اگر از بنده یا از مطالب این کانال نکته ای آموختید که قبلاً نمی دانستید و استفاده کردید بدانید از خودم نیست و از استاد ها و نوابغ آموخته ام و فقط وسیله ی انتقال آن به شما بودم. از اینرو اگر قابل بدانید در حد همان وسیله مرا محسوب کنید و در همان حد، بین اشک ها و دعاهای خود در این ایام، گوشه اشارتی هم به من کنید و از خداوند متعال بخواهید لیاقت همراهی ابلهان در جنت را به من عطا کند، چه رسد به همراهی اولیا و انبیاء!

آقای احمدحکیم، صاحب کانال «هستی شناسی مفاهیم بنیادین فیزیک» مرا به دلیل انتقاد محترمانه از مطلب آخرشان در باب «جدایی دین از سیاست» و پاسخ محترمانه به تفسیر نادرستشان از «لا اکراه فی الدین»، مسدود کردند و از کانال خود اخراج کردند. اینست میزان سواد و اخلاق و تدین مورد ادعای این حضرات!

⭕️ اراده‌ی انسان و اراده‌ی طبیعت ⭕️ 💠 کودکی را درنظر بگیرید که می خواهد خواندن و نوشتن یاد بگیرد. با لرزش دست و دقت و تأمل و کندی فراوان شروع به نوشتن خواهد کرد و پس از ماه ها یا سال ها تمرین، نوشتن را یاد می گیرد. اما در میانسالی دیگر لازم نمی داند آن تأمل و تفکر و کندی و دقت ابتدایی را برای نوشتن به کار گیرد. نوشتن او دیگر تبدیل به👈 «رویه» شده است. «رویه» در اصطلاح ابن سینا، انجام افعالی است که به اصطلاح «ملکه» شده اند و صاحب آن ملکه، فعل را بدون تأمل انجام می دهد. 📜 ابن سینا برای فهم دقیق «رویه» و تطبیق آن با طبیعت مثال هایی را ذکر می کند؛ هنگام لیز خوردن، دستان ما، طبق «رویه» واکنش نشان می دهند تا به جایی متوسل شوند و از افتادن جلوگیری کنند. هنگام احساس خارش، دستان ما، طبق «رویه» به سمت عضو برای رفع خارش می روند. حتی ما هنگام حرکت دادن دستان و سایر اعضا، طبق «رویه» از رگ ها و ماهیچه ها استفاده می کنیم اما حرکت رگ ها و عضله ها را احساس نمی کنیم و بدان هم توجه نداریم و تأمل و دقتی برای حرکت دادن آنها نداریم( 📚 طبیعیات، ج۱، ص۷۲، ۲-۱۵). گویی قوه ای در نفس ما هست که انجام عادات و رویه ها را به آن می سپاریم و آگاهی به آنها و دقت در آنها را از آنها سلب می کنیم. اگر بخواهیم به زبان امروزی سخن بگوییم، «رویه» همان «برنامه ریزی شده و انجام خودکار» است. 📌 مصداق رویه در صنعت را می توان در رایانه ها و دستگاه ها دید. خط تولید مواد غذایی را در نظر بگیرید. گاهی در این خط تولید خطایی از سوی انسانی در تنظیم قطعات یا مواد غذایی رخ می دهد و به دست مصرف کننده محصولی ناقص یا زائد می رسد. چون در قاموس فیزیکدان مسلمان، صنعت برگرفته از طبیعت است و می توان احکام صنعت را در طبیعت هم جاری دانست (این اساس صنعت است)، می توان گفت طبیعت هم رویه ای دارد که با دخالت عواملی در این رویه، گاهی نقص و زیادتی در طبیعت مشاهده می کنیم. حال این عوامل مخل کدامند؟ 📖 همانطور که قبل ها گفتیم، ما با فعل الهی(طبیعت) و قول الهی(رویه ی طبیعت یا وحی) مواجه هستیم و خداوند قدرت تصرف در هر دو (فعل و قول) را به ما داده است. ما (به عنوان موجودات صاحب اراده) می توانیم قول الهی را تحریف و فعل الهی را تخریب کنیم. هیچکس نمی تواند ادعا کند طبیعت مأثور انسان و سایر حیوانات نیست. ابن سینا می گوید طبیعت رویه ای دارد و موظف است ماده ای را بگیرد و به صورت و غایتی که برای آن برنامه ریزی شده برساند و در این رویه موظف است از انسان و حیوان هم اطاعت کند(همان، ص۷۳)(همانند آن خط تولیدی که انسانی می تواند در مواد غذایی موجود در خط تولید دخالت کند). بنابراین اگر نقص یا زائده ای در طبیعت رخ می دهد، مربوط به رویه یا واضع رویه نیست(واضع رویه گاهی رویه را برای رخداد اعجاز تغییر می دهد)، بلکه مربوط به دیگر عوامل مؤثر در محتوای رویه است؛ مانند انسان و حیوان و ... . هم اکنون هم می بینیم آلودگی آب و هوا، ناباروری زمین، ایجاد زائده در برخی حیوانات، طبق رویه ی طبیعت، اما در اثر دخالت اراده انسان (همانند تولید مواد شیمیایی و انفجارهای هسته ای) رخ می دهد. اراده انسان و رویه ی طبیعت باهم بر ماده اثر دارند و صورت حاصل از تصرف در این ماده محصول کنش و واکنش رویه ی طبیعت و اراده انسان و سایر حیوانات است و این نکته خلاف پیش فرض مخالفین اراده آزاد(اگر چنین عبارتی صحیح باشد) است؛ آنجا که می گویند: «رویدادهای گذشته و قوانین طبیعت در اختیار ما نیستند»(📚 Van Inwagen, Peter, (1983). An Essay on Free will, Oxford:Oxford University Press, P.16.) و از آن نتیجه می گیرند که نتایج امور غیراختیاری هم غیراختیاری هستند. 💠 فیلسوف مسلمان(در این متن یعنی ابن سینا) قبل ها در فلسفه اولی وجود مبدأ هستی و خالقیت او را اثبات کرده است و واضع رویه را هم در فیزیک خود متعدد معرفی می کند(ص۷۰، ۱۳؛ ص۷۱، ۱۳؛ ص۷۳، ۱۸). او در فیزیک خود، نظم طبیعت را با بررسی قوانین طبیعت و صنعت و غایت داشتن طبیعت را با بررسی صنعت (همان، ص۷۲، ۶) و منافع اعضای جانوران و گیاهان(همان، ص۷۳، ۱-۳) اثبات می کند و از اولی توحید خالق و از دومی هدفمندی خلقت را نتیجه می گیرد.

تمام شد؟ خیلی تأثیرگذار و شاعرانه بود. معلوم نیست چند ساعت نشسته فکر کرده تا یکطوری یک چیزی از فیزیک پیدا کند و گودرز را به شقایق ربط دهد! 💠 اولاً حالا چطور شده اینهایی که در هم تنیده و «ملت یکان» شده اند قصد تجزیه ی ایران را دارند؟! بروید چیز دیگری از فیزیک پیدا کنید دو تا قافیه هم به آن بچسبانید، این تجزیه طلبی را توجیه کند! 💠 ثانیاً بارها متذکر شدیم خداناباور به لحاظ نظری نمی تواند قائل به قاعده ای حقوقی یا اخلاقی یا سیاسی شود. ملت ایران هرطور شده باشند به تو چه ربطی دارد؟ مگر تو مبنای سیاسی هم داری؟ مگر تو می توانی به سوگ کسی بنشینی؟ اتفاقاً می توانی با «ساینس» اثبات کنی اگر یک نفر بمیرد، «طبق #انتخاب_طبیعی» هم امکانات بیشتری برای حیات در اختیار تو قرار می گیرد هم شانس نسل تو برای بقا افزایش می یابد. مگر می توانی طبق «ساینس» از مردن کسی ناراحت باشی؟ به همان اعداد و ارقام آزمایشگاهت بپرداز و حرف های سردردآور نزن! 😏

⭕️ برهان مسامته ⭕️ 💠 ارسطو در «در آسمان» برای اثبات امتناع وقوع حرکت مستدیر در جسم نامتناهی می گوید اگر خطی مستقیم نامتناهی (بدون نقاط ابتدایی و انتهایی) را در داخل یک دایره (و متقاطع با آن) با شعاع نامتناهی و موازی با آن خط مستقیم نامتناهی فرض کنیم و بخواهیم آن شعاع را از حالت توازی با آن خط مستقیم نامتناهی خارج کنیم تا دور کاملی بزند و محیط دایره را بپیماید، لازم است با آن خط نامتناهی متقاطع شود و پس از آنکه نقطه ی متقاطع شعاع و خط نامتناهی، تمام خط نامتناهی را پیمود، می توان گفت شعاع دایره تازه نصف دایره را پیموده و پس از آن می تواند دوباره نصف دایره را بپیماید و به نقطه ی شروع حرکتش برسد. اما چون پیمودن خط نامتناهی ممکن نیست، پس حرکت مستدیر جسم نامتناهی ممکن نیست (📚 ارسطو، در آسمان، 1، 5، 272B 25-29؛ سیمپیلیکیوس، فیزیک، ج 9 و 10، 214، 5-23، چاپ دیلس، 1882-1895). 💠 ابن سینا همین استدلال را تکرار می کند اما آن را درباره ی حرکت مستدیر یک جسم با ابعاد متناهی در فضایی نامتناهی به کار می برد و می گوید اگر جسمی بر روی محیط دایره ای بخواهد در فضایی نامتناهی حرکت مستدیر داشته باشد، همانند استدلال بالا لازم است پیمایشی نامتناهی داشته باشد و هنگام پیمایش نصف دایره دائماً با آن متقاطع باشد و هنگام پیمایش نصف دیگر دایره دائماً با آن متقاطع نباشد و این محال است و همچنین شعاع به محض خروج از حالت توازی باید با خط نامتناهی متقاطع شود؛ بنابراین وقوع اولین نقطه ی تقاطع لازمه ی خروج از توازی است. اما از طرفی دیگر می توان از مرکز دایره به خط نامتناهی، بی نهایت خط وصل کرد و از اینرو وجود اولین نقطه ی تقاطع محال است. در نهایت نتیجه می گیرد حرکت طبیعی مستدیر در خلأ (یا همان فضایی نامتناهی) ممکن نیست (📚 حسین، ابن سینا، طبیعیات شفاء، ج1، ص127). 💠 آن خط مستقیم نامتناهی در واقع نایب محیط نامتناهی دایره است و بیانگر آنست که اگر قرار باشد محیط دایره نامتناهی باشد آنگاه اصلا دایره ای محقق نمی شود. به دلیل تناهی ابعاد زمین است که آسمان و خورشید به دور زمین می گردند و طلوع و غروب خورشید را می بینیم. حال اگر محیط عالم طبیعت را نامتناهی فرض کنیم و بگوییم همه ی عالم طبیعت به دور زمین می گردند، این چرخش هیچگاه به نقطه ی شروع چرخش نمی رسد، چون نامتناهی محقق نیست. 💠 پیش فرض پنهان این استدلال، عدم وقوع امر نامتناهی بالفعل است. ارسطو و ابن سینا هر دو متفق القول هستند که وقوع امر نامتناهی بالفعل محال است، چه اگر وقوع این زمان و این حرکت متوقف بر وقوع ازمنه و حرکات نامتناهی باشد، آنگاه این زمان و این حرکت محقق نمی شد(📚ارسطو، فیزیک، 3، 8، 208A؛ حسین، ابن سینا، التعلیقات، مکتبة الاعلام الاسلامی، ص 115) و این نکته سازگار با آن قاعده ی فلسفه ی یونان است که می گوید: متناهی و محدود است که ماهیت دارد و شناختنی و موجود است و نامتناهی و نامحدود، ماهیت ندارد و قابل شناخت نیست و بالفعل موجود نیست (البته این سخن را نباید با نامتناهی و نامحدود بودن خداوند خلط کرد، چون آن معنای دیگری دارد). 💠 ایرادات مقالات «بررسی تناهی یا عدم تناهی عالم طبیعت از منظر فلسفه و کیهان شناسی جدید، فصلنامه علمى- پژوهشى دانشگاه قم: سال شانزدهم، شماره دوم، شماره 62، صص31-58» و «تأملی در برهان مسامته، حكمت معاصر، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، سال هفتم، شماره دوم، تابستان 1395 ، صص1-22 » و «بررسی و نقد برهان مسامته، مطالعات اسلامی: فلسفه و کلام، سال چهل و پنجم، شماره پیاپی 91، پاییز و زمستان 1392 ،ص 109-9» به برهان وارد نیست و ناشی از متوجه نشدن ریشه های استدلال و آن هم ناشی از رجوع به منابع متأخرین و دست دوم است. و همانطور که ابن سینا در طبیعیات تأیید می کند این برهان ربطی به اثبات تناهی ابعاد عالم ندارد.

⭕️ نوآوری های ابن سینا (2) ⭕️ 💠 اگر «الف» و «ب» دائما يا اكثرا باهم حضور دارند، اين براى اخذ نتيجه‌ى تجربى كفايت نمى‌كند بلكه بايد «ب» در غياب «الف» نيز غايب باشد، تا بتوان نتيجه گرفت كه رابطه‌ى بين «الف» و «ب» يك رابطه‌ى علّى و ذاتى است. 💠 اين شرط در واقع يكى از ابتكارات ابن سينا در مورد پژوهش و روش علمى است (برهان شفاء، ص92) كه بعدها توسط جان استوارت ميل‌ جزء چهار روش پژوهش آزمايشى در روش استقراء حذفى‌ معرفى شده است. 📚 حسین، ابن سینا، برهان شفاء، ترجمه و شرح: مهدی قوام صفری، تهران:فکر روز، ص529.

⭕️ احساس زمان ⭕️ 💠 ارسطو در خلال بحث چیستی زمان، برای تبیین چگونگی ادراک زمان مثالی از افسانه ای می آورد که طبق آن افرادی در راه رسیدن به پهلوانان Sardinia خوابیدند و پس از مدتی طولانی بیدار شدند و گمان کردند طی ساعتی خوابیدند(📚 Physics, 4, 11, 218B 23). فیلوپونیوس (یحیی النحوی)، شارح فیزیک ارسطو اطلاعات بیشتری به ما می دهد و می گوید طبق افسانه ها افرادی که بیمار بودند برای درمان بیماری خود نزد پهلوانان Sardinia می روند و در راه به مدت پنج روز متوالی می خوابند و پس از بیدار شدن گمان می کنند در عرض ساعتی به Sardinia رسیده اند(📚 philoponus, On Aritotle Physics: 4. 10-14, 715.1, 15-24). با یک جستجو می فهمیم Sardinia نام جزیره ایست و این افراد بیمار باید با کشتی یا قایقی به آنجا بروند و به دلیل بیماری احتمالاً صعب العلاج خود تمام مسیر را می خوابند یا به حالت اغماء یا بی هوشی می روند و از اینرو گذر پنج روز را احساس نمی کنند و گمان می کنند طی ساعتی به جزیره رسیده اند و احتمالاً کسانی آنها را از این اغماء یا خواب بیدار می کنند. 💠 حالا می رسیم به ابن سینا که ماجرا را اینگونه نقل می کند:«و من لا يشعر بالحركة لا يشعر بالزمان، كأصحاب الكهف فإنهم لما لم يشعروا بالحركات التي بين آن ابتداء لقائهم أنفسهم للاستراحة بالنوم، و آن انتباههم لم يعلموا أنهم زادوا على يوم واحد، فقد حكى المعلم الأول أيضا أن 👈قوما من المتألهين عرض لهم شبيه بذلك 👉و يدل التاريخ على أنهم كانوا قبل أصحاب الكهف.» یعنی: آنکه حرکت را درک نکند، زمان را درک نمی کند، مانند اصحاب کهف که حرکاتی را که بین لحظه ی شروع خوابیدن تا لحظه ی بیدار شدن داشتند ادراک نکردند، ندانستند که یک روز خوابیدند یا بیشتر. معلم اول (ارسطو) هم حکایت می کند که شبیه این اتفاق برای قومی از متألهین رخ داده و تاریخ می گوید که آنها قبل از اصحاب کهف بودند. 📚 حسین، ابن سینا، طبیعیات شفاء، ج1، ص 152، 8-10. 💠 نکته اول اینکه مشاهده بفرمایید چگونه در طی تاریخ چند بیمار تبدیل به افرادی متأله و هم سطح اصحاب کهف می شوند. 💠 نکته دوم آنکه همانطور که جناب ابن سینا می گوید(📚 همان، 6-7) گذر زمان در مواقع بیماری و غمگین بودن بیشتر احساس می شود و در یاد و حافظه بشر می ماند و در مواقع خوابیدن و شاد بودن کمتر احساس می شود و در حافظه می ماند. گویا آنگاه که نفس از بدن فاصله می گیرد، گذر زمان را احساس نمی کند و آنگاه که بسیار به بدن نزدیک می شود گذر زمان را احساس می کند. از این نکته می توان در علوم سیاست، روانشناسی و جامعه شناسی استفاده کرد. با شنیدن یا دیدن اخبار غم انگیز، نفس به بدن نزدیک می شود و گذر زمان احساس می شود و با شنیدن و دیدن اخبار شادکننده، نفس از بدن دور می شود و گذر زمان احساس نمی شود. حال اگر اخبار غم انگیز و شاد کننده در یک روز(به صورت کمّی و کیفی) با هم برابر باشند، آن روز غم انگیز توصیف خواهد شد چون ما به اخبار غم انگیز ضریبی تابع زمان می دهیم و هر خبری بیشتر تابع زمان باشد(یعنی بیشتر تکرار شده باشد) بیشتر در حافظه خواهد ماند. البته به تحقیق بیشتری نیاز است.

به مناسبت ۱۳ آبان، سالروز مبارزه با استکبار جهانی، بحث و نتیجه نهایی کتاب «فلسفه سیاست؛ درباره‌ی برده داری»، پیرامون گام های سیاسی شیطان در تخریب حکومت الهی و تقویت حکومت خودش بر ابناء بشر و جریان ظلم و بی عدالتی در جهان، منتشر می شود.

نگارنده ی کتاب ریاضی پایه نهم به تعاریف اقلیدس در «اصول» و ابن سینا در «ریاضیات شفاء» مراجعه نکرده و گمان کرده نقطه و خط تعاریف دقیقی ندارند. اشتباه دیگر نگارنده، به کار بردن کلمات «و» و «یا» با هم در صفحات 26، 118، 119 و 121 است که به لحاظ منطقی نادرست است.

⭕️ برهان سلم ⭕️ 💠 آقای محمدعلی فروغی، مترجم کتاب طبیعیات شفاء، می گوید برهان مسامته و برهان سلم در آثار ارسطو نیامده اند(📚 طبیعیات شفاء، ج1، ص639). در حالی که قبلاً برهان مسامته را، طبق زحمات مترجم گرامی آقای اسماعیل سعادت، در «در آسمان» ارسطو نشان دادیم و اکنون می خواهیم برهان سلم را در همان کتاب تقریر کنیم و سپس تقریر و اصلاح جناب ابن سینا و نقد ایشان به برهان را بررسی کنیم. 💠 ارسطو در «در آسمان» همانند برهان مسامته برای اثبات امتناع وقوع حرکت مستدیر در جسم نامتناهی می گوید اگر جسم، نامتناهی باشد، لاجرم شعاع آن نیز نامتناهی خواهد بود و همچنین پهنه(قوسِ) انتهاییِ واصلِ بین دو شعاعِ نامتناهی هم نامتناهی خواهد بود و منظورش از پهنه، همان قوس انتهایی است نه هر قوس واصل بین دو شعاع(📚 ارسطو، در آسمان، 1، 5، 271B 27-272A 5). چون پیمودن این قوس نامتناهی محال است، پس شعاع نامتناهی نخواهد بود و در نتیجه جسم نامتناهی نمی تواند حرکت مستدیر داشته باشد. 💠 جناب ابن سینا ابتدا «برهان تکلفی» را تقریر می کند که به نظر ناشی از کج فهمی برهان سلم است و سپس آن را طوری اصلاح می کند تا به برهان ارسطو نزدیک باشد اما باز هم همان برهان نمی شود و نقدی بدان وارد می کند که ارسطو آن را پاسخ داده بود. ابن سینا می گوید برخی گفته اند؛ هر حرکت دورانی حتماً حرکت مستدیر است و اگر شعاع جسم متحرک به حرکت مستدیر، نامتناهی باشد، شعاع مقابلش هم نامتناهی خواهد شد و این محال است که نامتناهی دوبرابر شود و همچنین فاصله ی بین دو خطی که در برهان مسامته ذکر شده هم نامتناهی خواهد بود و این محال است!!(📚 حسین، ابن سینا، طبیعیات شفاء، ج1، ص 214، 10). به احتمال زیاد شخصی برهان ارسطو را خوانده و آن را خوب نفهمیده و چنین تقریر کرده و مسائل بی ربط را به هم ربط می دهد. 💠 ابن سینا هم با جملاتی ابراز تعجب می کند و پس از نقد، آن را چنین اصلاح می کند تا برهان سلم ساخته شود؛ اگر دو خط نامتناهی متقاطع داشته باشیم، وترِ فاصلِ بینِ این دو خط(که با آن دو خط تشکیل مثلث می دهد) را رسم می کنیم و سپس می توانیم وتر دیگری را با افزودن مقداری بر اضلاع، رسم کنیم و این روند افزودن و رسم وترها تا بی نهایت ادامه خواهد داشت و این یعنی تحقق نامتناهی(📚 همان، ص215، 7). سپس نقد می کند که این وتر نمی تواند مقداری نامتناهی داشته باشد چون محدود به دو خط متقاطع است و نامتناهی نمی تواند محدود شود(📚 همان، 15). در حالی که ارسطو با ذکر «قوسی که واصل منتهای دو خط است و نه هر قوسی» به این نقد پاسخ داده بود. در هر صورت ابتنای هر دو برهان بر این است که «تحقق نامتناهی بالفعل» و «پیمودن مسافت مستدیر نامتناهی» محال است.