نقش اختلاف نُسَخ در گوناگونی برداشت‌ها: مطالعه موردی حدیث «علیّ ممسوس فی ذات الله»، علی عادل‌زاده، عمیدرضا اکبری، مطالعات قرآن و حدیث، ش28، 1400ش جمله مشهور «علی ممسوس فی ذات الله» از جمله اخبار منسوب به رسول الله ص است که شارحان با وجود اهتمام بسیار، به توافقی در معنای آن نرسیده‌اند، و شروح تفصیلی مشکل سازگاری واژه ممسوس را با لغت و سیاق روایت حل نکرده‌اند. نظر نکردن به چارچوب شکل‌گیری این جمله در کاستی‌های معانی ارائه شده مؤثر بوده است. این مقاله با بررسی تحریرهای گوناگون روایت، نشان داده که اصل اولیه حدیث با تعابیر دیگری (چون لأخشن فی…) بوده است، و در دو فرایند نقل به معنا و تصحیف بدین شکل درآمده است. در معنای نسخه اصیل‌تر و متقدم‌تر هیچ ابهامی وجود ندارد و با سیاق گزارش‌های کامل‌تر هم‌خوان است. با روشن شدن معنای حدیث، نادرستی بعضی از گزارش‌های متأخرتر نیز معلوم می‌شود. کم‌رنگی نگرش انتقادی، جمعی از عالمان متأخر و به ویژه اهل عرفان را بر آن داشته تا در حد توان به تأیید و توجیه غیر تاریخی بعضی از اخبار مشکوک بپردازند. تلاش‌های ایشان در ارائه معنا برای «ممسوس فی ذات الله» نااستوار به نظر می‌رسد. @gholow

اعتبارسنجی عبارت "انا اصغر من ربّی بسنتین از حیث سند ✍️ محمدمهدی مودتی نشریه سفینه، سال شانزدهم، بهار ۱۳۹۸، شماره ۶۲ چکیده: نگارنده بیست و پنج منبع برای این گفتار منسوب به پیامبر (ص) یا امیرالمؤمنین (ع) به ترتیب زمان، از داوود قیصری متوفی ۷۵۱ قمری تا معاصران آورده است که هیچ یک از این نقل­ها سند ندارد، و بیشتر این ناقلان گرایش عرفانی دارند. @Gholow

⚠️تأملی در روایات نخستین کتاب احتجاج ✍️عمیدرضا اکبری کتاب الإحتجاج طبرسی (م588ق) با این‌که در خود گنجینه‌ای از استدلال‌ها و احتجاجات روایی را گنجانده، با این حال درگیر آسیب‌هایی هست، و بسیاری از اخبار آن را می‌توان با تحریرها و قرائن منابع متقدم نقد کرد. به عنوان نمونه مؤلف در نخستین باب کتاب روایاتی در فضل و تأیید احتجاج و جدال را گرد آورده، ولی همگی روایاتش اشکالات اساسی دارند. مثلاً روایت اول کتاب چنین است: وَ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ الْمُجَادِلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ سَبْعِينَ نَبِيّاً. (الإحتجاج للطبرسي، ج‏1، ص15) «ماییم مجادلان در دین خدا بر زبان هفتاد نبی»! معرفی نبی خاتم به عنوان جدال‌گر از زبان 70 نبی بسیار غریب و بلکه ناهمسو با برخی روایات دیگر است. اما در منابع متقدم امامی با همین عبارات آمده، جز آن‌که به‌جای «نحن»، «لعن» است. کتابت این دو واژه کاملاً شبیه هم است، و به سادگی قابل تصحیف‌اند: ... عن محمد بن علي الصيرفي الكوفي عن محمد بن سنان عن المفضل بن عمر عن جابر بن يزيد عن سعيد بن المسيب عن عبد الرحمن بن سمرة قال قال رسول الله ص لُعِنَ الْمُجَادِلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ سَبْعِينَ نَبِيّاً وَ مَنْ جَادَلَ فِي آيَاتِ اللَّهِ فَقَدْ كَفَرَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ما يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا... (كمال الدين، ج‏1، ص256) از سیاق خبر کاملاً آشکار است که نسخه متقدم صحیح است، نه نسخه احتجاج، و مذمت و لعن «جدال‌گران در دین» را در اخبار دیگری نیز می توان یافت (نمونه: الجعفريات، ص171؛ إعتقادات الإمامية للصدوق، ص43). چنانکه مجادل در دین خدا کاملاً شبیه «مجادل در حق / آیات» است که در آیات همواره کاربردی منفی دارد (انفال: 6؛ الرعد: 13؛ غافر: 35، 56، 69؛ شوری: 35). الگوی لعن در این روایت نیز مانند آیه ﴿لعن الذين كفروا من بني إسرائيل على لسان داود و عيسى ابن مريم﴾ (المائدة: ۷۸) است. معنای دو تحریر خبر مورد بحث ضد هم است؛ و برخلاف نظر طبرسی اصل روایت در زمینه لعن اهل جدال است، نه تأیید آن. هم‌چنین، با عنایت به این‌که انتهای سند شیخ صدوق (م381ق) عامی است، یافتن این خبر دور از انتظار نیست. ولی در منابع عامه همواره تعبیر «القدرية» (و گاه همراه مرجئه) به جای مجادلان نشسته است (نمونه: السنة لابن أبي عاصم، 1/ 142؛ 2/ 462؛ المعجم الكبير للطبراني، 20/ 117). هرچه هست نسخه اصیل‌تر و بسیار رایج «لُعِن» است؛ نه «نحنُ». ادامه روایات باب اول از احتجاج نیز جملگی از متفردات تفسیر استرابادی و با ادبیات نادر آن است. امروزه پژوهش‌های بسیاری اصالت نداشتن روایات تفسیر استرابادی را با ابزارهای مختلف نقد سندی، تاریخی، عرضه بر روایات و تحلیل متن نشان داده‌اند (برای نمونه: مددی، نگاهی به دریا، ج1، ص297-323؛ شوشتری، الاخبار الدخیلة، ج‏1، ص152؛ انصاری، سایت کاتبان، مانند ansari.kateban.com/post/2095 و ansari.kateban.com/post/1091 ؛ فاطمه هاشمی، پایان نامه «بررسی صحت و اعتبار روایات تفسیر منسوب به امام عسكری ع»، بخش5 و 6-1. البته در بخش6-2 در اعتباربخشی قسمت‌های موافق با امامیه تسامح شده است؛ و...). می‌توان از ابزارهای نقد زبانی نیز به گستردگی در نقد ادبیات خاص این تفسیر نیز بهره برد. #تصحیف @Gholow

ضرورت پیگیری ریشه اخبار مرسل و متأخر عمیدرضا اکبری بررسی چند نمونه متأخر: - كان الله و لا شئ معه و هو الآن كذلك - علي ممسوس في ذات الله (مقاله مرتبط: «نقش اختلاف نُسَخ در گوناگونی برداشت‌ها: مطالعه موردی حدیث علیّ ممسوس فی ذات الله»، عادل‌زاده و اکبری) - انا اصغر من ربي بسنتين (نمونه مقالات مرتبط) - نحن المجادلون (یادداشت مرتبط) البته نمونه‌های بسیاری از حدیث‌واره‌ها نیز وجود دارد که حتی در منابع متأخر نیز نیامده است. @gholow

. غلوّ الشّلمغانی وآثاره في کتاب الأوصیاء ✍ ابراهیم جواد چکیده: تحقیقات جدید ثابت کرده است که کتاب اثبات الوصیه منسوب به مسعودی همان کتاب الأوصياء تأليف شلمغانی (م۳۲۲ ق) است. عقیده به وجود ضد، ادوار هفتگانه، تعبیر «سید محمد» در مورد پیامبر، زاده شدن اوصیاء به شیوه‌ای غیر معمول، عقیده به وجود ابواب برای ائمه (علیهم السلام) در اثبات الوصية دليل انتساب آن به شلمغانی است. نگارنده نتیجه می‌گیرد که بررسی تأثیر غلو بر آثار بعضی از افراد مشهور فوایدی برای دقت در مواریث فرهنگی و دینی خواهد داشت. https://t.me/al_athar_ir/2339 @Gholow

مروری بر برخی از مهم‌ترین شاخصه‌های کتب اربعه 🎙عمیدرضا اکبری موضوع انگیزه‌های تألیف مهم‌ترین مصادر میزان اعتبار @Gholow

🌺پاداش دعا در حق برادران دینی #عرفه عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُنْدَبٍ بِالْمَوْقِفِ فَلَمْ أَرَ مَوْقِفاً كَانَ أَحْسَنَ مِنْ مَوْقِفِهِ مَا زَالَ مَادّاً يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ وَ دُمُوعُهُ تَسِيلُ عَلَى خَدَّيْهِ حَتَّى تَبْلُغَ الْأَرْضَ فَلَمَّا انْصَرَفَ النَّاسُ قُلْتُ لَهُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا رَأَيْتُ مَوْقِفاً قَطُّ أَحْسَنَ مِنْ مَوْقِفِكَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا دَعَوْتُ إِلَّا لِإِخْوَانِي وَ ذَلِكَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ ع أَخْبَرَنِي أَنَّهُ مَنْ دَعَا لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ نُودِيَ مِنَ الْعَرْشِ وَ لَكَ مِائَةُ أَلْفِ ضِعْفِ مِثْلِهِ فَكَرِهْتُ أَنْ أَدَعَ مِائَةَ أَلْفِ ضِعْفٍ مَضْمُونَةً لِوَاحِدٍ لَا أَدْرِي يُسْتَجَابُ أَمْ لَا. على بن ابراهيم از پدرش حديث كند كه: عبد اللَّه بن جندب را در موقف (عرفات) ديدم و وقوفى بهتر از وقوف او نديدم پيوسته دستهايش بسوى آسمان بلند بود، و اشكهايش بر گونه‏اش روان بود بطورى كه بزمين ميريخت، پس همين كه مردم (از عرفات) برگشتند من بوى گفتم: اى ابا محمد من وقوفى بهتر از وقوف تو نديدم؟ گفت بخدا سوگند من جز براى برادران (دينى) خود دعائى نكردم، و اين براى اين بود كه حضرت ابا الحسن كاظم عليه السلام بمن خبر داد كه هر كه براى برادر دينى خود پشت سرش دعا كند از عرش بدو ندا شود: براى تو باد صد هزار برابر (آنچه براى برادران دينيت در خواست كردى) پس من خوش نداشتم كه صد هزار دعاى تعهد شده را بخاطر يك دعا از دست بدهم كه نمى‏دانم آن يك دعا هم باجابت برسد يا نه. 📚 الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 508/ 6؛ ج4، ص465؛ فلاح السائل و نجاح المسائل، ص: 44 از تلعکبری از کلینی با تعبیر «حدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ هَاشِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي»؛ رجال الكشي، ص586 به طریق دیگر از یونس بن عبد الرحمن از ابن جندب؛ الأصول الستة عشر، دار الحدیث، ص189، اصل زید نرسی از معاوية بن وهب با تعابیر مشابه و زیادت ثواب عظیم دعا برای برادران. @Gholow

نقد انگاره تسرّع ابن غضائری در تضعیف راویان 🎙عمیدرضا اکبری - جایگاه مثبت ابن غضائری در منابع متقدم - احتیاط بالای ابن غضائری حتی در قبال راویان اختصاصی منابع غالیان - آشنایی ابن غضائری با میراث سری غالیان و بی‌اعتمادی او به ایشان - تأیید برخی از اخبار ضعفا توسط ابن غضائری (مانند ابن اخی طاهر، سهل دیباجی، احمد بن هلال، ابوالجارود و...) - تردید یا توقف ابن غضائری در مجموعه‌ای از تضعیفات پیشینیان - توثیق جمعی از راویان فضائل توسط ابن غضائری - قرائن گسترده بر ضعف بسیاری از رجال مورد تضعیف ابن غضائری (مانند ابن مهران، اسحاق بصری، خصیبی، ابوالمفضل شیبانی و...) - زمینه‌های تطور دیدگاه برخی از متأخران در مورد ابن غضائری - انتقاد از بی‌پایگی طعن‌های مجلسی اول و برخی از معاصران بر ابن غضائری در همین زمینه: اکبری، انتساب کتاب الضعفاء به ابن غضائری- آسیب‌شناسی تحلیل‌ها؛ بازخوانی انتقادات متأخران بر ابن غضائری در جرح غالیان @gholow

🔸حدیث شبلی در اسرار حج؛ روایت شیعیان یا حکایت صوفیان؟ احمد خامه‌یار، پژوهشنامه حج و زیارت، ش12، 1400ش در برخی متون متأخر شیعه، گفت‌وگویی میان امام زین‌العابدین(ع) با شخصی به نام «شبلی» نقل‌ شده که در آن، امام(ع) به تأویل مناسک حج و اسرار معنوی آن با صبغۀ عرفانی پرداخته است. این روایت از زمانی که محدّث نوری آن را در «مستدرک الوسائل» نقل کرده، مورد استناد نویسندگان معاصر شیعه قرار گرفته است. با این‌حال، تاکنون در سند، اعتبار و ماهیت شخص مورد خطاب امام(ع) در این روایت ابهامات متعددی وجود داشته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در متون نسبتاً کهن صوفیان و گاه سایر منابع عامه، تحریرهای متفاوتی از این گفت‌وگو، اما با ساختاری مشابه وجود دارد. در بیشتر آنها تأویل عرفانی مناسک حج از زبان یکی از مشایخ صوفیه، در قالب گفت‌وگویی میان جنید بغدادی (م297-299ق) و مریدش ابوبکر شبلی (م334ق)، دو صوفی برجسته تصوف بغدادی در سده‌های 3-4ق، یا میان شبلی و صوفی دیگری روایت ‌شده، و تحریر شیعی و مفصل‌تر آن میان شبلی و امام سجاد(ع) (م94)، در دوره‌ای متأخر شکل گرفته است، و پیشینه آن فقط تا سدۀ11 قابل پیگیری است. @Gholow

بررسی دروغ‌ها و تحریفات در مصادر اهل سنت https://t.me/AlTahrif

بررسی نامه‌ای اعتقادی منسوب به امام هادی (ع) که دست کم به سه نفر دیگر نیز منسوب است: https://alasar.blog.ir/1398/03/20/name #انتساب_موازی @Gholow