آنکه حلاوت سخن نو را دارد، بیانگر تأثیر این مفهوم عظیم و درک زیباشناسانة آن در قلمرو ادب و هنر متعهد است.
***
عشق و ارادت به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله(ع) در ادبیات فارسی، نمودی بسیار گسترده و چشمگیر دارد و به تحقیق هیچ شاعر آزاده و صاحبدلی را نمیتوان یافت که در دیوان خویش سرودهای در مدح و منقبت یا مرثیهای درباره آن امام همام نداشته باشد.
از این رو میتوان گفت، اشعاری که دربارة آن حضرت سروده شده است بیشمار است و عجبی نیست که هر لحظه بر تعداد این آثار افزوده میشود و چه بسا شاعرانی که با چندین سروده و حتی انتشار مجموعه شعر مستقلی دربارة آن حضرت، باز هم بر آن بوده و هستند که در پیشگاه آن حضرت، حق مطلب را نتوانستهاند ادا کنند.
جای دریغ دارد که گفته شود اکثر شاعران پارسیگوی، بیشتر در سرودههای خویش در پی بیان چگونه به شهادت رسیدن آن حضرت و مصائبی که بر ایشان و خانواده و یاران ارجمندشان رفت، بودهاند.
در واقع بیشتر سرودهها متکی بر عنصر احساس است و کمتر شاعرانی به عنصر اندیشه در کنار احساس و پرداختن به این نکته مهم که «چرا» امام حسین(ع) قدم در آن راه دشوار نهاد و سرانجام شهادت را برگزید، پرداختهاند
فریضة مقدس امر به معروف و نهی از منکر، فریضهای به قدمت انسان است؛ زیرا هدف بعثت انبیای الهی دعوت بشر به سوی توحید و نیکیها و بازداشتن آدمیان از شر و پلیدی است.پیرامون نقش، جایگاه و اهمیت این فریضة والا و نیز ارج و ارزش آن از دیدگاه حضرت سیدالشهدا، امام حسین بن علی(ع) تاکنون سخن بسیار گفته شده و هر کس به اندازة بضاعت خویش کوشیده است تا در این قلمرو پهناور ادای دینی داشته باشد. هرچند که به نظر میرسد اکثر پژوهشها در این زمینه بسیار با یکدیگر مشابهت دارند و اگر به این قلم فرساییها عنوان تکرار و کپیکاری اطلاق نشود، عموماً موازی و تقریباً همسان همدیگر هستند.
این پژوهش بر آن است تا از منظری دیگر به انعکاس وجوب و اهمیت فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منکر، از دیدگاه حضرت خامس آلعبا، امام حسین(ع) بپردازد و بازتاب اعتقاد و التزام عملی آن حضرت را به روایت شعر و ادبیات نظاره بنشیند.
نگریستن به این موضوع از این زاویه، علاوه بر آنکه حلاوت سخن نو را دارد، بیانگر تأثیر این مفهوم عظیم و درک زیباشناسانة آن در قلمرو ادب و هنر متعهد است.
***
عشق و ارادت به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله(ع) در ادبیات فارسی، نمودی بسیار گسترده و چشمگیر دارد و به تحقیق هیچ شاعر آزاده و صاحبدلی را نمیتوان یافت که در دیوان خویش سرودهای در مدح و منقبت یا مرثیهای درباره آن امام همام نداشته باشد.
از این رو میتوان گفت، اشعاری که دربارة آن حضرت سروده شده است بیشمار است و عجبی نیست که هر لحظه بر تعداد این آثار افزوده میشود و چه بسا شاعرانی که با چندین سروده و حتی انتشار مجموعه شعر مستقلی دربارة آن حضرت، باز هم بر آن بوده و هستند که در پیشگاه آن حضرت، حق مطلب را نتوانستهاند ادا کنند.
جای دریغ دارد که گفته شود اکثر شاعران پارسیگوی، بیشتر در سرودههای خویش در پی بیان چگونه به شهادت رسیدن آن حضرت و مصائبی که بر ایشان و خانواده و یاران ارجمندشان رفت، بودهاند.
در واقع بیشتر سرودهها متکی بر عنصر احساس است و کمتر شاعرانی به عنصر اندیشه در کنار احساس و پرداختن به این نکته مهم که «چرا» امام حسین(ع) قدم در آن راه دشوار نهاد و سرانجام شهادت را برگزید، پرداختهاند.
در طول چند دهة اخیر، رویکرد امیدبخشی در این زمینه به وقوع پیوسته است و شاعران متفکری ظهور کردهاند که در آثار خویش بنا را بر معرفت و درک پیام الهی آن حضرت استوار کردهاند.
شاعرانی که دریافتهاند درد بزرگ حضرت سیدالشهدا(ع) فراتر از زخمها و مصایب روز عاشوراست و دعوت سرخ آن حضرت را از عمق دل و جان لبیک گفتهاند.
در مجموع آثاری که در زمینه امام حسین(ع) و امر به معروف و نهی از منکر خلق شده را میتوان به چند گروه ذیل تقسیم کرد:
۱ـ ترجمه منظوم زیارتنامه آن حضرت که در آن به صراحت از امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است.
۲ـ اشارات تاریخی به نقل از کتب مقتل، بر پایه احادیث و روایات؛ از جمله وصیتنامة آن حضرت به برادر ارجمندش محمد حنفیه(ع).
۳ـ اشعاری که در خصوص جایگاه امر به معروف و نهی از منکر سروده شده و در آن شاعر به طور مستقیم از این فریضهی و مقام حضرت سیدالشهدا(ع) به عنوان احیاءکننده این فریضه مقدس الهی سخن گفته است.
۴ـ حجم انبوهی از اشعار که در آن شاعر جهت اجتناب از شعارزدگی به آشناییزدایی روی آورده و به طور غیرمستقیم به اندیشة امام که همانا اشاعه و ترویج معروفها و مبارزه و جهاد با تمامی مظاهر منکرات و پلیدیهاست، پرداخته و نتیجه گرفته است که قوام دین اسلام، مرهون ایستادگی و جانبازی آن حضرت در این طریق مقدس است.
غالباً اشعاری که برای حضرت سیدالشهدا(ع) سروده شده، یا حال و هوایی حماسی داشته و یا در حال و هوای مرثیه به مصائب آن حضرت، اصحاب و خانواده ایشان پرداخته است که معمولاً در اشعاری که دارای جنبة حماسی هستند، بیشتر به موضوع امر به معروف و نهی از منکر عنایت شده است
در برخی از اشعار که دارای حال و هوای عرفانی است نیز شاهد اشاراتی به شخصیت آن حضرت و معروفها با زبانی نرم و لطیف هستیم که اقتضای چنین سبک و سیاقی است.
چنین مدح و منقبتهایی عموماً بر پایة احساس و عاطفه شاعر استوار است و صرفاً عرض ارادتی است به پیشگاه امام و چه بسا محصول حال و خلوت خاص شاعر باشد و در لحظه سرودن اندیشه و انگیزة برانگیزانندهای در سراینده وجود نداشته است.
البته شعر عاشورایی در بیش از سه دهة اخیر دچار تحول و دگرگونیهای امیدبخشی شده است. چنانکه دکتر محمدرضا سنگری در دیباچة کتاب «رستاخیز حماسه» بر این باور است: «نگاه شاعر امروز، تنها به گودالی که در آن حنجرهای تشنه به دشنة قساوت سپرده میشود و سری که در عصر عطش بر نیزه مینشیند، دوخته نیست. او میان دیروز و امروز پل میبندد.
کربلا را آیینه میسازد تا امروز را تماشا کند و در این میان خویش را مییابد.»
(رستاخیز حماسه ـ ص ۱۱)
فریضة مقدس امر به معروف و نهی از منکر، فریضهای به قدمت انسان است؛ زیرا هدف بعثت انبیای الهی دعوت بشر به سوی توحید و نیکیها و بازداشتن آدمیان از شر و پلیدی است.پیرامون نقش، جایگاه و اهمیت این فریضة والا و نیز ارج و ارزش آن از دیدگاه حضرت سیدالشهدا، امام حسین بن علی(ع) تاکنون سخن بسیار گفته شده و هر کس به اندازة بضاعت خویش کوشیده است تا در این قلمرو پهناور ادای دینی داشته باشد. هرچند که به نظر میرسد اکثر پژوهشها در این زمینه بسیار با یکدیگر مشابهت دارند و اگر به این قلم فرساییها عنوان تکرار و کپیکاری اطلاق نشود، عموماً موازی و تقریباً همسان همدیگر هستند.
این پژوهش بر آن است تا از منظری دیگر به انعکاس وجوب و اهمیت فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منکر، از دیدگاه حضرت خامس آلعبا، امام حسین(ع) بپردازد و بازتاب اعتقاد و التزام عملی آن حضرت را به روایت شعر و ادبیات نظاره بنشیند.
نگریستن به این موضوع از این زاویه، علاوه بر آنکه حلاوت سخن نو را دارد، بیانگر تأثیر این مفهوم عظیم و درک زیباشناسانة آن در قلمرو ادب و هنر متعهد است.
***
عشق و ارادت به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله(ع) در ادبیات فارسی، نمودی بسیار گسترده و چشمگیر دارد و به تحقیق هیچ شاعر آزاده و صاحبدلی را نمیتوان یافت که در دیوان خویش سرودهای در مدح و منقبت یا مرثیهای درباره آن امام همام نداشته باشد.
از این رو میتوان گفت، اشعاری که دربارة آن حضرت سروده شده است بیشمار است و عجبی نیست که هر لحظه بر تعداد این آثار افزوده میشود و چه بسا شاعرانی که با چندین سروده و حتی انتشار مجموعه شعر مستقلی دربارة آن حضرت، باز هم بر آن بوده و هستند که در پیشگاه آن حضرت، حق مطلب را نتوانستهاند ادا کنند.
جای دریغ دارد که گفته شود اکثر شاعران پارسیگوی، بیشتر در سرودههای خویش در پی بیان چگونه به شهادت رسیدن آن حضرت و مصائبی که بر ایشان و خانواده و یاران ارجمندشان رفت، بودهاند.
در واقع بیشتر سرودهها متکی بر عنصر احساس است و کمتر شاعرانی به عنصر اندیشه در کنار احساس و پرداختن به این نکته مهم که «چرا» امام حسین(ع) قدم در آن راه دشوار نهاد و سرانجام شهادت را برگزید، پرداختهاند.
در طول چند دهة اخیر، رویکرد امیدبخشی در این زمینه به وقوع پیوسته است و شاعران متفکری ظهور کردهاند که در آثار خویش بنا را بر معرفت و درک پیام الهی آن حضرت استوار کردهاند.
شاعرانی که دریافتهاند درد بزرگ حضرت سیدالشهدا(ع) فراتر از زخمها و مصایب روز عاشوراست و دعوت سرخ آن حضرت را از عمق دل و جان لبیک گفتهاند.
در مجموع آثاری که در زمینه امام حسین(ع) و امر به معروف و نهی از منکر خلق شده را میتوان به چند گروه ذیل تقسیم کرد:
۱ـ ترجمه منظوم زیارتنامه آن حضرت که در آن به صراحت از امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است.
۲ـ اشارات تاریخی به نقل از کتب مقتل، بر پایه احادیث و روایات؛ از جمله وصیتنامة آن حضرت به برادر ارجمندش محمد حنفیه(ع).
۳ـ اشعاری که در خصوص جایگاه امر به معروف و نهی از منکر سروده شده و در آن شاعر به طور مستقیم از این فریضهی و مقام حضرت سیدالشهدا(ع) به عنوان احیاءکننده این فریضه مقدس الهی سخن گفته است.
۴ـ حجم انبوهی از اشعار که در آن شاعر جهت اجتناب از شعارزدگی به آشناییزدایی روی آورده و به طور غیرمستقیم به اندیشة امام که همانا اشاعه و ترویج معروفها و مبارزه و جهاد با تمامی مظاهر منکرات و پلیدیهاست، پرداخته و نتیجه گرفته است که قوام دین اسلام، مرهون ایستادگی و جانبازی آن حضرت در این طریق مقدس است.
غالباً اشعاری که برای حضرت سیدالشهدا(ع) سروده شده، یا حال و هوایی حماسی داشته و یا در حال و هوای مرثیه به مصائب آن حضرت، اصحاب و خانواده ایشان پرداخته است که معمولاً در اشعاری که دارای جنبة حماسی هستند، بیشتر به موضوع امر به معروف و نهی از منکر عنایت شده است.
در برخی از اشعار که دارای حال و هوای عرفانی است نیز شاهد اشاراتی به شخصیت آن حضرت و معروفها با زبانی نرم و لطیف هستیم که اقتضای چنین سبک و سیاقی است.
چنین مدح و منقبتهایی عموماً بر پایة احساس و عاطفه شاعر استوار است و صرفاً عرض ارادتی است به پیشگاه امام و چه بسا محصول حال و خلوت خاص شاعر باشد و در لحظه سرودن اندیشه و انگیزة برانگیزانندهای در سراینده وجود نداشته است.
البته شعر عاشورایی در بیش از سه دهة اخیر دچار تحول و دگرگونیهای امیدبخشی شده است. چنانکه دکتر محمدرضا سنگری در دیباچة کتاب «رستاخیز حماسه» بر این باور است: «نگاه شاعر امروز، تنها به گودالی که در آن حنجرهای تشنه به دشنة قساوت سپرده میشود و سری که در عصر عطش بر نیزه مینشیند، دوخته نیست. او میان دیروز و امروز پل میبندد.
کربلا را آیینه میسازد تا امروز را تماشا کند و در این میان خویش را مییابد.»
(رستاخیز حماسه ـ ص ۱۱)
در این مجال، مروری خواهیم داشت بر بازتاب امر به معروف و نهی از منکر از نگاه امام حسین(ع) در شعر فارسی، که همواره عرصة ابراز ارادت شاعران دلباخته به ساحت مقدس حضرت سیدالشهدا(ع) و خاندان پاک وحی بوده است.
* «احد دهبزرگی» از شاعران آیینی معاصر در مثنوی بلندی به استقبال زیارتنامة آن حضرت شتافته که در فرازی چنین سروده است:
… من شهادت میدهم، ای سروناز
کرده ای برپا به دشت خون نماز
ای وجودت هر دو عالم را حیات
مستمندان را عطا کردی زکات
آشکارا کردهای، ای شاه دین
امر بالمعروف و نهی از منکرین
(آیینهدار مقتل ـ ص ۳۴)
* امیرعاملی:
چراغ امر به معروف و نهی از منکر
به کربلای حسینی چه نورها افشاند…
* کامران شرفشاهی:
فرمود به ما امر به معروف کنید
دل را به گل و آینه معطوف کنید
* محمدجواد قائمی:
جان داد که بر مرده دلان جان بخشد
سر داد که مارا سرو سامان بخشد
شد ماه رخش نهفته در هالة خون
تا قدرت ایثار به انسان بخشد
(حماسه جاودان ـ ص ۱۷۸)
سیدعلی میرباذل:
… به روز واقعه، آوازی از جنس دگر خواندی
و میدیدی صدایت میوزد فرداتر از فردا
(حماسه جاودان ـ ص ۲۴۵)
* محمدرضا یاسری (چمن تهرانی):
این دین حق گرفته قوام از قیام تو
دنیا رهین همت و رای و مرام تو…
(شعر عترت ـ ص ۱۲۶)
* فضلالله صلواتی:
درس آزادی به دنیا داد رفتار حسین
بذر همت در جهان افشاند، افکار حسین
(فرهنگ عاشورا ـ ص ۲۷۱)
* حمید سبزواری:
… تا عدل هست، رایت او هر طرف بپاست
تا ظلم هست، نهضت او استوار هست
تا در زمانه رسم یزید است برقرار
سودای دادخواهی او برقرار هست
(بال سرخ قنوت ـ ص ۲۸۲)
* محمود شاهرخی (جذبه):
… فری دوباره یافت حقیقت ز فیض وی
آبی دوباره یافت شریعت ز جوی او
(بهای وصل ـ ص ۱۹۴)
* دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی (م ـ سرشک):
… آنکه از مکتب آزادگیات درس آموخت
پیش آمال ستمگر ز چه تسلیم شود؟
زور و سرمایة دشمن نفریبد او را
که اسیر ستم مردم دژخیم شود…
(عاشورا در شعر فارسی ـ ص ۱۰)
* مسعود عالمپور رجبی:
… عزت نگر، به ننگ مذلت رضا نداد
از سرگذشت تا برساند پیام عشق…
(اشک سرخ ـ ص ۲۸۶)
* محمدجواد غفورزاده شفق:
… ای شور قیامت در غوغای قیام تو
ای عزت و آزادی در سایة نام تو
هرجا که شدم راهی با روح پیام تو
شیرازة باطل را چون موج گسستم من…
(قصه عشق ـ ص ۷۹)
فریضة مقدس امر به معروف و نهی از منکر، فریضهای به قدمت انسان است؛ زیرا هدف بعثت انبیای الهی دعوت بشر به سوی توحید و نیکیها و بازداشتن آدمیان از شر و پلیدی است.پیرامون نقش، جایگاه و اهمیت این فریضة والا و نیز ارج و ارزش آن از دیدگاه حضرت سیدالشهدا، امام حسین بن علی(ع) تاکنون سخن بسیار گفته شده و هر کس به اندازة بضاعت خویش کوشیده است تا در این قلمرو پهناور ادای دینی داشته باشد. هرچند که به نظر میرسد اکثر پژوهشها در این زمینه بسیار با یکدیگر مشابهت دارند و اگر به این قلم فرساییها عنوان تکرار و کپیکاری اطلاق نشود، عموماً موازی و تقریباً همسان همدیگر هستند.
این پژوهش بر آن است تا از منظری دیگر به انعکاس وجوب و اهمیت فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منکر، از دیدگاه حضرت خامس آلعبا، امام حسین(ع) بپردازد و بازتاب اعتقاد و التزام عملی آن حضرت را به روایت شعر و ادبیات نظاره بنشیند.
نگریستن به این موضوع از این زاویه، علاوه بر آنکه حلاوت سخن نو را دارد، بیانگر تأثیر این مفهوم عظیم و درک زیباشناسانة آن در قلمرو ادب و هنر متعهد است.
***
عشق و ارادت به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله(ع) در ادبیات فارسی، نمودی بسیار گسترده و چشمگیر دارد و به تحقیق هیچ شاعر آزاده و صاحبدلی را نمیتوان یافت که در دیوان خویش سرودهای در مدح و منقبت یا مرثیهای درباره آن امام همام نداشته باشد.
از این رو میتوان گفت، اشعاری که دربارة آن حضرت سروده شده است بیشمار است و عجبی نیست که هر لحظه بر تعداد این آثار افزوده میشود و چه بسا شاعرانی که با چندین سروده و حتی انتشار مجموعه شعر مستقلی دربارة آن حضرت، باز هم بر آن بوده و هستند که در پیشگاه آن حضرت، حق مطلب را نتوانستهاند ادا کنند.
جای دریغ دارد که گفته شود اکثر شاعران پارسیگوی، بیشتر در سرودههای خویش در پی بیان چگونه به شهادت رسیدن آن حضرت و مصائبی که بر ایشان و خانواده و یاران ارجمندشان رفت، بودهاند.
در واقع بیشتر سرودهها متکی بر عنصر احساس است و کمتر شاعرانی به عنصر اندیشه در کنار احساس و پرداختن به این نکته مهم که «چرا» امام حسین(ع) قدم در آن راه دشوار نهاد و سرانجام شهادت را برگزید، پرداختهاند.
در طول چند دهة اخیر، رویکرد امیدبخشی در این زمینه به وقوع پیوسته است و شاعران متفکری ظهور کردهاند که در آثار خویش بنا را بر معرفت و درک پیام الهی آن حضرت استوار کردهاند.
شاعرانی که دریافتهاند درد بزرگ حضرت سیدالشهدا(ع) فراتر از زخمها و مصایب روز عاشوراست و دعوت سرخ آن حضرت را از عمق دل و جان لبیک گفتهاند.
در مجموع آثاری که در زمینه امام حسین(ع) و امر به معروف و نهی از منکر خلق شده را میتوان به چند گروه ذیل تقسیم کرد:
۱ـ ترجمه منظوم زیارتنامه آن حضرت که در آن به صراحت از امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است.
۲ـ اشارات تاریخی به نقل از کتب مقتل، بر پایه احادیث و روایات؛ از جمله وصیتنامة آن حضرت به برادر ارجمندش محمد حنفیه(ع).
۳ـ اشعاری که در خصوص جایگاه امر به معروف و نهی از منکر سروده شده و در آن شاعر به طور مستقیم از این فریضهی و مقام حضرت سیدالشهدا(ع) به عنوان احیاءکننده این فریضه مقدس الهی سخن گفته است.
۴ـ حجم انبوهی از اشعار که در آن شاعر جهت اجتناب از شعارزدگی به آشناییزدایی روی آورده و به طور غیرمستقیم به اندیشة امام که همانا اشاعه و ترویج معروفها و مبارزه و جهاد با تمامی مظاهر منکرات و پلیدیهاست، پرداخته و نتیجه گرفته است که قوام دین اسلام، مرهون ایستادگی و جانبازی آن حضرت در این طریق مقدس است.
غالباً اشعاری که برای حضرت سیدالشهدا(ع) سروده شده، یا حال و هوایی حماسی داشته و یا در حال و هوای مرثیه به مصائب آن حضرت، اصحاب و خانواده ایشان پرداخته است که معمولاً در اشعاری که دارای جنبة حماسی هستند، بیشتر به موضوع امر به معروف و نهی از منکر عنایت شده است.
در برخی از اشعار که دارای حال و هوای عرفانی است نیز شاهد اشاراتی به شخصیت آن حضرت و معروفها با زبانی نرم و لطیف هستیم که اقتضای چنین سبک و سیاقی است.
چنین مدح و منقبتهایی عموماً بر پایة احساس و عاطفه شاعر استوار است و صرفاً عرض ارادتی است به پیشگاه امام و چه بسا محصول حال و خلوت خاص شاعر باشد و در لحظه سرودن اندیشه و انگیزة برانگیزانندهای در سراینده وجود نداشته است.
البته شعر عاشورایی در بیش از سه دهة اخیر دچار تحول و دگرگونیهای امیدبخشی شده است. چنانکه دکتر محمدرضا سنگری در دیباچة کتاب «رستاخیز حماسه» بر این باور است: «نگاه شاعر امروز، تنها به گودالی که در آن حنجرهای تشنه به دشنة قساوت سپرده میشود و سری که در عصر عطش بر نیزه مینشیند، دوخته نیست. او میان دیروز و امروز پل میبندد.
کربلا را آیینه میسازد تا امروز را تماشا کند و در این میان خویش را مییابد.»
(رستاخیز حماسه ـ ص ۱۱)
در این مجال، مروری خواهیم داشت بر بازتاب امر به معروف و نهی از منکر از نگاه امام حسین(ع) در شعر فارسی، که همواره عرصة ابراز ارادت شاعران دلباخته به ساحت مقدس حضرت سیدالشهدا(ع) و خاندان پاک وحی بوده است.
* «احد دهبزرگی» از شاعران آیینی معاصر در مثنوی بلندی به استقبال زیارتنامة آن حضرت شتافته که در فرازی چنین سروده است:
… من شهادت میدهم، ای سروناز
کرده ای برپا به دشت خون نماز
ای وجودت هر دو عالم را حیات
مستمندان را عطا کردی زکات
آشکارا کردهای، ای شاه دین
امر بالمعروف و نهی از منکرین
(آیینهدار مقتل ـ ص ۳۴)
* امیرعاملی:
چراغ امر به معروف و نهی از منکر
به کربلای حسینی چه نورها افشاند…
* کامران شرفشاهی:
فرمود به ما امر به معروف کنید
دل را به گل و آینه معطوف کنید
* محمدجواد قائمی:
جان داد که بر مرده دلان جان بخشد
سر داد که مارا سرو سامان بخشد
شد ماه رخش نهفته در هالة خون
تا قدرت ایثار به انسان بخشد
(حماسه جاودان ـ ص ۱۷۸)
* سیدعلی میرباذل:
… به روز واقعه، آوازی از جنس دگر خواندی
و میدیدی صدایت میوزد فرداتر از فردا
(حماسه جاودان ـ ص ۲۴۵)
* محمدرضا یاسری (چمن تهرانی):
این دین حق گرفته قوام از قیام تو
دنیا رهین همت و رای و مرام تو…
(شعر عترت ـ ص ۱۲۶)
* فضلالله صلواتی:
درس آزادی به دنیا داد رفتار حسین
بذر همت در جهان افشاند، افکار حسین
(فرهنگ عاشورا ـ ص ۲۷۱)
* حمید سبزواری:
… تا عدل هست، رایت او هر طرف بپاست
تا ظلم هست، نهضت او استوار هست
تا در زمانه رسم یزید است برقرار
سودای دادخواهی او برقرار هست
(بال سرخ قنوت ـ ص ۲۸۲)
* محمود شاهرخی (جذبه):
… فری دوباره یافت حقیقت ز فیض وی
آبی دوباره یافت شریعت ز جوی او
(بهای وصل ـ ص ۱۹۴)
* دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی (م ـ سرشک):
… آنکه از مکتب آزادگیات درس آموخت
پیش آمال ستمگر ز چه تسلیم شود؟
زور و سرمایة دشمن نفریبد او را
که اسیر ستم مردم دژخیم شود…
(عاشورا در شعر فارسی ـ ص ۱۰)
* مسعود عالمپور رجبی:
… عزت نگر، به ننگ مذلت رضا نداد
از سرگذشت تا برساند پیام عشق…
(اشک سرخ ـ ص ۲۸۶)
* محمدجواد غفورزاده شفق:
… ای شور قیامت در غوغای قیام تو
ای عزت و آزادی در سایة نام تو
هرجا که شدم راهی با روح پیام تو
شیرازة باطل را چون موج گسستم من…
(قصه عشق ـ ص ۷۹)
* شیرینعلی گلمردای:
عقل از درون جان توانمندش،
فریاد زد که فاجعه در پیش است
آهنگ عشق گفت که برخیزد،
مرد از میان چون و چرا برخاست
(هفتاد و دو خورشید ـ ص ۲۱)
* حبیب چایچیان (حسان):
… نهضت خونین تو سرمشق آزادی بود
بهترین تعلیم را از درس قرآن میکنی…
(خلوتگاه راز ـ ص ۱۷۹)
* سیدرضا مؤید:
آن کشته که دین زنده زنامش باشد
پاینده نماز از قیامش باشد
خوب است بر او گریه ولی بهتر از آن
سرمشق گرفتن از قیامش باشد
(حدیث زمزمه ـ ص ۱۱۳)
*عبدالعظیم صاعدی:
…. دین جدم تا بپاید، دیرها
پس به برگیریدم ای شمشیرها…
(نیزه بر پلک پروانهها-ص۱۰۱)
محمد مردانی(فراز):
… یافت از معرفتش صورت عرفان، معنی میدهد
درس شرف، مکتب عرفان حسین(ع)
داد جان از پی حفظ شرف و حرمت دین
نازم آیین فداکاری و احسان حسین(ع)
(دو دریا- ص۹۴)
فریضة مقدس امر به معروف و نهی از منکر، فریضهای به قدمت انسان است؛ زیرا هدف بعثت انبیای الهی دعوت بشر به سوی توحید و نیکیها و بازداشتن آدمیان از شر و پلیدی است.پیرامون نقش، جایگاه و اهمیت این فریضة والا و نیز ارج و ارزش آن از دیدگاه حضرت سیدالشهدا، امام حسین بن علی(ع) تاکنون سخن بسیار گفته شده و هر کس به اندازة بضاعت خویش کوشیده است تا در این قلمرو پهناور ادای دینی داشته باشد. هرچند که به نظر میرسد اکثر پژوهشها در این زمینه بسیار با یکدیگر مشابهت دارند و اگر به این قلم فرساییها عنوان تکرار و کپیکاری اطلاق نشود، عموماً موازی و تقریباً همسان همدیگر هستند.
این پژوهش بر آن است تا از منظری دیگر به انعکاس وجوب و اهمیت فریضه مقدس امر به معروف و نهی از منکر، از دیدگاه حضرت خامس آلعبا، امام حسین(ع) بپردازد و بازتاب اعتقاد و التزام عملی آن حضرت را به روایت شعر و ادبیات نظاره بنشیند.
نگریستن به این موضوع از این زاویه، علاوه بر آنکه حلاوت سخن نو را دارد، بیانگر تأثیر این مفهوم عظیم و درک زیباشناسانة آن در قلمرو ادب و هنر متعهد است.
***
عشق و ارادت به ساحت مقدس حضرت اباعبدالله(ع) در ادبیات فارسی، نمودی بسیار گسترده و چشمگیر دارد و به تحقیق هیچ شاعر آزاده و صاحبدلی را نمیتوان یافت که در دیوان خویش سرودهای در مدح و منقبت یا مرثیهای درباره آن امام همام نداشته باشد.
از این رو میتوان گفت، اشعاری که دربارة آن حضرت سروده شده است بیشمار است و عجبی نیست که هر لحظه بر تعداد این آثار افزوده میشود و چه بسا شاعرانی که با چندین سروده و حتی انتشار مجموعه شعر مستقلی دربارة آن حضرت، باز هم بر آن بوده و هستند که در پیشگاه آن حضرت، حق مطلب را نتوانستهاند ادا کنند.
جای دریغ دارد که گفته شود اکثر شاعران پارسیگوی، بیشتر در سرودههای خویش در پی بیان چگونه به شهادت رسیدن آن حضرت و مصائبی که بر ایشان و خانواده و یاران ارجمندشان رفت، بودهاند.
در واقع بیشتر سرودهها متکی بر عنصر احساس است و کمتر شاعرانی به عنصر اندیشه در کنار احساس و پرداختن به این نکته مهم که «چرا» امام حسین(ع) قدم در آن راه دشوار نهاد و سرانجام شهادت را برگزید، پرداختهاند.
در طول چند دهة اخیر، رویکرد امیدبخشی در این زمینه به وقوع پیوسته است و شاعران متفکری ظهور کردهاند که در آثار خویش بنا را بر معرفت و درک پیام الهی آن حضرت استوار کردهاند.
شاعرانی که دریافتهاند درد بزرگ حضرت سیدالشهدا(ع) فراتر از زخمها و مصایب روز عاشوراست و دعوت سرخ آن حضرت را از عمق دل و جان لبیک گفتهاند.
در مجموع آثاری که در زمینه امام حسین(ع) و امر به معروف و نهی از منکر خلق شده را میتوان به چند گروه ذیل تقسیم کرد:
۱ـ ترجمه منظوم زیارتنامه آن حضرت که در آن به صراحت از امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است.
۲ـ اشارات تاریخی به نقل از کتب مقتل، بر پایه احادیث و روایات؛ از جمله وصیتنامة آن حضرت به برادر ارجمندش محمد حنفیه(ع).
۳ـ اشعاری که در خصوص جایگاه امر به معروف و نهی از منکر سروده شده و در آن شاعر به طور مستقیم از این فریضهی و مقام حضرت سیدالشهدا(ع) به عنوان احیاءکننده این فریضه مقدس الهی سخن گفته است.
۴ـ حجم انبوهی از اشعار که در آن شاعر جهت اجتناب از شعارزدگی به آشناییزدایی روی آورده و به طور غیرمستقیم به اندیشة امام که همانا اشاعه و ترویج معروفها و مبارزه و جهاد با تمامی مظاهر منکرات و پلیدیهاست، پرداخته و نتیجه گرفته است که قوام دین اسلام، مرهون ایستادگی و جانبازی آن حضرت در این طریق مقدس است.
غالباً اشعاری که برای حضرت سیدالشهدا(ع) سروده شده، یا حال و هوایی حماسی داشته و یا در حال و هوای مرثیه به مصائب آن حضرت، اصحاب و خانواده ایشان پرداخته است که معمولاً در اشعاری که دارای جنبة حماسی هستند، بیشتر به موضوع امر به معروف و نهی از منکر عنایت شده است.
در برخی از اشعار که دارای حال و هوای عرفانی است نیز شاهد اشاراتی به شخصیت آن حضرت و معروفها با زبانی نرم و لطیف هستیم که اقتضای چنین سبک و سیاقی است.
چنین مدح و منقبتهایی عموماً بر پایة احساس و عاطفه شاعر استوار است و صرفاً عرض ارادتی است به پیشگاه امام و چه بسا محصول حال و خلوت خاص شاعر باشد و در لحظه سرودن اندیشه و انگیزة برانگیزانندهای در سراینده وجود نداشته است.
البته شعر عاشورایی در بیش از سه دهة اخیر دچار تحول و دگرگونیهای امیدبخشی شده است. چنانکه دکتر محمدرضا سنگری در دیباچة کتاب «رستاخیز حماسه» بر این باور است: «نگاه شاعر امروز، تنها به گودالی که در آن حنجرهای تشنه به دشنة قساوت سپرده میشود و سری که در عصر عطش بر نیزه مینشیند، دوخته نیست. او میان دیروز و امروز پل میبندد.
کربلا را آیینه میسازد تا امروز را تماشا کند و در این میان خویش را مییابد.»
(رستاخیز حماسه ـ ص ۱۱)
در این مجال، مروری خواهیم داشت بر بازتاب امر به معروف و نهی از منکر از نگاه امام حسین(ع) در شعر فارسی، که همواره عرصة ابراز ارادت شاعران دلباخته به ساحت مقدس حضرت سیدالشهدا(ع) و خاندان پاک وحی بوده است.
* «احد دهبزرگی» از شاعران آیینی معاصر در مثنوی بلندی به استقبال زیارتنامة آن حضرت شتافته که در فرازی چنین سروده است:
… من شهادت میدهم، ای سروناز
کرده ای برپا به دشت خون نماز
ای وجودت هر دو عالم را حیات
مستمندان را عطا کردی زکات
آشکارا کردهای، ای شاه دین
امر بالمعروف و نهی از منکرین
(آیینهدار مقتل ـ ص ۳۴)
* امیرعاملی:
چراغ امر به معروف و نهی از منکر
به کربلای حسینی چه نورها افشاند…
* کامران شرفشاهی:
فرمود به ما امر به معروف کنید
دل را به گل و آینه معطوف کنید
* محمدجواد قائمی:
جان داد که بر مرده دلان جان بخشد
سر داد که مارا سرو سامان بخشد
شد ماه رخش نهفته در هالة خون
تا قدرت ایثار به انسان بخشد
(حماسه جاودان ـ ص ۱۷۸)
* سیدعلی میرباذل:
… به روز واقعه، آوازی از جنس دگر خواندی
و میدیدی صدایت میوزد فرداتر از فردا
(حماسه جاودان ـ ص ۲۴۵)
* محمدرضا یاسری (چمن تهرانی):
این دین حق گرفته قوام از قیام تو
دنیا رهین همت و رای و مرام تو…
(شعر عترت ـ ص ۱۲۶)
* فضلالله صلواتی:
درس آزادی به دنیا داد رفتار حسین
بذر همت در جهان افشاند، افکار حسین
(فرهنگ عاشورا ـ ص ۲۷۱)
* حمید سبزواری:
… تا عدل هست، رایت او هر طرف بپاست
تا ظلم هست، نهضت او استوار هست
تا در زمانه رسم یزید است برقرار
سودای دادخواهی او برقرار هست
(بال سرخ قنوت ـ ص ۲۸۲)
* محمود شاهرخی (جذبه):
… فری دوباره یافت حقیقت ز فیض وی
آبی دوباره یافت شریعت ز جوی او
(بهای وصل ـ ص ۱۹۴)
* دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی (م ـ سرشک):
… آنکه از مکتب آزادگیات درس آموخت
پیش آمال ستمگر ز چه تسلیم شود؟
زور و سرمایة دشمن نفریبد او را
که اسیر ستم مردم دژخیم شود…
(عاشورا در شعر فارسی ـ ص ۱۰)
* مسعود عالمپور رجبی:
… عزت نگر، به ننگ مذلت رضا نداد
از سرگذشت تا برساند پیام عشق…
(اشک سرخ ـ ص ۲۸۶)
* محمدجواد غفورزاده شفق:
… ای شور قیامت در غوغای قیام تو
ای عزت و آزادی در سایة نام تو
هرجا که شدم راهی با روح پیام تو
شیرازة باطل را چون موج گسستم من…
(قصه عشق ـ ص ۷۹)
* شیرینعلی گلمردای:
عقل از درون جان توانمندش،
فریاد زد که فاجعه در پیش است
آهنگ عشق گفت که برخیزد،
مرد از میان چون و چرا برخاست
(هفتاد و دو خورشید ـ ص ۲۱)
* حبیب چایچیان (حسان):
… نهضت خونین تو سرمشق آزادی بود
بهترین تعلیم را از درس قرآن میکنی…
(خلوتگاه راز ـ ص ۱۷۹)
* سیدرضا مؤید:
آن کشته که دین زنده زنامش باشد
پاینده نماز از قیامش باشد
خوب است بر او گریه ولی بهتر از آن
سرمشق گرفتن از قیامش باشد
(حدیث زمزمه ـ ص ۱۱۳)
*عبدالعظیم صاعدی:
…. دین جدم تا بپاید، دیرها
پس به برگیریدم ای شمشیرها…
(نیزه بر پلک پروانهها-ص۱۰۱)