توقف فعالیت کانال «شنود» و حذف تمام فرسته‌های ماه‌های اخیر، پس از تبیین مکرر تناقضات در عین حال تناقض‌گویی‌های سابق این مدعی در کانالش موجود است که ان شاء الله به برخی از آن‌ها اشاره خواهد شد: https://eitaa.com/Gholow/677 https://eitaa.com/Gholow/678 #شنود #ابراهیم_هادی #سه_دقیقه_در_قیامت @Gholow

▪️تناقض‌گویی‌های پیامبرِ «شنود» (۱) 0:00 ادعای رسالت 5:45 تناقض‌گویی اول 12:05 تناقض‌گویی دوم 16:44 تناقض‌گویی سوم و اعتراف راوی به روایت‌سازی در کتاب 19:46 تبدیل تجارب معمولی به تجارب ماورائی #شنود #ابراهیم_هادی #سه_دقیقه_در_قیامت @Gholow

▪️تناقض‌گویی‌های پیامبرِ «شنود» (۲) 0:00 تناقض‌گویی چهارم 6:40 تناقض‌گویی پنجم 11:18 تناقض‌گویی ششم 13:28 تناقض‌گویی هفتم 14:50 استعداد ذهنی راوی برای پرورش اوهام 16:43 اضطراب و ابهام در گفتگوی امینی‌خواه و راوی #شنود #ابراهیم_هادی #سه_دقیقه_در_قیامت @Gholow

اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم

🔸 نقدی بر ادعای علوّ مضمون برخی روایات پیشتر اشاره شد که استناد به تعبیر مبهم علو مضمون، نمی‌تواند معیاری برای اعتباربخشی به روایاتی باشد که قرائن کافی برای اعتبارشان نیست. بررسی نمونه‌های استناد به این تعبیر نیز نشان می‌دهد که علو مضمون، بیشتر نقش ابزاری برای تأیید بی‌ضابطه برخی روایات داشت است؛ از آن جمله در دوران متأخر، چنین استنادی به نحو گسترده برای روایاتی به کار رفته که ضرورتاً جعلی‌اند، و حتی محتوا و زبان آن‌ها با معارف و ادبیات روایات معتبر تناسب ندارد. چند نمونه از این مثال‌ها: 1️⃣ ابوالحسن فتونی (م 1138ق) پس از نقل روایت طولانی سؤالات زندیق از امیرالمؤمنین ع درباره تناقضات قرآن (طبرسی، الاحتجاج، ص240) مدّعی است «هر کس نیک در این حدیث تأمل کند، بر صدور این خبر از منبع علم و امامت حکم می‌کند!»: «فإنه خبر یحکم من أعطی فیه التأمّل حقّه بصحّة صدوره عن منبع العلم والإمامة و مشتمل علی غیر المقصود أیضا من المطالب الجلیلة…» (فتونی، مرآة الأنوار، ص79) 🔺پژوهشی به تفصیل با ابزارهای نقد متنی، محتوایی و زبانی اصالت نداشتن و تأخر این روایت را نشان داده است (عادل‌زاده و اکبری، «نقد روایت سؤالات زندیق از امیرالمؤمنین(ع) در الإحتجاج طبرسی»، پژوهش‌نامه علوی؛ توضیحاتی مرتبط) 2️⃣ محمّدتقی مامقانی پس از نقلِ رساله نصیری «الصورة الأنزعیة» در عبارتی مشابه می‌نویسد: «… لشهادة متن الخبر علی صدوره عن معدن العصمة و الولایة فإن اللحن لحنهم لا شکّ فیه…» (صحیفة الابرار، ج2، ص19، دار المحجة البیضاء) 🔺با این حال، «الصورة الأنزعیة» روایتی نصیری است که تک‌تک جملاتش بیان‌گر عقاید خرافات خاص نصیریه است؛ چنانکه سند آن نیز کاملاً نصیری است (نک‍: اکبری، نصیریه، تاریخ، منابع و عقاید، بخش2-2-1). 3️⃣ محمدتقی مجلسی درباره تفسیر منسوب به امام عسکری ع می‌نویسد: «هر كه اندك ربطى بكلام ائمه دارد او را جزم بهم مى‌‌رسد كه اين تفسير از معصوم است.» (لوامع صاحبقرانی، ج‌7، ص532؛ نیز نک‍: انصاری، فرائد الأصول، ج1، ص141) 🔺درباره جعلی بودن تفسیر استرآبادی منسوب به امام عسکری ع نیز تحقیقات زیادی صورت گرفته است (معرفی نمونه مقالات). گذشته از اشکالات محتوایی گسترده تفسیر استرابادی، ادبیات آن نیز آشکارا متفاوت با روایات منابع متقدم است. 4️⃣ محمدحسین طباطبایی و حسن حسن‌زاده آملی با توسّل به دعاوی همچون «علوّ مضمون» و «فصاحت و بلاغتِ متن» صدور بخشی پایانیِ دعای عرفه را «از غیر از معصوم» ناممکن دانسته‌اند. 🔺اما هم پژوهش‌های نسخه‌شناسی (ترابی، «پژوهشی در ذیل دعای عرفه»؛ قاسمی، «ذیل دعای عرفه»). و هم مطالعات زبانی (خانی، «دفاع از اصالت ادعیه اهل بیت، مطالعه موردی ذیل دعای عرفه») حاکی از الحاقی بودن و تأخر این ذیل، و تعلق آن ابن عطاءالله اسکندرانی (م709ق) است. 5️⃣ محمد سند مدعی علو مضمون برای حدیث نورانیت و حدیث خیط است (بحرالعلوم، الإمامة الإلهیة؛ بحوث الشیخ محمد السند، ج1، ص339. نیز نک‍: وکیلی و صادقی، درسنامۀ امام‌شناسی قرآنی، ص19-20، پ1). 🔺در برابر پژوهش‌هایی جعلی بودن هر دو حدیث خیط و نورانیت نشان داده‌اند، و غالیانه بودن سند، مضامینی چون تناسخ و مراتب غالیانه و اصطلاحات خَطّابی را که در میراث حدیثی امامیه غریب‌اند، نمایانده‌اند (عادل‌زاده و اکبری، «رمزواره‌های نصیری در کتاب الهدایة الکبرى»، ص175-179؛ خوروش، «اعتبارسنجی حدیث معرفت به نورانیت»؛ صوت مرتبط). 6️⃣ شاید رایج‌ترین دلیل بر اعتبار توحید مفضل نیز انگاره علو مضمون و قوت متنی آن باشد (نمونه: مجلسی، بحار الأنوار، ج1، ص32؛ ج3، ص55-56؛ خویی، معجم رجال الحديث، ج‌19، ص329). 🔺اما امروزه پژوهش‌هایی نادرستی نسبت‌ آثاری مانند توحید به مفضل را با روش‌های گوناگون زبان‌شناختی و نسخه‌پژوهی نشان داده‌اند (رحمتی، «مفضل بن عمر و کتاب التوحید منسوب به او»؛ صالحی، «توحید مفضل بن عمر جعفی در ترازوی نقد»؛ خدایاری، «آثار منسوب به امام صادق (ع)»، بخش1). برخی نیز نمونه اشکالات و اشتباهات محتوایی کتاب را نمایانده‌اند (میرزایی، مقدمه شرح و تحقیق طب الأئمه، ص84-103؛ هاشم، المفضل بن عمر، بحث رجالي، ص58-66؛ سیستانی، قبسات من علم الرجال، ص564-565؛ قناعتگر، «اعتبارسنجی محتوایی توحید مفضل با رویکرد عرضه بر روایات شیعی»، ص96-105). 7️⃣ علامه مجلسی درباره خبر محمد بن بحر مبنی بر ملاقات سعد اشعری و امام عسکری ع می‌گوید متن آن بر صحت آن شهادت می‌دهد (بحار الأنوار، ج‌52، ص89). 🔺محقق شوشتری در الأخبار الدخیلة (ج1، ص88-104) اشکالات محتوایی گسترده‌ای بر خبر گرفته است، و آقای صافی در «النقود اللطیفة»، تلاش کرده وجوهی در نقد شوشتری مطرح کند، ولی در مواردی موفق نبوده، و در آخر خود به باقی ماندن برخی اشکالات اذعان کرده است. مقاله خانم تجار نیز نمونه اشکالات خبر را گرد آورده است. @Gholow

8️⃣ در رابطه حدیث ملاقات شبلی (م334ق) با امام سجاد (ع) نیز اظهارات مشابهی مطرح شده است. از آن جمله: «ولقد اثِرت عن الإمام زين العابدين عليه السلام نصوص جاء فيها شرح العبادات من وجهات نظر روحيّة بما عجز عن إدراكه كبار المتصدين لمثل هذه المعارف، فمن ذلك ما روي عنه في تفسير معاني أفعال الحج وأقسام الصوم.» (حسینی جلالی، جهاد الامام السجاد ع، ص175) جوادی آملی نیز از علو مضمون این روایت گفته است. 🔺در برابر احمد خامه یار مستندات گسترده‌ای بر برساختگی این روایت ارائه کرده است («حدیث شبلی در اسرار حج؛ روایت شیعیان یا حکایت صوفیان؟»، پژوهشنامه حج و زیارت، ش12، 1400ش) ✅ بنابراین، در بسیاری از مثال‌های رایج برای علو مضمون قرائن جعل بسیار گسترده است؛ اما حتی قوت متنی نیز -بر فرض اثبات- برای انتساب متن به راوی خاصی کافی نیست. حتی نمونه تحقیقات در راستای مستندسازی این روش نیز یا آن را به ملاک‌های دیگر مانند موافقت کتاب و سنت (و نهایتاً تاریخ‌گذاری ادبی و امثال آن) برگردانده‌اند، و یا به ذکر به کلمات متأخران اکتفا کرده‌اند (ياسين پور و مرداني، «علو مضمون»، حديث حوزه16، 1397). پس عملاً در عموم استنادات به علو مضمون که نسبت آن با دیگر ملاک‌ها تبیین نشده، وجه این استنادات مبهم باقی می‌ماند. به عبارتی، کارکرد علو مضمون بیشتر مانند مصادره به مطلوب است که در آن، به جای ارائه ملاک روشن بر اعتبار، به نحوی بر اعتبار روایت مطلوبشان تحکّم می‌شود. گفتنی است در مقاله «گنجی نویافته یا وهمی بربافته» جویا جهانبخش ضمن نقد خطبه منسوب به حضرت عباس بن علی (ع)، از روش‌های بی‌معیار مانند «علو مضمون» در تصحیح اخبار شدیداً انتقاد کرده است. @Gholow

▪️تشرف یا موج‌گرفتگی؟ انتشارات شهید ابراهیم هادی کتابی با عنوان «بیا مشهد» درباره شهید جانبازی منتشر کرده که ادعا شده خدمت امام عصر (عج) مشرف شده است. در این فایل با استناد به متن کتاب، نشان داده شده که تشرف ادعایی، چیزی جز عوارض و اختلالات ناشی از موج‌گرفتگی نبوده است. بسیاری از مردم، رفتارها و گفتارهای غیرطبیعی را نشانه برگزیدگی ‌و ارتباط با غیب می‌پندارند. برای همین، در گذشته، تقدیس دیوانگان رواج داشته است که در این مقاله به سابقه آن اشاره کرده‌ایم: https://eitaa.com/Gholow/613 اگر چه امروز تقدیس جنون، به شکل قدیمی خود رایج نیست؛ اما همچنان آثار آن دیده می‌شود. کتاب «بیا مشهد» از نشر شهید ابراهیم هادی، صورت رقیق‌شده‌ای از همین سنت قدیمی است. محسن عمادی در این کتاب کوشیده است از جانبازی مبتلا به عوارض موج‌گرفتگی، تصویر شخصی مرتبط با امام زمان (عج) ترسیم کند. در کتاب دیگر او «شنود» نیز شبیه این رویکرد دیده می‌شود. #شنود #ابراهیم_هادی #سه_دقیقه_در_قیامت @Gholow

بررسی پیشینیه کاربرد اصطلاح «معجزه» در روایات در قرآن کریم، برای اشاره به معجزات از تعابیری مانند «آیه» بهره گرفته شده است. بنا بر نظر جمعی از پژوهشگران، لفظ «معجزه» در نیمه دوم قرن سوم قمری پدید آمده و در پایان این قرن رواج یافته است. در این نوشتار شواهد موافق و مخالف این دیدگاه بررسی شده است. بنا بر این تاریخ‌گذاری، روایاتی که مشتمل بر لفظ معجزه / اعجاز هستند و به زمانی پیش از قرن سوم باز می‌گردد دچار اشکال هستند. در این نوشتار سعی شده بیشتر این روایات بررسی شوند. این احادیث یا با شواهد دیگر، جعلی بودن و اختلال آن‌ها ثابت است، یا دست کم، ضعیفند و اعتبار آن‌ها ثابت نیست و یا می‌توان نشان داد دچار نقل به معنا، تصحیف، اضافه توضیحی و آفاتی مانند آن شده‌اند. متن نوشتار: https://deraayaat.ir/mojezeh/ @Gholow

بررسی روایات فضایل و مثالب شهر قم ✍️بی بی زینب حسینی و مهدی جلالی 📚فصل نامه علوم حدیث، ش63، 1391ش، ص129-153 https://hadith.riqh.ac.ir/article_2258.html چکیده فضایل شهرها از جمله موضوعاتی است که خاستگاه بسیاری از روایات ساختگی است. در این نوشتار ما در پی آنیم که روایات فضایل شهر مقدس قم را ارزیابی سندی و متنی داشته باشیم. این روایات اولین بار از طریق حسن بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی (برادر میانی شیخ صدوق)، عابدی زاهد و عزلت نشین - که بهره‌ای از فقه نداشت - برای حسن بن محمد بن حسن سائب اشعری قمی نقل شد. بعد‌ها این روایات توسط مؤلفان جوامع حدیثی متأخر، مانند علامه مجلسی، شیخ حر عاملی، میرزا حسین نوری در متون حدیثی مشهور شدند. اکثر این روایات دارای اسناد ضعیف و متونی نقدپذیر هستند. @Gholow

انگیزه‌های سیاسی در جعل روایات مدح و ذم بلاد ✍️ محمود کریمی و سعید طاووسی مسرور 📚مجله دانش سیاسی، ش11، 1389ش، ص85-126 https://pkn.isu.ac.ir/article_4.html چکیده در منابع روایی اهل تسنن و شیعه روایات فراوانی در باب فضائل و یا احیاناً ذم برخی شهرها و سرزمین‌ها وارد شده است چنان‌که در برخی جوامع حدیثی، باب یا ابوابی به ذکر این روایات اختصاص داده شده و یا دربارۀ این احادیث تألیف مستقل صورت گرفته است. در این میان، این نکته قابل توجه است که به‌تصریح حدیث‌شناسان فریقین، شمار زیادی از این روایات مجعول است. گذشته از انگیزه‌های مذهبی، یکی از مهم‌ترین علل جعل این‌گونه روایات، انگیزه¬های سیاسی است. مقاله حاضر با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی و با ارائه شواهد عینی، به بیان انگیزه‌های گوناگون سیاسی در جعل روایات مدح و ذم بلاد می‌پردازد. برای این منظور نویسنده ضمن اشاره به الگوی تحلیلی مبتنی بر رابطه «حدیث- قدرت» که ریشه در نفوذ معنوی احادیث در مخاطبان و انگیزش عملی آن‌ها دارد، سعی نموده نشان دهد که چگونه پاره‌ای از حاکمان بنی‌امیه یا بنی‌عباس از این مزیت استفاده کرده و با جعل احادیث، اهداف سیاسی‌شان را دنبال نموده‌اند. @Gholow

▪️عالم اظله در میراث شیعه و غلات (۴) نگاه انتقادی برخی از متکلمان شیعه در مقدمه بحث، نام چند تن از بزرگان متقدّم را که به عالم اظله اشاره کرده یا روایاتش را پذیرفته‌اند، آوردیم. با این حال گفتیم که سعد بن عبدالله اشعری در مقالاتِ خود، اعتقاد به اظله را به فرق غالی نسبت داده و ظاهر سخنش آن است که این عقیده را قبول نداشته است. در دوره‌های بعد نیز برخی متکلمان، به طور کلی نسبت به آفرینش روح انسان پیش از جسمش و وجود عوالم پیشین برای انسان، بدبین بوده‌اند. این متکلمان مباحث خود را به طور کلی درباره عوالم پیشین و نه در خصوص اصطلاح اظله، در سه بخش ارائه کرده‌اند: 1. دلالت آیه 172 سوره اعراف (وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَني آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَومَ الْقِيامَةِ إِنّا كُنّا عَنْ هذا غافِلِينَ) بر عالم ذر را نقد کرده‌اند. در این زمینه، مباحثی در آثار شیخ مفید (المسائل السرویة، ص47-52)، سید مرتضی (أمالي المرتضى، ج1، ص28-30؛ رسائل المرتضی، جواب المسائل الرازیة، ج۱، ص۱۱4)، شیخ طوسی (التبیان، ج1، ص120؛ ج5، ص27-30)، ابوالفتوح رازی (روض الجنان، ج9، ص5-11)، شیخ طبرسی (مجمع البیان، ط مؤسسة الأعلمي، ج4، ص390-393) و دیگران دیده می‌شود. این آیه بیشتر در روایاتِ عالم ذر مورد استناد قرار گرفته و ما در آغاز بحث، مفهوم عالم ذر را از عالم اظله، تفکیک کردیم. با این حال در برخی روایاتِ اظله نیز به این آیه استشهاد شده است (تفسير فرات الكوفي، ص147؛ علل الشرائع، ج‌1، ص85 و نیز نک‌: الإيضاح، ص106) که ما ان شاء الله به هنگامِ بحث درباره این روایات، ارتباط آن‌ها را با متن آیه بررسی خواهیم کرد. 2. اشکالاتی عقلی درباره عالم ذر مطرح کرده‌اند که عالم ذر، محل بحث ما نیست؛ اما برخی از آن‌ها می‌تواند درباره عالم اظله نیز مطرح شود. (أمالي المرتضى، ج1، ص28-29؛ رسائل المرتضی، جواب المسائل الرازیة، ج۱، ص۱۱۳-115؛ تصحيح اعتقادات الإمامية، ص84-87؛ المسائل السرویة، ص49، 53، 54؛ التبیان، ج1، ص120؛ ج5، ص28-29؛ مجمع البيان، ط مؤسسة الأعلمي، ج4، ص391؛ روض الجنان، ج9، ص7) این اشکالات، قابل تأملند؛ اما به نظر می‌رسد نتیجه محکمی در پی ندارد و بدون بررسی نصوص، نمی‌توان در این زمینه، نتیجه قاطعی گرفت. 3. درباره روایاتِ این موضوع بحث کرده‌اند؛ که مجموعه نکاتشان را می‌توان در سه بخش دسته‌بندی کرد: الف) بررسی سندی: شیخ مفید درباره حدیث «الأرواح مخلوقة قبل الأجساد» تنها می‌گوید که خبر واحد است. (تصحیح الاعتقادات، ص81؛ المسائل السرویة، ص46) او یکی از احادیث اشباح را صحیح و راویانش را ثقه شمرده؛ ولی آن را تأویل کرده است. (المسائل السرویة، ص40-41) همچنین یکی از احادیث ذرّ را صحیح دانسته و تأویل کرده است. (المسائل السرویة، ص44) شیخ طوسی نیز مانند شیخ مفید، تحقیق مفصلی ندارد و تنها سندِ یکی از روایاتِ عامی ذرّ را نقد کرده است. (التبيان، ج5، ص29) این در حالی است که این متکلمان اسناد متعدد درباره عالم ذر را نادیده گرفته و‌ از آن‌ها بحث نکرده‌اند. #اظله @Gholow

ب) بررسی دلالی: در نقدِ دلالی این روایات، اشکالاتِ عقلی و عدم مطابقت با ظاهر آیه را مطرح کرده‌اند که پیش‌تر اشاره شد. شیخ مفید، حدیث «اَلْأَرْوَاحَ مَخْلُوقَةٌ قَبْلَ اَلْأَجْسَادِ» را بر ملائکه حمل کرده (تصحيح اعتقادات الإمامية، ص81) که تأویلی ناسازگار با لفظ و سیاق است. در جای دیگر، همین حدیث را بر خلق تقدیر و نه تکوین ذوات، حمل کرده است. (المسائل السرویة، ص53) همچنین درباره حدیث «اَلْأَرْوَاحَ جُنُودٌ مُجَنَّدَةٌ فَمَا تَعَارَفَ مِنْهَا اِئْتَلَفَ وَ مَا تَنَاكَرَ مِنْهَا اِخْتَلَفَ» گفته است تعارف و تناکر به معنایِ موافقت و مخالفت در رأی و هوی است؛ نه تعارف و تناکر در عوالم پیشین. (المسائل السرویة، ص53-54) این تأویل نیز دست کم با برخی تحریرهای حدیث نمی‌خواند. شیخ مفید یکی از احادیث عرضه اشباح بر آدم (ع) را بر صور و تماثیل اهل بیت (ع) حمل کرده است؛ نه آن که ذوات زنده و ارواح ناطقه اهل بیت (ع) مقصود باشند. (المسائل السرویة، ص40-42؛ المسائل العكبرية، ص28) همچنین یکی از احادیث ذر را بر اِخبار آدم از آینده و تشبیه به ذرّ حمل کرده و نیز احتمال داده که مقصود آن باشد که خداوند برای نمایش قدرت و اِخبار از آینده، اصول اجسام فرزندان آدم و نه ارواحشان را از پشت او بیرون آورد. (المسائل السرویة، ص44-46) این تأویل نیز با روایات متعدد دیگر سازگار نیست. سید مرتضی گفته است روایات مربوط به ذرّ یا ساختگی است یا تأویلش همانی است که در تأویل آیه گفته است (رسائل الشریف المرتضی، جواب المسائل الرازیة، ج۱، ص۱۱4) که این نیز بر خلاف ظاهر روایات است. شیخ طوسی احتمالِ اختصاص روایات ذرّ به گروه خاصی از انسان‌ها را مطرح کرده است (التبیان، ج5، ص29) که این احتمال نیز بر خلاف متن روایات است‌. ج) نکات جریان‌شناسی: این متکلمان، اعتقاد به حضور همین انسان‌های فعلی را به صورت زنده، آگاه و مکلف در عوالم پیشین، مرتبط با تناسخ می‌دانسته‌اند و از این جهت به روایات این موضوع اشکال کرده‌اند. (المسائل السرویة، ص46، ۴۷؛ تصحیح الاعتقادات، ص81، ۸۷‌؛ و نیز نک‍: التبيان، ج5، ص29) شیخ مفید، روایات اشباح را مورد سوء استفاده غلات دانسته و درباره اهمیت آن نزد غالیان نوشته است: «إن الأخبار بذكر الأشباح تختلف ألفاظها و تتباين معانيها و قد بنت الغلاة عليها أباطيل كثيرة و صنفوا فيها كتبا لغوا فيها و هذوا فيما أثبتوه منه في معانيها و أضافوا ما حوته الكتب إلى جماعة من‌ شيوخ‌ أهل الحق و تخرصوا الباطل بإضافتها إليهم من جملتها كتاب سموه كتاب الأشباح و الأظلة و نسبوا تأليفه إلى محمد بن سنان. و لسنا نعلم صحة ما ذكروه في هذا الباب عنه فإن كان صحيحا فإن ابن سنان قد طعن‌ عليه و هو متهم بالغلو. فإن صدقوا في إضافة هذا الكتاب إليه فهو ضال بضلاله عن الحق و إن كذبوا فقد تحملوا أوزار ذلك.» (المسائل السروية، ص37) در جای دیگر نیز می‌نویسد: «فأما أن يكون‌ ذواتهم ع كانت قبل آدم موجودة فذلك باطل بعيد من الحق لا يعتقده محصل و لا يدين به عالم و إنما قال به طوائف من الغلاة الجهال و الحشوية من الشيعة الذين لا بصر لهم بمعاني الأشياء و لا حقيقة الكلام.» (المسائل العكبرية، ص28) چنان که می‌بینیم متکلمین، اگر چه در خصوص مفهوم اظله، تقریباً بحثی ندارند؛ ولی به صورت کلی به خلقت روح قبل از جسم پرداخته‌اند و ناظر به روایات ذر و ارتباطش با آیه «ألست» و نیز روایات اشباح بحث کرده‌اند که در آن‌ها نیز نقدهای ایشان کافی به نظر نمی‌رسد. آن چه بیش از همه در این موضوع، راهگشا و روشنگر است؛ بررسی سندی و متنیِ روایاتِ مربوطه و به ویژه جریان‌شناسی روایاتِ اظله است که این متکلمان، تنها به آن اشاره کرده‌اند. بنابراین ما در بخش‌های بعدی، این موضوع را با جستجو در منابعِ حدیثی و رجالی پی‌می‌گیریم. #اظله @Gholow