خوارزمشاهیان - خواجه نصیرالدین طوسی خوارزمشاهیان یه سلسله‌ی قدرتمند ایرانی بودن که قلمروشون از ایران تا آسیای میانه کشیده شد؛ اما مشکل اینجا بود که همزمان با قدرت‌گرفتنشون، مغول‌ها مثل یه طوفان سهمگین رسیدن. یه دوره‌ی پرهیجان، پرتنش و سرنوشت‌ساز که هم شکوه داشت، هم سقوطی که تاریخ رو تکون داد. «مکالمه‌ای در سایه‌ی تاریخ » -استاد طوسی، شما در دورانی زندگی کردید که مغول‌ها همه‌جا رو گرفته بودن. چطور با اون همه ظلم کنار اومدید؟ +کنار نیامدم… راهی پیدا کردم که علم زنده بماند. - یعنی چه ؟ +جنگیدم اما با اندیشه ام . -و شما آن راه را انتخاب کردید؟ +وقتی دیدم کتابخانه‌ها می‌سوزند، فهمیدم اگر چراغ دانش خاموش شود، سرزمینم تاریک‌تر از هر ویرانی می‌شود. پس تلاش کردم رصدخانه‌ی مراغه را بسازم؛ جایی که ستاره‌ها دوباره خوانده شوند، نه با ترس، بلکه با دقت. -اما چطور در آن شرایط توانستید علم ریاضی و نجوم را گسترش دهید؟ +با نظم. ریاضی یعنی نظمِ اندیشه. نجوم یعنی فهمِ نظمِ آسمان. وقتی مردم ببینند جهان قانون دارد، امید پیدا می‌کنند که زندگی هم می‌تواند سامان داشته باشد. -پس شما با علم، با ظلم مقابله کردید؟ +بله. ظلم می‌خواهد جهل را زیاد کند. من خواستم دانایی را زیاد کنم. این هم نوعی مقاومت است. -پس شما به جای این‌که فقط به زمین نگاه کنید، سر بلند کردید سمت آسمان. +گاهی برای نجات زمین، باید ستاره‌ها را دقیق‌تر بشناسی.

مادها - دیاکو مادها اولین دولت بزرگ و جدیِ ایرانی بودن؛ همون‌ها که قبل از هخامنشیان، پایه‌های قدرت رو گذاشتن و نشون دادن ایران فقط یه اسم نیست، یه ریشه‌ی تاریخیِ پرقدرته. اونا از دل کوه و جنگ و اتحاد قبیله‌ها، یه حکومت ساختن که راه رو برای تمدن‌های بزرگ بعدی باز کرد. مادها اون تیمی بودن که گرم‌کردنِ بازی تاریخ رو انجام دادن، بعد بقیه اومدن قهرمانی رو تحویل گرفتن. «مکالمه‌ای در سایه‌ی تاریخ » -سلام... راستش من همیشه دوست داشتم دوران مادها رو از نزدیک ببینم. نه فقط کتابش رو؛ خودِ زندگی‌اش رو. +پس تو دنبالِ دیدنِ گرد و خاکِ تاریخ نیستی... دنبالِ نفس کشیدن درونش هستی. -دقیقاً. می‌خواستم ببینم وقتی هنوز هیچ‌چیز قطعی نبود، شما چطور یک حکومت ساختید؟ +با چیزهایی که از شمشیر سخت‌ترند. -مثل چی؟ +مثل صبر. مثل اعتماد. مثل این‌که چند قبیله‌ی پراکنده را قانع کنی که کنار هم بایستند، نه روبه‌روی هم. -پس قدرت فقط جنگ نبود؟ +جنگ، فقط صدای بلندِ قدرت است. اما اصلِ قدرت، آن لحظه‌ای‌ست که مردم باور کنند می‌توانند یک سرزمین واحد بسازند. -عجب... یعنی مادها اول دل‌ها را یکی کردند، بعد مرزها را؟ +آفرین. مرز بدون دل، فقط یک خط روی خاک است. -کاش می‌شد یک روز آن دوران را می‌دیدم... +تو آن را می‌بینی؛ هر وقت بفهمی تاریخ، فقط گذشته نیست... آینه‌ای‌ست برای این‌که بفهمی از کجا آمده‌ای.

صفاریان - یعقوب لیث صفاری صفاریان یعنی اولین جرقه‌ی جدیِ استقلال ایرانی بعد از قرن‌ها؛ دوره‌ای که از دلِ سیستان بلند شد و نشان داد ایران هنوز هم می‌تواند روی پای خودش بایستد. یعقوب لیث صفاری با قدرت، جسارت و نخواستنِ وابستگی، اسم صفاریان را وارد تاریخ کرد؛ حکومتی که شاید خیلی طولانی نبود، اما روحِ غرور و هویت ایرانی را دوباره زنده کرد. «مکالمه‌ای در سایه‌ی تاریخ » آقا! چرا صورتتون انقدر گرفته‌ست؟ +صورتِ من؟ خب... شاید چون کارهای زیادی دارم، پسر جان. -کارهای زیاد؟ مثل چی؟ مثل این که بیل بزنم تا زمین باز بشه؟ +شاید... شبیه اون. ولی من سعی می‌کنم زمینی رو باز کنم که خودمون توش نفس بکشیم، نه این که کسِ دیگه‌ای برامون نفس بیاره. -نفسِ خودمون؟ یعنی چی؟ +یعنی این‌که، هر کسی حق داره آزاد باشه. مثل تو که داری آزادانه سؤال می‌پرسی. من هم برای همین آزادگی می‌جنگم. -اوه... پس شما یه جورایی مثل مردِ باد هستید! چون باد آزاده! +مردِ باد... شاید... شاید همین باشه، پسر جان. مرسی که یادم انداختی .

هخامنشیان - آرتمیس دورانی که ایران فقط یک سرزمین نبود؛ یک امپراتوریِ عظیم و باشکوه بود. از کوروش بزرگ تا داریوش، هخامنشیان نظم، قدرت و شکوهی ساختند که اسمش هنوز هم توی تاریخ می‌درخشه. از آزادمنشی کوروش تا راه‌های شاهی، تخت‌جمشید و اداره‌ی دقیق کشور، این دوره نشون داد که ایران می‌تونه هم قدرتمند باشه، هم باهوش، هم تمدن‌ساز. «مکالمه‌ای در سایه‌ی تاریخ » -تو همون آرتمیسی؟ همونی که از دلِ جنگ و موج، راه خودش رو پیدا کرد؟ +اگر منظورت زنیه که از طوفان نمی‌ترسه، بله. اما من بیشتر از جنگ، با ترسِ آدم‌ها روبه‌رو شدم. -من عاشق سفر و هیجانم... ولی بعضی وقتا حس می‌کنم دنیا برای دخترا زیادی در بسته‌ست. +درب‌ها همیشه برای کسی که کلیدش را خودش می‌سازد، باز می‌شوند. ماجراجویی از رفتن شروع نمی‌شود؛ از این شروع می‌شود که جرأت کنی همان‌جایی که هستی، بزرگ‌تر از انتظار بایستی . -یعنی لازم نیست حتماً شمشیر به دست بگیرم تا شجاع باشم؟ +نه. شجاعت همیشه شمشیر نیست. گاهی یعنی ایستادن، گاهی یعنی تصمیم گرفتن، گاهی یعنی وقتی همه می‌گویند «نمی‌شود»، تو آرام بگویی: «پس تماشا کنید.» -اگه بخوام مثل تو باشم، از کجا شروع کنم؟ +از این‌که منتظرِ اجازه نمانی. دریا برای کسی باز می‌شود که دلش را پیشاپیش به ساحل ندوخته باشد.

اشکانیان - اشک اول اشکانیان همونایی بودن که بعد از اسکندر و سلوکی‌ها گفتن: «بسه دیگه، این زمین صاحب داره!» از دلِ خراسان بلند شدن، سوارکارهای تیرانداز حرفه‌ای داشتن (همون تاکتیک معروف تیرِ پارتی که وسط عقب‌نشینی برمی‌گشتن تیر می‌زدن) و تونستن جلوی رومِ گردن‌کلفت وایستن. نه مثل هخامنشی‌ها خیلی پرزرق‌وبرق بودن، نه مثل ساسانی‌ها خیلی رسمی و سنگین؛ اما یه چیز داشتن که کم پیدا میشه: دوام. چهار قرن و نیم حکومت یعنی شوخی نداری! «مکالمه‌ای در سایه‌ی تاریخ » -من از دوره‌ی شما خوشم نمیاد. نه معماری‌های عجیب، نه اسم‌های تکراری، نه اون سبک حکومتِ پراکنده. به نظرم دوره‌ی بی‌نظمی بوده. +بی‌نظمی؟ یا آزادیِ قبیله‌ها؟ -آزادی؟ بیشتر شبیه شلختگی سیاسی بوده. +وقتی از دلِ سلطه‌ی بیگانگان بلند می‌شوی، اول باید زنجیر را باز کنی، بعد قصر بسازی. -اما شما مثل هخامنشی‌ها عظمت نداشتید. +ما قرار نبود شبیه کسی باشیم. ما باید خودمان می‌شدیم. در زمانه‌ای که روم از غرب فشار می‌آورد و شرق ناآرام بود، ما ستون تعادل شدیم. -پس چرا تاریخ درباره‌تان کمتر حرف می‌زند؟ +چون ما کمتر شعار دادیم، بیشتر دوام آوردیم. چهارصد سال نفس کشیدنِ یک سرزمین، خودش یک فریاد آرام است. -یعنی شما فقط جنگ نکردید ؟ +نه. ما یاد دادیم می‌شود بدون تقلید از گذشته، ایستاد. می‌شود سنت و قبیله را نگه داشت و در برابر امپراتوری‌های بزرگ خم نشد . -پس آن «تیرِ پارتی» فقط یک تاکتیک نبود؟ +نه. یک پیام بود: حتی وقتی عقب می‌رویم، هنوز توانِ ضربه زدن داریم. -شاید… شاید من فقط ظاهر داستان را دیده بودم. +تاریخ را اگر از دور ببینی، گرد و خاک است. اگر نزدیک شوی، ردِ پاها را می‌بینی

سامانیان - رودکی دورانی که ایران از زیرِ غبارِ فراموشی، دوباره قد کشید؛ دوره‌ای که زبان فارسی جان گرفت، دانش و ادب نفس کشیدند و بخارا شد یکی از روشن‌ترین نقطه‌های تاریخ. سامانیان شاید مثل بعضی حکومت‌ها پر سر و صدا نبودند، اما اثرشان از آن جنس ردهاست که آرام می‌آیند و ماندگار می‌شوند؛ یک فصلِ مهم، برای اینکه ایران دوباره خودش را در آینه‌ی فرهنگ ببیند. «مکالمه‌ای در سایه‌ی تاریخ » -استاد رودکی... تو گفتی: «بوی جوی مولیان آید همی یاد یار مهربان آید همی» واقعاً منظورت فقط دلتنگی بود؟ یا چیز عمیق‌تری پشت این بیت قایم شده بود؟ +نه فقط دلتنگی، جوان... این بیت از یک خاطره‌ی ساده شروع شد، اما تهش به جایی رسید که انسان، وطن، یار و ریشه‌هایش را یک‌جا صدا می‌زند. گاهی بوی یک جوی آب، از هزار سخن بیشتر آدم را به گذشته‌اش برمی‌گرداند. -پس یعنی تو با یک تصویر کوچک، حس یک عالم را گفتی؟ +آری... شعر همین است؛ چیزهای کوچک را طوری بگویی که دلِ بزرگ را تکان بدهد. اگر بیت من هنوز زنده است، برای این است که بویِ دلتنگی، تاریخ انقضا ندارد.