جلسه هفتم 15/12/97 بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله رب العالمين وصلى الله على محمد وآله الطاهرين ولعنة الله على اعدائهم الى يوم الدين برخی از نکات جلسه هفتم ۞معرفت الله صحیح این است که اول ملاک صحیح برای تمایز خالق ومخلوق پیدا کنیم، وهیچ مکتبی چنین ملاکی نداده است، ولذا تقسیم به واجب وممکن بدون این ملاک غلط است، واین ملاک در تعالیم عقلی انبیاء وائمه بیان شده است، ودلیلش این است که کسی میتواند این ملاک را بیان کند که از محدودیت ما بیرون باشد، ما مخلوقات هر چه را بفهمیم وبشناسیم از حد ومقدار واجزاء بیرون نیست، وخیلی که نابغه بشویم بینهایتش میکنیم، ماهی هیچگاه نمیتواند زندگی را به داخل وخارج آب تقسیم کند، کسی که کور مادر زاد است هیچگاه نمیتواند محسوسات را به رنگها وغیر رنگها تقسیم کند، وبشری کل ادراکاتش وحتی توهمات ومفروضاتش مساوی با متجزی است، ولذا اصلا مقتضی برای التفات به خدائی که خارج از اجزاء است واصلا ملموس ومتوهم نیست، ندارد، ولذا تقسیم موجود به واجب وممکن در جهل مرکب است، مثل کوری که اسم رنگ شنیده است، ومیگوید قشنگ است ودر توضیح میگوید صدایش مثل بلبل است، او اصلا رنگ نمیفهمد. ملاک وجوب وامکان این است که همه چیز در اجزاء است، موجود مساوی با متجزی است، وبعد به توسط خود خدا (انبیاء وائمه علیهم السلام) میفهمیم که او خارج از اجزاء است، والبته بعد از التفات به او، با ادله عقلیه تصدیقش میکنیم. ۞ازلی نمیشود مخلوق باشد، میفرماید: وَ لَوْ كَانَ قَدِيماً لَكَانَ إِلَهاً ثَانِيا، نمیشود هم ازلی باشد وهم ممکن الوجود باشد، هم قدیم باشد وهم مخلوق خدا باشد، ولی فلاسفه بر خلاف بداهت چنین حرفی زده اند، مثل این که دوقلوها یکی ادعا کند من پدر دیگری هستم. ۞همانطور که عرض بلاجوهر نمیشود، جوهر بلاعرض هم نمیشود، ولذا عقول مجرد از کمّ وکیف خلاف بداهت عقل است. (متن کتاب) : بيان آخر 1: یجد كل أحد أنه لا یمكن تصور عدم ذات إلا إذا كان وجوده في الأجزاء والأحوال والصفات. ۞در برهان دوم از نفس جواز وجود وعدم بدون نیاز به ابطال غیر متناهی، میتوان بر حدوث استدلال کرد. ۞اعدام حقیقی به رفع الاجزاء است، واگر چیزی جزء نداشت یا نیست ویا اگر هست قابل اعدام نیست، ولذا خداوند هم نمیتواند شیئ بدون جزء را معدوم کند، وتصور عدم در مورد خداوند هم راه ندارد چون جزء ندارد. الإمام الصادق علیه السلام: «إني ما وجدت شیئا صغیرا ولا كبیرا إلا وإذا ضمّ إلى مثله صار أكبر، وفي ذلك زوال وانتقال عن الحالة الأولى، ولو كان قدیما ما زال ولا حال، لأن الذي یزول ویحول یجوز أن یوجد ویبطل، فیكون بوجوده بعد عدمه دخول في الحدث».( ) ۞خداوند قابل شهود نیست، انبیاء هم خدا را شهود نکردند، واگر کسی بگوید خدا را شهود کرده، آنچه به عنوان خداوند شهود شده شیطان بوده است، لَمْ تَرَهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَان" خداوند واقعا دیدنی است ولی با یقین قلبی، مثل این که ما الآن معمار این ساختمان را میبینیم، که با دلیل عقلی ثابت شده است. این که گفته شود دلالت اثر بر موثر مربوط به عوام است وعرفاء خود خدا را میباند، حرف نادرستی است، واین که در دعای عرفی آمده است "کیف یستدل علیک بما فی وجوده مفتقر الیک" مجعول است واز امام حسین علیه السلام نیست، بلکه انشاء ابن عطاء الله اسکندرانی صوفی سنی است، ودر مصباح کفعمی اصلا نیست، وبلکه در نسخه های قدیمی اقبال هم نیست، واساسا حرف غلطی است، بدیهی است که از وجود نیازمند به سازنده آن استدلال میشود. ۞جمله " إني ما وجدت شیئا صغیرا ولا كبیرا إلا وإذا ضمّ إلى مثله صار أكبر" یکی از ادله ابطال بینهایت است، هر خطی را میتوان دو برابر کرد، تا هر جا ادامه داشته باشد، بینهایت لایقفی است، وهیچگاه بینهایت نمیشود، سبع سماوات میشود بشود چهارده آسمان، ولذا بینهایت نیست. ۞در روایات افتراق صانع ومصنوع به اختلاف حادّ ومحدود است، نه اختلاف محدود ونا محدود، وحادّ خصوصیات محدود را ندارد. ۞"لو کان قدیما ما زال ولاحال" اگر مقصود از قدیم بینهایت باشد، بینهایت در هر لحظه در حال زوال است وانتقال است، آن که زوال وانتقال ندارد زمان ندارد. ۞ روایت میفرماید "فیكون بوجوده بعد عدمه دخول في الحدث" معنایش این است: همین که چیزی جائز الانتقال من حالة الی اخری باشد معلوم میشود این حالات برایش ضرورت ندارد، وحادث است. ۞اگر گفته میشود مثلا علم برای خدا ضرورت دارد، این به نظر دقیق غلط است، (زیرا دوئیت مساوی با امکان است) و در حقیقت چیزی برای چیزی ضرورت ندارد، ولذا صحیح این است که خداوند ذات علم وذات قدرت است. ۞اين روايت امكان را ملازم با حدوث میداند، ولی آقایان فلاسفه میگویند ممکن دو قسم است حادث وقدیم. ۞اگر انکار ضروری را در صورتی موجب کفر بدانیم که مستلزم انکار اصول دین باشد، فرقی بین ضروری وغیر ضروری وجود ندارد، وهمین صحیح است.

«إن كل من حلته الصفات مصنوع».( ) به فرش اشاره میکنیم ومیگوئیم چرا تو به این رنگ در آمدی وبه رنگ دیگر در نیامدی؟ وبلکه چرا اصلا تو فرش هستی وانسان نیستی؟ اگر تو به نظر ذاتت باید فرش میبودی نمیتوانستم تو را معدوم فرض کنم وبه جایت انسان بگذارم، پس چون هر چیزی را میتوانیم معدوم فرض کنیم وجایش چیز دیگر بگذاریم، معلوم میشود که مخصصی میخواهد که به این شیء وجود وکمّ وکیف داده باشد. 2: كل ما یكون قابلا للعدم فتخصیصه كما وكیفا بالوجود وأحواله الخاصة به يكون بغيره المتعالي عن الأجزاء والأحوال والصفات، فهو مخلوق حادث، وإلا لزم الخلف واجتماع الوجود والعدم، ۞جواهر واعراض را فقط خداوند موجود میکند، وما فقط آنها را –در حدود توانائی که داریم- از یک جا به جای دیگر منتقل میکنیم، مثلا میتوانیم انرژی که خدا به ما داده در نماز مصرف کنیم ویا در کارهای حرام. ۞فلاسفه در دو مورد منکر بداهت عقلی میشوند، نخست آن که در مورد جواهر واعراض منکر خلقت میشوند، با این که هر عاقلی میفهمد که خالق جوهر وعرض باید متعالی از جوهر وعرض باشد (بتجهیره الجواهر عرف ان لا جوهر له) بلکه میگویند خداوند عقل اول را آفرید وعقل اول عقل دوم وفلک اول را می آفریند، وهزار خدا درست میکنند، واز سوی دیگر در مورد افعال که همه میفهمند که خودشان فاعل هستند، میگویند "لافاعل سواه"، حق را باطل وباطل را حق میکنند. 3: خالق الأشیاء المتجزیة یخالفها وإلا تسلسل. ۞چون فرد اول خلقت اشیاء توسط غیر خداوند، باطل است، پس اساسا تسلسل موضوع ندارد، تسلسل در بحث توحید سالبه به انتفاء موضوع است. ۞حضرت عیسی هم از طین پرنده خلق میکند، خلق لا من شیء ندارد.

🔴دی‌وی‌دی مجموعه دروس و مناظرات استاد میلانی؛ ۱۴حلقه دی‌وی‌دی ◀محتوای مجموعه: 💠تدریس کامل شرح توحید صدوق 💠تدریس شرح تجرید الاعتقاد خواجه نصیر 💠تدریس شرح باب حادی عشر علامه حلی 💠تدریس مقدمات حدائق الناضره شیخ یوسف بحرانی 💠تدریس یک‌دوره کامل و منسجم نقد عرفان‌های بشری 💠تدریس و نقد کامل بدایة الحکمة 💠دروس نقد نهایة الحکمة 💠دروس نقد اسفار ملاصدرا 💠دروس نقد تفسیر المیزان 💠دروس نقد مکتب تفکیک 💠دروس نقد شیخیه 💠دروس نقد اخباری‌گری 💠دروس مسائل اعتقادی و کلامی 💠بیش از ۳۰مناظره با اساتید فلسفه و عرفان با افزایش بیش از ۳برابری قیمت دی‌وی‌دی لیبل، تمهیداتی اندیشیدیم که قیمت این پک با حداقل ممکن تقدیم شود؛ با این وجود این امکان نیز فراهم است که علاقه‌مندان بتوانند در صورت تمایل دی‌وی‌دی‌ها را کپی کرده و مبلغ عودت شود. ✳قیمت مجموعه: ۶۰هزار ت تهیه: تلگرام @rmkhq کانال: @Hmilani

طالبین میتوانند از اینجانب هم امانت بگیرند یا هارد به هارد کنیم. ۰۹۱۰۲۰۴۲۶۲۳

اصول المعارف الالهیه جلسه هشتم 97/12/22

اصول المعارف الالهیه جلسه هشتم پرسش وپاسخ 97/12/22

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین وصلی الله علی محمد وآله الطاهرین ولعنة الله علی اعدائهم الی یوم الدین نکاتی از جلسه هشتم 22/12/97 ۞لاتعطیل ولاتشبیه در تبیین احوال بشر است که بشر یا معطل است وانکار میکند ویا ندانم گرا است، ویا مشبّه است که خدا را یا تشبیه میکند به حقیقت عالم موجود که بت ویا نور ویا جنّ است ویا موجود بینهایت توهمی. متن کتاب: تبصـرة ومما يجب التذكير به هاهنا هو أنا لا نحتاج مع هذا البيان إلى الفحص عن موارد الاستثناء من السنن الجارية على الخلق كموارد معجزات الأنبياء والمعصومين ۞پیامبران در معجزه قانون عادی را نقض میکنند، و عصا تبدیل به اژدها میگردد و معلوم میشود که عصا مسخر اراده قادر مختاری است، ولی خود عصا هم نشانگر خالق است، "طويل عريض عميق قصير متحرك كل ذلك صفة خلقة" پذیرش کم وکیف خاص از بین هزاران کم وکیف، دال بر صانع مختار است. ۞معجزه در آن واحد دو کار انجام میدهد، نه این که اول باید برویم دنبال خدا بعد بیائیم سراغ شناخت پیامبر، زیرا این حرف از اساس باطل است وهیچگاه پیامبری نگفته برو اول خدا را بشناس بعد بیا سراغ من، بلکه پیامبران انسانها را به حرکت وامیدارند که باید بروی دنبال خدا، در مساله توحیدی هیچکس التفات به خدا ندارد، بلکه عالم را ازلی میبینند یا به وحدت وجود میرسد. در حالت غفلت اول انبیاء می آیند، علی علیه السلام: "مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْجُهَّالِ أَنْ يَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَنْ يُعَلِّمُوا‌"، جاهل در جهلش غرق است، اصلا متوجه نیست، عالِم باید او را متوجه بکند، و خداوند متعال میفرماید: "لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ". روز قیامت انسانها را بیدار میکنند ومیگویند چرا دنبال خدا نرفتی، میگوید کدوم خدا؟ هر چه دیدم گل وگیاه وتوالد وتناسل بود، خدا دیگر چیست؟ رَبَّنَا لَوْ لاَ أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولاً، خطاب میرسد تو تکذیب انبیاء کردی مسأله علت ومعلول ونیاز حادث به محدث، فقط نیاز به علت را میگوید والبته یکی از مقدمات اثبات توحید است ولی معارض دارد وآن این که عالم قدیم باشد، علتها وموجود را انسان منحصر به موجود متجزی میداند وبه توحید نمیرسد، مثلا کور مادر زاد اصلا متوجه رنگ نمیشود، تا بخواهد بین آنها رنگی انتخاب بکند. ۞توحید فطری حرف درستی نیست، فقط برهان عقلی داریم ومقصود از توحید فطری صحیح همین است، نه این که ما دو راه برای خداشناسی داشته باشیم، ومرحوم شیخ صدوق میگوید این که عده ای گفته اند اگر کسی را در بیابان رها کنیم خودش به خدا میرسد این حرف درست نیست، واگر کسی این طور شد او فقط حجت خداست که خدا هدایتش کرده است ، ولذا میفرماید لَوْ أَنَّنَا حَدَّثْنَا بِرَأْيِنَا ضَلِلْنَا كَمَا ضَلَّ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا وَ لَكِنَّا حَدَّثْنَا بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّنَا بَيَّنَهَا لِنَبِيِّهِ ص فَبَيَّنَهَا لَنَا. من که امام باقر هستم اگر میخواستم با فکرم حرف بزنم فیلسوف شده بودم، ولی خدا بینه می آورد، یعنی هم عقلی است (بینة) وهم آورنده اش باید خدا باشد. ثم إنَّ الفرق بين البرهانين هو أنَّ في البرهان الثاني قد استنتج من وجوب كون الأشياء مصنوعة مخلوقة امتناعُ كونها قديمة أزلية غير متناهية امام رضا علیه السلام: لِشَهَادَةِ الْعُقُولِ أَنَّ كُلَّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ مَخْلُوقٌ وَ شَهَادَةِ كُلِّ مَخْلُوقٍ أَنَّ لَهُ خَالِقاً لَيْسَ بِصِفَةٍ وَ لَا مَوْصُوفٍ وَ شَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ وَ مَوْصُوفٍ بِالاقْتِرَانِ وَ شَهَادَةِ الِاقْتِرَانِ بِالْحَدَثِ وَ شَهَادَةِ الْحَدَثِ بِالامْتِنَاعِ مِنَ الْأَزَلِ الْمُمْتَنِعِ مِنَ الْحَدَث. وأمَّا في البرهان الأوَّل يكون الأمر بالعكس حيث إنَّ فيها استدل بامتناع كون الأشياء غير متناهية أزلية على وجوب كونها مصنوعة مخلوقة مدبرة. ۞وجود قرآن ناطق حلال مشکل است، وگر نه قرآن بسیار مبهم وپر از متشابهات است واز او وهابی وداعشی به وجود آمده است، ومحکم ترین آیات قرآن ومتقن ترین آن که در او هیچ تشابهی راه ندارد، این آیه است که میگوید: هَلْ يَسْتَوِي الَّذينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذينَ لا يَعْلَمُون، أَفَمَنْ يَهْدي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى، این گونه نیست که بنا قرآن بر خلاصه گوئی واشتمال بر تمام مطالب باشد، ولذا تکرار در قرآن بسیار مشاهده میشود، مثلا آیه "فبای آلاء ربکما تکذبان" بیش از سی بار در سوره الرحمن تکرار شده است، بلکه قرآن کلید به ما داده است وآن ارجاع به معصوم است، من اطاع الرسول فقد اطاع الله.

برخی از روی نادانی اصرار دارند که مطالب را فقط از قرآن بفهمند، وهر چه پیامبر فرموده را با قرآن بسنجند، ولی توجه ندارند که قرآن حدیثی از احادیث پیامبر است، مگر قرآن به اشخاص وحی شده است؟ در سنت مواردی هست که سندا ودلالتا از قرآن بسیار محکمتر است، مثلا این که پیامبر فرموده "من کنت مولاه فعلی مولاه" سندا ودلالتا قطعی است، وپیامبر ممکن است بفرماید فلان آیه ظاهرش مقصود خدا نیست ویا اساسا نسخ شده، ولذا باید از معصوم در هر زمان تبعیت کرد. ۞شهادت خداوند به صدق نبوت ونبی به معجزه است واعظم معجزات وجود امیر المومنین علیه السلام است. ۞کسانی که خارج از تعالیم انبیاء واهل بیت علیهم السلام وارد مباحث الهیات شده اند در بدیهیات اشتباه کرده اند، همش توهم وتخیل است، ولذا در روایت آمده است: َإِنَّ قَوْماً تَكَلَّمُوا فِي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَتَاهُوا حَتَّى كَانَ الرَّجُلُ يُنَادَى مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ فَيُجِيبُ مِنْ خَلْفِهِ وَ يُنَادَى مِنْ خَلْفِهِ فَيُجِيبُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ. گیج شدند وچپ وراست را نمیفهمند، ملاصدرا واسفار وفصوص وفتوحات همین است، در بدیهیات گیج هستند، حرفهائی میزنند که ربطی به خداشناسی ندارد. "۞كُلُّ شَيْ‌ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ" تا چیزی را مقدر ودارای اندازه نکند خلق نمیکند وذلك لاستحالة فرض الإبهام في متن العينية والواقع. ولذا گفته میشود الشیء ما لم یتشخص لم یوجد، تا چیزی دارای حدود معین نباشد نمیشود موجود باشد. وتشخص به وجود نیست، زیرا وجود نمیتواند معیار عینیت باشد، وجود خودش معقول ثانی است، مثل امکان که حکم عقلی موجودات است، (والبته مقصود از حکم مقابل ادراک نیست، بلکه معنای عقلی است) وجود ثبوت شیء است که اگر شیئ را بردارین ثبوتی نمی ماند، عینیت به خود هویات است، هویت درختی که هست، این گونه نیست که دو چیز داشته باشیم: "هویتِ" درخت و"هستِ" درخت، بلکه همین که هویت درخت باشد هستش هم هست. همانطور که از زید مَحرَم بودن او با همسرش را انتزاع میکنیم همانطور هم از زید وجود زید را انتزاع میکنیم، نه این که وجودش عینیتی داشته باشد همانطور که محرمیتش عینیتی ندارد، اگر چه محرمیت اعتبار شرعی است ووجود اعتبار عقلی است، پس همانطور که امکان در خارج وجود ندارد وجود هم خارجیت وعینیت ندارد، اگر گفته میشود "تا فلان چیز به تحقق نرسد همچنان کلی هست ولو هزاران قید بخورد"، مشار الیه "آن چیز" او معیار تشخص است، نه تحققش، تا ذات درخت در خارج نباشد معنای امکان ووجود وثبوت ومتجزی نیست، تمام اینها معقولات ثانیه هستند که از تحقق آن ذات انتزاعات میشود، وانتزاعیات گاهی معقول اولی هستند مثل عنوان درخت، وگاهی معقول ثانی هستند مثل محرمیت ووجود وامکان. إن موضوع الكم ـ متصلاً كان أو منفصلاً ـ هو الحقيقة ذات الأجزاء مثال کم منفصل عقول مجرده وخدایان موهوم هستند، ولذا اساسا کم منفصل امر موهومی است، بلکه فرق کم متصل ومنفصل بالاعتبار است، مثل چوب یک متری را اگر نشکسته باشید کم متصل است واگر بشکنین میشود کم منفصل، پس حقیقتی به نام کم منفصل در خارج نداریم، بله اگر بتوان فرض کرد خدایان بدون اجزاء مثال واقعی خواهد بود برای کم منفصل، ولی چنین چیزی محال است، شیء غیر متجزی نمیتواند متعدد باشد، وعقول مجرده که به نظر فلاسفه نه زمان ونه مکان ونه جزء ندارند، امر محالی است، زیرا نمیشود چنین چیزی متعدد باشد. اما عدد اگر چه از هم جدا هستند، ولی در خارج معدود محقق است نه عدد. پرسش وپاسخ ۞نکاتی در مورد توحید فطری: 1- فطرت وفطری را قبول داریم ولی چیزی به نام معرفت فطری در عرض معرفت عقلی نداریم، خدا را با عقل میشناسیم چه در عالم ذر وچه در عالم دنیا وچه در عالم برزخ. 2- این که در موقع بلا رو به خدا می آورد به این جهت است که اسباب مسببات کنار میرود ودر مقابل دلیل عقلی خاضع میشود، مثل این که کسانی مخالف اهل بیت علیهم السلام هستند ولی هنگام اضطرار سراغ آنها میروند. 3- فطرت از حیث این که بخواهد دلیلی در عرض خداشناسی عقلی باشد باطل است، ولی اگر مقصود این است که خداوند خداشناسی عقلی را در مرتبه دیگر (از طریق معصوم علیه السلام) به ما داده ودر ما سپرده است، ولذا در این دنیا که با آن مواجه میشویم، قبولش آسان است، این حرف مشکلی ندارد. مثل یادگیری جدول ضرب در کودکی که ولو انسان ممکن است آن را فراموش کند، ولی یادگیری آن در نوبت بعدی آسانتر است، اما همیشه امر عقلی است. 4- سنخ خداپرستی فقط عقلی است، مثلا برای فهم مثلث دو راه دارم، یکی این که ببینم ودیگر این که برای من توضیح بدهند، ویا فهمیدن مزه شیرینی که یا میچشم ویا برای من توضیح میدهند، ولی خداشناسی دو گونه نیست، فقط تببین عقلی راه دارد. امکان راه شهودی در خدا مسدود است.

۞فیض ازلی امتناع ذاتی دارد، زیرا نبوده که بود شده است، وگرنه تحصیل حاصل میشود، ولذا ازلی نبوده، وثانیا خداوند چرا به جای هفت آسمان هشت آسمان خلق نکرده، چرا اژدهای هفت سر خلق نکرده است؟ پس هر جای حکمت بوده خلق کرده است، نه این که فیاض علی الاطلاق باشد. ۞در مورد این که آقای حسن زاده آملی گفته است من فاتحه عرفانی را میخوانم که در آن شمر از امام حسین زودتر به بهشت رفته باشد: از خود صمدی آملی هم بپرسید همین را میگوید، ملاصدرا هم میگوید تبّا لفلسفة که مخالف روایات باشد، وسرّ این تناقضات این است که یک عده متکلم محض هستند مثل علامه حلی ویک عده فیلسوف محض هستند مثل ارسطو وافلاطون، ویک عده گیج هستند ومتوجه تناقضات نیستند، ولی در مجموع عقیده شان لعن شمر است، ومادامی که ملتزم به احکام اسلامی هستند، مشکلی ندارند. ۞البته کسانی که مبتدی در فلسفه هستند ممکن است متوجه تناقضات بشوند، ولی کسانی که بیشتر در فلسفه کار کردند نفهمی به جهت کثرت اطلاعات بیشتر میشود، واگر هم برایش سوال پیش آید میگوید من نمیفهمم والا مگر میشود ملاصدرا این مطلب را تصدیق کرده باشد ولی مطلب درست نباشد، و هیچ چوپانی وحدت وجودی نمیشود، بلکه آن که در حوزه درس خوانده است وحدت وجودی میشود، وپشت سر آنها میشود نماز خواند اگر موجب ترویج فساد نشود. ۞اگر سوال شود: "الیس لغیرک من الظهور ما لیس لک" جواب این است که بله، غیر خداوند بسیار ظاهرتر است، تمام اشیاء ظهوری دارند که خداوند ندارد، محسوس ومتغیر هستند، این که در قرآن میگوید الظاهر والباطن، مقصود ظاهر بالعقل است، فَأَيُّ ظَاهِرٍ أَظْهَرُ وَ أَوْضَحُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَ إِنَّكَ لَا تَعْدَمُ صُنْعَهُ حَيْثُمَا تَوَجَّهْتَ وَ فِيكَ مِنْ آثَارِهِ مَا يُغْنِيكَ. ۞اگر چه خداشناسی نیاز به هدایت الهی دارد، وتا خودش نگوید یا ما بت پرست میشدیم ویا ازلی بودن عالم را میپذیرفتیم، ولی دو راه دارد یا خودش مستقیم به ما بگوید ویا از طریق اهل بیت علیهم السلام این هدایت را انجام دهد، وخداوند به جهت حکمتش راه دوم را انتخاب کرده است: علی علیه السلام: إِنَّ اللّهَ تَبارَكَ وتَعالى لَو شاءَ لَعَرَّفَ العِبادَ نَفسَهُ، ولكِن جَعَلَنا أبوابَهُ وصِراطَهُ وسَبيلَهُ وَالوَجهَ الَّذي يُؤتى مِنه. البته در فلسفه میگویند معرفت باید به ضرورت عقلی از راه عقل اول ودوم به ما برسد، واین غلط است، بلکه این فعل اختیاری خداوند است، لحکمة واعظاما لشأن الائمه علیهم السلام از طریق آنها خودش را به ما معرفی کرده است.