🟢دیدگاه میرزا جواد تبریزی درباره ولایت تکوینی و علم غیب ولایت تکوینی یک اصطلاح جدید است که تعریف منضبطی ندارد و هر کسی آن را به معنایی به کار گرفته است. برخی از علما، ولایت تکوینی را تقریباً به معنای معجزه و کرامت به کار برده‌اند؛ اما برخی دیگر ولایت تکوینی را به معنای سلطنت مطلق بر همه چیز و تدبیر همه امور عالم (ربوبیت) به کار برده‌اند. روشن است که بین این دو معنا، فاصله بسیاری است. معنای اول، اجمالاً مورد قبول همه مسلمانان است؛ گر چه به نظر ما، لفظ «ولایت تکوینی» برای اراده چنین معنایی مناسبت ندارد. معنای دوم است که محل بحث است. بسیاری از علما که ولایت تکوینی را برای امامان و پیامبر (ص) ثابت دانسته‌اند، معنای اول را اراده کرده‌اند که از نظر معنایی، اشکال عقیدتی ندارد؛ گر چه لفظ مناسبی نیست. از این جهت «ولایت تکوینی» تا حدی مانند «علم غیب» است که برخی از آن «علم امام به برخی مغیبات به تعلیم الهی» اراده می‌کنند که گر چه از نظر معنا، اشکال اعتقادی ندارد، ولی از نظر کاربرد لفظ، غلط است. با این تفاوت که «علم غیب» یک اصطلاح قرآنی است که کاربرد صحیح آن اهمیت بیشتری دارد؛ اما «ولایت تکوینی» یک اصطلاح جدید و ساختگی است و حساسیت آن کمتر است. برای مثال میرزا جواد تبریزی، ولایت تکوینی را این گونه تعریف کرده است: «الولاية التكوينية فهي التصرف التكويني بالمخلوقات.» سپس آیاتِ مربوط به عصای موسی (ع) و معجزات حضرت عیسی (ع) را مثال می‌زند و مانند آن را برای پیامبر اسلام (ص) و امامان (ع) ثابت کرده و سپس می‌گوید: «الفرق بين الأنبياء والأئمة عليهم السلام أن الأنبياء كانوا يفعلون ذلك لإثبات نبوتهم بالمعجزة وأما الأئمة عليهم السلام كانوا لا يفعلون ذلك إلا في موارد نادرة ... فكيف يظن بشخص يلتزم بإمامتهم ... ولا يلتزم بالولاية التكوينية لهم عليهم السلام مع أن الحكمة الإلهية اقتضت أن تكون الولاية التكوينية بأيديهم حتى يتمكنوا من إبطال من يدعي النبوة بعد النبي صلى الله عليه وآله وسلم بالسحر ونحو ذلك مما يوهم الناس.» (صراط النجاة، چاپ اول، ج5، ص264-265) چنان که می‌بینیم مقصود میرزا جواد تبریزی از ولایت تکوینی در این جا چیزی جز معجزه و کرامت نیست و هیچ ربطی به ولایت تکوینی به معنای تدبیر امور عالم -که نوعی تفویض است- ندارد. اما میرزا جواد تبریزی دیدگاه خود را درباره تدبیر امور عالم چنین بیان کرده است: (893) هل أن الله عز وجل فوض إلى الأئمة عليهم السلام كل شؤون الخلق والرزق منهم يباشرون خلق الخلق ورزق الخلائق وإنزال السحاب وإنبات الثمر وغير ذلك بحيث لا يحصل شيء في الكون إلا وهم عليهم السلام كانت لهم يد به ومباشرتهم لذلك كله كمباشرة عزرائيل عليه السلام بقبض الأرواح؟ بسمه تعالى هذا القول باطل بل الأئمة عليه السلام وسائط وشفعاء بين الله عز وجل والناس والآيات الكريمة تدل على ذلك منها: «سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقين‌» و منها: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها» و منها: «اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ وَكيل‌» ومنها: «هَلْ مِنْ خالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْض‌» وغیرها من الآيات الكثيرة والله العالم. (صراط النجاة، ج5، ص274) (898) هل يجوز الإعتقاد بأن النبي والأئمة المعصومين عليهم السلام هم العلة الفاعلية والمادية والصورية والغائية لجميع الخلائق؟ وهل يجوز إطلاق هذا الألفاظ عليهم؟ وما حكم من يعتقد بذلك؟ بسمه تعالى هم الوسائط في الفيض للمتوسلين بهم كما قال الله تعالى «وابتغوا إليه الوسيلة» وهم العلة الغائية بما أنهم في أعلى درجات العبادة التي هي غاية الخلقة كما قال الله تعالى: «وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون» 2- إطلاق جميع هذه الألفاظ غير صحيح والصحيح إطلاق ما ذكرنا. 3- من يعتقد بذلك يدخل في قسم الغلاة والله العالم. (صراط النجاة، ج5، ص275-276) اگر به کتابِ نظرة إسلامية حول الولاية التكوينية، نوشته سید محمدحسین فضل الله مراجعه کنید، می‌بینید که دیدگاه او نیز تفاوت ماهوی با دیدگاه میرزا جواد تبریزی ندارد. او نیز ولایت تکوینی به معنای معجزه و کرامت را پذیرفته و ولایت تکوینی به معنای ربوبیت و تدبیر جهان را رد کرده است. گر چه احتمالاً به صورت مصداقی، در دامنه و گستره معجزات، بین آن دو اختلاف نظر وجود داشته است. ولایت تکوینی به معنایی که مفوضه اراده می‌کنند؛ یعنی ربوبیت جهان، مستلزم علم مطلق امام به همه امور است؛ حال آن که دیدگاه میرزا جواد تبریزی درباره علمِ امام چنین نیست و در ادامه، برخی تصریحاتِ او را می‌آوریم. #ولایت_تکوینی #علم_غیب #تفویض @Gholow

🔵دیدگاه میرزا جواد تبریزی درباره علم امام (1) (896) هل أهل البيت عليهم السلام يعلمون الغيب؟  بسمه تعالى المقدار الثابت عندنا أن الأئمة عليهم السلام إذا أرادوا أن يعلموا أمرا فيه صلاح يظهر لهم ذلك الأمر وأما غير ذلك فليس عندنا علم بذلك فهذا موكول إلى علمهم عليهم السلام هذا بالنسبة إلى غير الأحكام الشرعية من الأمور الخارجية أما الأحكام الشرعية فالعلم بها حاصل عندهم عليهم السلام من غير تعلم متعارف ولا يرتبط هذا بعلم الغيب والله العالم. 📗صراط النجاة، ج5، ص275 ...................... (890) هل أن علم النبي والأئمة عليهم السلام مختص بالأحكام الشرعية بحيث لا يتعدى إلى العلوم الأخرى كما يقول البعض؟ بسمه تعالى النبي والأئمة عليهم السلام يعلمون الأحكام الشرعية وأما بالنسبة إلى الموضوعات فالمتيقن من علمهم بها أنه إذا كان في علمهم بالموضوع مصلحة وأرادوا أن يعلموه يظهر الله تعالى لهم واقع الأمر والله العالم. 📙صراط النجاة، ج5، ص272 ................... (891) .... وأما علم النبي (ص) والإمام (ع) بالنسبة إلى الموضوعات الخارجیة فالمتيقن منه عندنا أن النبي ص والإمام ع إذا كان في علمه بالموضوع مصلحة وأراد أن يظهر الله تعالى له واقع الأمر يظهره له ... 📘صراط النجاة، ج5، ص272 ..................... (904) الحبال التي ألقاها السحرة أمام موسى عليه السلام هل انقلبت حقيقة إلى ثعابين أم تراءى للناس ذلك؟ وهل يمكن لمثل ذلك أن ينطلي على الأنبياء والأئمة؟ وما هي قصة النفاثات في العقد؟ بسمه تعالى من المعلوم أن الحبال التي ألقاها السحرة لم تنقلب حقيقة إلى ثعالبين كما ذكر ذلك القرآن حيث ورد في ذلك «يخيل إليه من سحرهم أنها تسعى» ولكن لا يدل ذلك أن كل سحر لا يؤثر في المسحور ولو علم بالحال كما في العقد على الرجل من امرأته حيث لا يتمكن من الدخول بها ولو مع علمه بأنه عقد عليه وهذا الأمر قد يخفى على النبي صلى الله عليه وآله وسلم والإمام عليه السلام إذا اقتضت المصلحة الربانية ذلك ثم يخبر الله بالحال كما ورد ذلك في بعض الأخبار الواردة في تفسير المعوذتين والله العالم. 📕صراط النجاة، ج5، ص277 #علم_غیب @Gholow

🔵دیدگاه میرزا جواد تبریزی درباره علم امام (2) (906) إذا كان أمير المؤمنين عليه السلام قد منح بعض أصحابه كرشيد الهجري وسلمان الفارسي علم المنايا والبلايا فمن باب أولى أنه عليه السلام كان يحمل هذا العلم، إذن كان يعلم بأجله وقت منيته. على ضوء ذلك ما هي فضيلة أمير المؤمنين عليه السلام في قضية المبيت على فراش النبي صلى الله عليه وآله وسلم ليلة الهجرة وهكذا بروزه لعمرو بن عبد ود يوم الخندق وغير ذلك من مواطن تعرضه لحتفه؟ بسمه تعالى الذي يعلمه الإمام علي عليه السلام هو ما كان في لوح المحو والإثبات والعلم به لا ينافي المباشرة بأمر لا يعلم حاله في اللوح المحفوظ ولذا كان الإقدام على أمر بتكليف من الله أو من رسوله صلى الله عليه وآله وسلم سواء كان الأمر عاما أو خاصا لا ينافي ما يترتب على الإطاعة من الفضيلة مع عدم العلم بواقع ذلك العمل في اللوح المحفوظ هذا أولا وثانيا لم يثبت عندنا أن الله عز وجل يظهر للنبي صلى الله عليه وآله وسلم فضلا عن الأئمة عليهم السلام في كل واقعة حقيقتها الواقعية وإذا اقتضت المصلحة الإلهية خفاء أمرها عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أو الإمام عليه السلام فتخفى عنهما ولذا سأل علي عليه السلام ليلة المبيت هل أنت بخير يا رسول الله؟ والله العالم. 📘صراط النجاة، ج5، ص278 ........................... (966) .... فالإمام عليه السلام يعلم ببعض الأمور الخارجية ... 📗صراط النجاة، ج5، ص295 .......................... (872) هل يعلم الإمام كل ما يتعلق بالحياة من أمور الدين والدنيا؟ بسمه تعالى أما أمور الدين فيعلمونها حيث إن علم الدين مخزون عندهم وأما أمور الدنيا فعلمهم فيها محصور على ما يكون في عالم لوح المحو والإثبات كيفية علمهم بها كلية أو جزئية غير ظاهرة لنا والذي نعلمه أنه إذا كان في البين مصلحة وشاؤوا أن يعلموا يظهر لهم ذلك الأمر والله العالم. 📒صراط النجاة، ج5، ص266 ......................... و هذه الروایة فی سندها عبد الحمید بن سعید و هو من مشایخ صفوان بن یحیی. و قد وثقهم الشیخ (ره) فی عدته، قال: بعث أبو الحسن (ع) غلاما یشتری له بیضا فأخذ الغلام البیضة أو بیضتین فقامر بها، فلما أتی به اکله، فقال له مولی له إن فیه من القمار، قال فدعا بطشت فتقیأ فقاءه» و فیها إشکال من جهة ارتکاب المعصوم (ع) ما هو حرام واقعا، لکنه ضعیف فإن الإمام (ع) لا یمکن غفلته أو جهله بالأحکام المجعولة، فی الشریعة حیث أن ذلک ینافی کونه هادیا و دلیلا علی الحق و مبینا لاحکام الشرع. و أما الموضوعات الخارجیة فعلمه (ع) بجمیعها مطلقا أو عند إرادته الاطلاع علیها فلا سبیل لنا الی الجزم بشی‌ء حتی نجعله منشأ الاشکال فی مثل الروایة، و ذکر السید الخوئی طال بقاؤه أن الاشکال علی أکله (ع) البیض المفروض یتم بتسلیم أمرین: (أحدهما)- عدم إمکان جهله علیه السلام بالموضوعات أصلا. (ثانیهما) کونه (ع) مکلفا بالعمل حتی بعلمه الحاصل له بالإمامة. و أما إذا قیل بکونه مکلفا بالعمل بالحجة المتعارفة عند الناس من قاعدة الید و أصالة الصحة و أصالة الحل و غیرها، فلا بأس بالأکل المزبور أخذا بالحجة الشرعیة. ثم إنه إذا علم (ع) الحال بالطریق المتعارف یعنی أخبار مولی له بکون البیض من الحرام، تقیأ تنزها لئلا یصیر الحرام الواقعی جزءا من بدنه الشریف، مع عدم کون هذا حکما إلزامیا. و فیه أنه لا یمکن إجراؤه (ع) أصالة الصحة أو غیرها فی عمله مع علمه بالواقع، فإن المقوم لموضوع الحکم الظاهری الجهل بالواقع و المفروض انتفاؤه فی حقه (ع)، فدعوی کونه (ع) مکلفا بمقتضی الحجج الظاهریة الثابتة للجاهل بالواقع، مع علمه (ع) بالواقع کما تری، فإنه من قبیل ثبوت الحکم بدون موضوعه. 📔ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب، ج1، ص220 #علم_غیب @Gholow

🔵 آموزه‌های غالیان جلسه ششم: مروری بر کتاب «ولایت تکوینی و ولایت تشریعی» آیت الله صافی گلپایگانی 🎙علی عادل زاده قم، ۲۴ دی ۱۴۰۴ #آموزه‌های_غالیان #توافق_المشیئتین #ولایت_تکوینی #تفویض @Gholow

محدودیت‌های اعتبارسنجی راوی‌محور و نقد سندبسندگی 1400ش کاستی‌های اکتفا به آن و لزوم توجه به دیگر قرائن، در کنار عنایت به ضعف و قوت راویان سند #معیارهای_اعتبار @gholow

معرفی مقاله «تلاشی در شناسایی مؤلف کتاب طب الأئمه منسوب به فرزندان بسطام، و مشایخ او» عمیدرضا اکبری چکیده نسبت نسخه موجود از کتاب طب الأئمه به فرزندان بسطام ابهام‌های اساسی دارد؛ بلکه بنا بر اسناد آن، این دو راوی گم‌نام بیشتر واسطه روایت از طریقی خاص فرض شده‌اند. بر اساس قرائنی، اسناد کتاب در چند مرحله شکل گرفته، و نام‌های ابتدای اکثر اسناد ساختگی و کاملاً بی ضابطه است، ولی تعداد انگشت‌شماری از مشایخ صدر اسناد واقعی هستند؛ هر چند شواهدی از تعویض در ادامه هر دو دسته از اسناد نیز در دست است. سندسازی تعویضی در کتاب شاخصه‌هایی متفاوت با سندسازی بی‌ضابطه نوع اول اسناد دارد، و احتمالاً این دو نوع سندسازی عمومی توسط یک نفر انجام نشده‌است. از چند شیخ شناخته شده در صدر اسناد، بیشترشان از غالیان‌اند؛ مانند ابن مهران و شریعی. در اسناد ایشان و دیگر مشایخ نیز شاخصه‌های اختصاصی اسناد غالیان، و توجه به سران غلات مانند ابوالخطاب فراوان به چشم ‌می‌خورد. تاکنون مؤلف کتاب به نحو قطعی شناخته نشده است، ولی اسنادش با غالیان مخمسی شمال ایران تناسب دارد؛ که از برخی دفاتر حدیثی امامیه نیز بدون داشتن طریق به آن بهره می‌برد. فایل مقالۀ «سندسازی‌های کتاب طب الأئمة منسوب به فرزندان بسطام»، عمیدرضا اکبری، مطالعات فهم حدیث، ش18، 1402 @Gholow

درس‌گفتارهایی در اعتبارسنجی حدیث - ضرورت‌ها و بایسته‌های اعتبارسنجی احادیث - بایسته‌های مغفول در پژوهش‌های اعتبارسنجی و رجالی - جرح و تعدیل رجالی؛ درآمدی مختصر دربارۀ منابع و ابزارها - نقد منبع‌بسندگی و بی‌نیازی از بررسی‌های سندی حدیث - نقد سندبسندگی و معرفی محدودیت‌های اعتبارسنجی راوی‌محور - نقد قرآن‌بسندگی و معرفی محدودیت‌های اعتبارسنجی عرضه‌محور‌ - جایگاه نقد زبانی در اعتبارسنجی حدیث - جایگاه روایت‌شناسی در اعتبارسنجی (استاد پاکتچی) - کشف انتقال مکتوب و شفاهی (استاد بارگاهی) - تحلیل ساختار و اتصال اسناد - روش‌های کشف سندسازی - ضرورت نقد الحدیث - فقه الحدیث روایات نهی از تکذیب اخبار منسوب به ائمه (ع) - مجموعه مقالاتی در اصالت‌سنجی آثار روایی مرتبط با امامیه - «درنگی در عوامل تعارض در روایات» - «نسبت اخبار عامه و فرق با سنت حدیثی امامیه» #معیارهای_اعتبار @gholow

🔸🔸امام سجاد (ع) و اطعام شبانه و مخفیانه بینوایان حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الْأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ: كَانَ نَاسٌ مِنَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ يَعِيشُونَ مَا يَدْرُونَ مِنْ أَيْنَ كَانَ مَعَاشُهُمْ، فَلَمَّا مَاتَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ رَحِمَهُ اللَّهُ فَقَدُوا مَا كَانُوا يُؤْتَوْنَ بِهِ بِاللَّيْلِ از مورخ مشهور، محمد بن اسحاق روایت است که «گروهی از مردم مدینه نمی دانستند خرج مایحتاج زندگی شان را چه کسی تأمین می کند تا زمانی که علی بن حسین علیهما السلام از دنیا رفت [آگاه شدند] آن کسی که شبانه برایشان آذوقه می آورد را از دست دادند»! 📚الزهد لأحمد بن حنبل، ص137 زهد علی بن حسین ع؛ الأغاني، ابو الفرج اصفهانى، ج‌15، ص217 و چند منبع دیگر از عبد الله بن احمد. اطعام شبانه امام را به طرق مختلف دیگری نیز نقل کرده‌اند. «حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ شَيْبَةَ بْنِ نَعَامَةَ قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام يُبَخَّلُ، فَلَّمَا مَاتَ وَجَدُوهُ يَعُولُ مِائَةَ أَهْلِ بَيْتٍ بِالْمَدِينَةِ، قَالَ جَرِيرٌ فِي الْحَدِيثِ أَوْ مِنْ قَبْلِهِ: إِنَّهُ حِينَ مَاتَ وَجَدُوا بِظَهْرِهِ آثَارًا مِمَّا كَانَ يَحْمِلُ الْجُرْبَ بِاللَّيْلِ لِلْمَسَاكِينِ» امام سجاد علیه السلام [بدین دلیل که بیشتر انفاقش علنی نبود] بخیل شمرده می‌شد پس چون درگذشت معلوم شد هزینه صد خانواده در مدینه را می‌دهد. و جریر گوید: چون درگذشت بر دوشش آثار حمل کیسه‌ها را یافتند که شبانه برای فقیران می‌برد. 📚الزهد لأحمد بن حنبل، ص137. الأغاني، ابو الفرج اصفهانى، ج‌15، ص217 حدّثني محمد قال حدّثنا يوسف بن موسى القطان قال: حدّثنا جرير بن المغيرة... البته طبعاً کسانی هم گاهی حضرت را می‌دیدند که طعام بر دوش می‌کشد. نمونه اسناد الزهد أحمد: • حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، أَنَّهُ كَانَ يَحْمِلُ الْجِرَابَ فِيهِ الْخُبْزُ، وَيَقُولُ: إِنَّ صَدَقَةَ اللَّيْلِ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ عز وجل " [الأغانی: حدّثني الحسن بن علي قال: حدّثني محمد بن معرّس قال حدّثنا محمد بن ميمون قال حدّثنا سفيان عن ابن أبي حمزة الثّماليّ... جملۀ اخیر به طرق متعددی از معصومان ع نقل شده است.] • حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمِنْهَالِ الطَّائِيُّ، قَالَ: رَأَيْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ يُنَاوِلُ الْمِسْكِينَ بِيَدِهِ " • حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَشْكَابَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمِنْهَالِ الطَّائِيُّ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ حُسَيْنٍ كَانَ إِذَا نَاوَلَ السَّائِلَ الصَّدَقَةَ قَبَّلَهُ، ثُمَّ نَاوَلَهُ. 🌷أرواحنا له الفدا و صلوات الله علیه و علی آبائه و أولاده الطاهرین @Al_Meerath

💠 دروس «تاریخ و علل تعارض روایات» 📝 تقریر بخشی از درس خارج اصول استاد سید احمد مددی موسوی 🖊 به کوشش: وحید صفا 📌 به همراه: - فهرست انتهایی - افزودن عنوان‌های مناسب به بحث - منبع‌یابی تقریباً همۀ نقل‌قول‌ها و ارجاعات - پاورقی‌هایی که عموما از خود استاد است، به استثنای آدرس‌ها و یکی دو جا که اشکالی مطرح شده است. - انتشار این اثر با کسب اجازه از مقرر است. @gholow

احادیث هشام بن سالم در کافی کلینی؛ مصادر و مآخذ ✍️ زهرا سرباز مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، ش69، 1400ش، ص45-63 هشام‌بن‌سالم از محدثان مورد اعتماد شیعه و از اصحاب امامان صادق و کاظم علیهماالسلام است که صاحب اصل و کتاب‌های تفسیر و معراج و حج بوده است. برخی کتاب‌های او مانند کتاب تفسیر را از منابع کلینی تلقی کرده‌اند؛ درحالی‌که به نظر می‌رسد احادیث او به واسطه‌ی تصنیفات و جوامع بعدی به دست کلینی رسیده باشد. بررسی سند تمامی احادیث هشام‌بن‌سالم در کتاب کافی و تهذیب الاحکام شیخ طوسی ما را به قراینی در سند این روایات می‌رساند که نشان می‌دهد هیچ کدام از کتاب‌های هشام بن سالم منبع مستقیم کلینی نبوده است، بلکه روایات او به واسطۀ کتاب‌های دیگر مثل کتاب‌های محمدبن‌ابی‌عمیر، حسن‌بن‌محبوب، حسین بن سعید و احمد بن محمد بن عیسی در دسترس کلینی قرار گرفته است. این راویان به کتاب‌های هشام بن سالم دسترسی داشته و احادیث آن را در کتاب‌های خود استنساخ نموده‌اند. در عین حال احادیثی به طور شفاهی از هشام بن سالم به ایشان رسیده که در کتاب‌های خود مکتوب نموده‌اند اما تعداد آن اندک است. @gholow

واکاوی نقل‌های هشام بن سالم از امام صادق (ع) با توجه به سبک دفاتر حدیثی او زهرا سرباز پژوهش‌های قرآن و حدیث، د57، ش2، 1403 هشام بن سالم از محدثین و متکلمین جلیل‌القدر شیعه در قرن دوم است که نزدیک به هزار روایت، از او به ما رسیده‌است. در میراث او، منفرداتی به چشم می‌خورد که شامل مضمونی پر اشکال یا نامقبول یا هم‌سو با گفتمان‌های متأخر عامه یا در تعارض با اعتقادات شیعه است و هشام عموماً این روایات را بدون واسطه از امام صادق (ع) نقل کرده‌است. این پژوهش با بررسی رخداد ارسال خفی در حدیث هشام، نشان داده‌است که سبک تألیف دفتر هشام به شیوۀ «تعلیق کبیر» در کنار اضمار و تسری اسناد باعث شده‌است برخی راویان متاخر به هنگام نقل روایات از دفتر هشام در تشخیص مرجع ضمایر و مشایخ اشتباه کنند و روایات با واسطه یا عامی در دفتر هشام، به طور بی‌واسطه به امام صادق (ع) منتسب شود. تعدادی از روایات هشام به نقل از برخی مشایخ خود بوده، ولی منتسب به امام نبوده‌است که در اثر نسخه‌برداری از دفتر هشام توسط راویان بعدی، به اشتباه به امام صادق (ع) منتسب شده‌است. @gholow