🍉 یلدا؛ از زبان سُریانی تا جشن ایرانی ✍️ شب یلدا از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است، شبی که معمولاً آن را با بلندترین شب سال، دورهمی خانوادگی، و پیروزی نور بر تاریکی می‌شناسیم. اما «یلدا» فقط نام یک شب نیست، واژه‌ای است با پیشینه‌ای زبانی و فرهنگی، که خود روایتی چندلایه از تاریخ، دین، و زبان را در دل دارد. 📚 ریشه‌شناسی «یلدا» برخلاف تصور رایج، واژهٔ «یلدا» فارسیِ اصیل نیست. این واژه از ریشه‌ای سامی می‌آید و در زبان سُریانی (از شاخه‌های مهم زبان آرامی) به معنای «تولد، زایش، و میلاد» به کار می‌رفته‌است. این معنا با ریشه‌های مشابه در سایر زبان‌های سامی همخوانی دارد، از جمله: 📕 در عربی: از ریشهٔ «ول‌د» به معنای «میلاد، ولادت، و تولد»؛ 📘 در عبری: yālaḏ به معنای «زاییدن»؛ 📗 در سریانی: yaldā به معنای «تولد» و حتی «کودک». به همین دلیل است که فرهنگ‌های معتبر فارسی «یلدا» را هم‌معنای «میلاد» دانسته‌اند. 🛤️ سفر تاریخی «یلدا» به زبان فارسی ورود واژهٔ «یلدا» به فارسی نه از مسیر عربی و نه پس از اسلام بلکه در دوران ساسانی و از راه مسیحیان سریانی‌زبان صورت گرفته‌است، مسیحیانی که در نواحی میان‌رودان، جندی‌شاپور، و بخش‌هایی از ایران می‌زیستند و نقش مهمی در ترجمه و انتقال دانش داشتند. این واژه در اصل برای اشاره به میلاد حضرت عیسی به کار می‌رفت، ولی، به‌تدریج، در فضای تبادل فرهنگی ـ زبانی، «یلدا»، در کنار نام بومی‌تر این شب، یعنی «شب چله»، در زبان فارسی رواج یافت و در متون و شعر فارسی تثبیت شد. ☀️ چرا نام «یلدا» بر جشن ایرانی نشست؟ ایرانیان باستان این شب را زمان زایش دوبارهٔ خورشید (مهر / میترا) و آغاز غلبۀ روشنایی بر تاریکی می‌دانستند. از سوی دیگر، در سنت مسیحیِ مشرق‌زمین، میلاد مسیح نیز با همین بازهٔ زمانی و با مفهوم «پیروزی نور» پیوند داشت. این هم‌زمانی و هم‌معنایی سبب شد واژه‌ای که به معنای «میلاد» بود، به‌خوبی بر جشنی بنشیند که در بنیان خود، جشن تولد نور است. در نتیجه، «یلدا» پلی شد میان نام غیرایرانی و آیینی کاملاً ایرانی. 🌍 یلدا در آیینهٔ تمدن‌ها یلدا پدیده‌ای منفرد و منحصربه‌فرد نیست؛ زیرا اگر آن را «جشن انقلاب زمستانی» بنامیم، در بسیاری از تمدن‌های دیگر نیز نمونهٔ آن دیده می‌شود، از جمله: 🏛️ در روم باستان: جشن ساتورنالیا و آیین «خورشید شکست‌ناپذیر» (Sol Invictus)؛ ✝️ در مسیحیت: تثبیت تدریجی تاریخ ۲۵ دسامبر به‌عنوان روز کریسمس؛ 👑 در ایران باستان: جشن چله و زایش خورشید. وجه مشترک همهٔ این آیین‌ها امید به بازگشت نور، گرما، و زندگی در دل تاریک‌ترین نقطۀ سال است. یلدا، در این معنا، حلقه‌ای از زنجیرهٔ کهنِ احترام انسان به چرخهٔ طبیعت است. 🌅 وقتی می‌گوییم «شب یلدا»، از چه سخن می‌گوییم؟ «یلدا» فقط نام شبی درازدامن نیست، بلکه: 🔹 واژه‌ای است وام‌گرفته از سُریانی؛ 🔹 با معنای دقیق «تولد»؛ 🔹 که بر جشنی ایرانی، با مفهوم زایش نور، نشسته‌است. پس وقتی می‌گوییم «شب یلدا»، در حقیقت از «شب تولد» سخن می‌گوییم؛ از تولد خورشید، تولد روشنایی، و تولد امید. 📚 منابع: ۱) ابوریحان بیرونی. (۱۳۸۰). الآثار الباقیة عن القرون الخالیة (به تصحیح پرویز اذکایی). تهران: میراث مکتوب. ۲) حسن‌دوست، م. (۱۳۹۳). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی (ج ۴، مدخل «یلدا»). تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی. ۳) دهخدا، ع.ا. لغت‌نامه (مدخل «یلدا»). بازیابی‌شده از https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7%20 4) Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Why Is Christmas in December? Retrieved December 2025, from https://www.britannica.com/story/why-is-christmas-in-december 5) Encyclopaedia Iranica. (2015). SYRIAC LANGUAGE. Encyclopaedia Iranica Online. Retrieved December 2025, from https://www.iranicaonline.org/articles/syriac-language-parent 6) The Comprehensive Aramaic Lexicon (CAL). (n.d.). Entry “yaldā”. Retrieved December 2025, from https://cal.huc.edu 7) UNESCO Intangible Cultural Heritage. (2022). Yaldā/Chella (Representative List No. 01877). Retrieved December 2025, from https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 #واژه‌شناسی سید محمد بصام @Matnook_com

📚 گفتاری‌نویسی فعل «خواستن» ✍️ ماضی ساده: خواسم، خواسی، خواس، خواسیم، خواسید / خواسین، خواسن ✍️ ماضی نقلی: خواسه‌م، خواسی، خواسه، خواسیم، خواسید / خواسین، خواسه‌ن ✍️ ماضی نقلی مستمر: می‌خواسه‌م، می‌خواسی، می‌خواسه، می‌خواسیم، می‌خواسید / می‌خواسین، می‌خواسه‌ن ✍️ ماضی استمراری: می‌خواسم، می‌خواسی، می‌خواس، می‌خواسیم، می‌خواسید / می‌خواسین، می‌خواسن ✍️ ماضی بعید: خواسه بودم، خواسه بودی، خواسه بود، خواسه بودیم، خواسه بودید / بودین، خواسه بودن ✍️ ماضی ابعد: خواسه بوده‌م، خواسه بودی، خواسه بوده، خواسه بودیم، خواسه بودید / بودین، خواسه بوده‌ن ✍️ ماضی التزامی: خواسه باشم، خواسه باشی، خواسه باشه، خواسه باشیم، خواسه باشید / باشین، خواسه باشن ✍️ مضارع اِخباری: می‌خوام، می‌خوای، می‌خواد، می‌خوایم،‌ می‌خواید / می‌خواین، می‌خوان ✍️ مضارع التزامی: بخوام، بخوای، بخواد، بخوایم، بخواید / بخواین، بخوان ✍️ فعل امر: بخواه، بخواید / بخواین 💡 یادآوری: در فعل‌های ماضی، واج /ت/ حذف و واج /س/ مشدد می‌شود،‌ مانند /خواستم/ > /خواسّم/ (گذاشتن تشدید الزامی نیست). در نوشتار، حذف /ت/ (با رعایت «یکدستی») اختیاری است: - «می‌خواستم بگم نمی‌رم.» (سیامک گلشیری، اوّلین روز تابستان، ص ۷۴) - «می‌خواسم بهشون بگم.» (جمال میرصادقی، کلاغ‌ها و آدم‌ها، ص ۷۰) #گفتاری‌نویسی سید محمد بصام @Matnook_com

✍️ «از نظرِ»، «از دیدگاهِ»، یا «از جنبۀ»؟ 🔍 انتخابِ دقیقِ واژه مرز میان نویسندۀ حرفه‌ای و تازه‌کار است. برای بیان «زاویۀ دید»، هریک از عبارات زیر کاربرد و جایگاه خاصی در متن دارند. 🟢 ۱) از نظرِ ▫️ توضیح: رایج‌ترین و روان‌ترین گزینه در فارسی ▫️ کاربرد: استفادۀ عمومی در تمامی متون ▫️ مثال: این تصمیم از نظر اقتصادی به‌صرفه نیست. 🎓 ۲) از دیدگاهِ / از دیدِ / از منظرِ (پیشنهاد نمی‌شود.) ▫️ توضیح: نگاه تخصصی و چارچوب‌مند ▫️ کاربرد: ارجاع به مکاتب فکری و نظریات علمی ▫️ مثال: موضوع باید از دید / از دیدگاه روان‌شناسی بررسی شود. 📐 ۳) از جنبۀ ▫️ توضیح: تفکیک و جداسازی ابعاد موضوع ▫️ کاربرد: تمرکز بر یک وجه خاص از یک کل ▫️ مثال: این فیلم از جنبۀ بصری کم‌نظیر است. ⚠️ یادآوری: «از لحاظِ» / «به لحاظِ» پیشنهاد نمی‌شوند. ▫️ توضیح: صورتی نشان‌دار و برگرفته از عربی (گرده‌برداری‌اند.) ▫️ کاربرد: متون اداری، حقوقی، و گزارش‌ها ❌ پیشرفت پروژه از لحاظ / به لحاظ زمانی ✅ پیشرفت پروژه از نظر زمانی #ویرایش_زبانی سید محمد بصام @Matnook_com

آسیابان: از این زن اندیشه‌ام نیست، زیرا پیش از این بارها به آغوش مردمان رفته‌است. زن: نامرد! آسیابان: بی‌خبر نیستم. زن: هرکس را مشتریانی است. آسیابان: همسایگان؟ زن: اگر من نمی‌رفتم، پس که نانمان می‌داد؟ دختر: تو با پدرم چه بد که نکردی! زن: بد کردم که در سال بی‌برگی از گرسنگی رهاندمتان؟ موبد: آه، اینان چه می‌گویند! سخن از پلیدی چندان است که جای مزدا اهورا نیست. گاهِ آن است که ماه از رنگ بگردد و خورشید نشانه‌های سهمناک بنماید. دانش و دینم می‌ستیزند و خِرد با مهر. گویی پایان هزارهٔ اهورایی است. باید به‌ سراسر ایران‌زمین پندنامه بفرستیم. زن: پندنامه بفرست، ای موبد. اما اندکی نان نیز بر آن بیفزای. ما مردمان از پند سیر آمده‌ایم و بر نان گرسنه‌ایم. (بهرام بیضایی، مرگ یزدگرد، ص ۵۱ و ۵۲) #پرسه_در_متون سید محمد بصام @Matnook_com

سقوط کلمات؛ چرا آگهی‌نماهای شهر به زبان «زیرشکم» سخن می‌گویند؟ #زبان‌شناسی سید محمد بصام @Matnook_com

زندگی، عزیز دل من، پوچ نیست؛ گریستنی هست، اما پوچ نیست. (سیمین دانشور) 📌 دو نکتهٔ نشانه‌گذاری: ۱) اگر منادا میان جمله آمد، قبل و بعد از آن ویرگول می‌آید. ۲) قبل از جمله‌ای که نهاد آن به قرینهٔ لفظی حذف شده‌ و نمی‌تواند به‌تنهایی به کار رود نقطه‌ویرگول می‌آید. 👀 ببینید: ۴ کاربرد مهم نقطه‌ویرگول. #نشانه‌گذاری سید محمد بصام @Matnook_com

چهار اصطلاح املایی در ویرایش (بر پایۀ شیوه‌نامۀ متنوک) + فهرستی از غلط‌های رایج در فارسی امروز #زبان‌شناسی #املا_رسم‌الخط سید محمد بصام @Matnook_com