یادداشتی برای جلال (1)
🖌 حسین قدیانی
🔻سینجیم عاشقانهی دهم آذر
🔺از سین سیمین تا جیم جلال
حق: برای هر آدمی بعد از جلوت جشن تولد، نوبت خلوت عزاداری است: «سالی دیگر بر من گذشت!» در همین گزارهی یک خطی، غمی لعنتی نهفته است غمبارتر از روز درگذشت؛ چه اینکه نزدیک شدن به مرگ، از خود مرگ ترسناکتر است. اگر روز مرگ، در حکم روز پایان است، هر سالروز تولدی، آژیر خطر نزدیکی به خط پایان را بلندتر از سال قبل میکشد. ما نه فقط خلقتمان در رنج بوده بلکه اساساً در رنج هم زندگی میکنیم و نیک که بنگری، روز تولد هر آدمی، سالروز تأمل بیشتر روی همین مفهوم مظلوم #رنج است. در مظلومیت مضاعف رنج همین بس که همهی ما به چشم ظالم نگاهش میکنیم؛ حال آنکه اولین و آخرین و مهمترین و ماندگارترین دوست هر آدمی رنج اوست. هر آدمی، به میزان رنجی که میبرد، قد میکشد و قدر آدمها بسته به مساحت رنجشان است. وطن هر آدمی، رنج اوست و هر چه این زمین، پهنتر و هر چه این سرزمین پهناورتر باشد، جلال آن آدم مجللتر میشود. بیخود نیست که سال هزار و سیصد و بیست و شش، آل احمد ضمن شروع تدریس در مدارس تهران، هفت داستان کوتاه نوشت با عناوین درهی خزانزده، زیرآبیها، در راه چالوس، محیط تنگ، اعتراف، آبروی از دسترفته و روزهای خوش؛ همه را هم جا داد در کتابی با نام زیبای «از رنجی که میبریم». به اسامی قصههای جلال نگاه کنید. انگار دارد غصههای ما را روایت میکند. متولد ده آذر سیصد و دو- درست صد سال قبل- چقدر خود ما بود و چقدر ما همه آل احمدیم؛ مدام در جستوجو، مدام در حیرت، مدام در حسرت، مدام در پریشانی، مدام در پشیمانی، مدام در رنج و مستدام از رنجی که میبریم. اگر #جلال از خانهای برید که پدرش در قامت یک آخوند پدرسالار، تمرد هر بچهای را توجیه میکرد، ما نیز بریدگان از خانهی بزرگتری هستیم که در رأسش یک پدر آخوندسالار نشسته است که حتی موسم نهی از منکر دوقطبیسازی، خود بدترین دوقطبی را میسازد: «همهی کسانی که ولایت فقیه را قبول دارند، با هم برادرند.» نمردیم و آن روی سکهی «ایران متعلق به حزباللهیها» را هم دیدیم. اینکه گاهی مینویسم «رهبر سوپرانقلابیها» طعنه نیست؛ عین واقعیت است. عوض آنکه به بسیجیهایشان بگویند به مخالف ولایت فقیه هم به چشم برادر نگاه کنید، اینجور تخم مصباح را در خاک وطن امام موسی میپاشند. بیچاره #سیمین که توهم زده بود قرار است در گذر از انقلاب اسلامی، به انسانی در تراز صدر برسیم. بیچاره زن جلال، بیچاره خود جلال، بیچاره ما. پشت ویترین مسیح لبنان، پر از یهودای پایداری بود...
▪️ادامه در متن بعد👇
یادداشتی برای جلال (2)
یهودایی که خود با خمینی حال نمیکرد ولی به خامنهای که رسید، اطاعت مطلقه را هم چسباند تنگ ولایت مطلقه. خودش یک روز سابقهی جنگ نداشت و در کل آن هشت سال حتی یک بار هم ولو در روزهای عاری از عملیات به جبهه نرفت اما از شاگردهای شارلاتانش برای ما سخنگوی پایداری ساخت: «ای آب ندیدهها و آبی شدهها، بیجبهه و جنگ انقلابی شدهها؛ مدیون فداکاری جانبازانید، ای بر سر سفره آفتابی شدهها.» باری زمین همین قدر چرک است؛ نه دور خورشید، که دور فریب میچرخد. چه حالی برای چه تولدی برایم مانده است، وقتی شمع سالروز تولد مهرشاد شهیدی، شمع مجلس عزایش شد؟ باید هم میافتاد جمعه، دهم آذر امسال. نمیدانم در این #روز_جمعه چه سری است که غروبهایش اینقدر کش میآید. #جمعه باشد و روز تولدت هم باشد؛ جان میدهد بیخیال بازی آهو و دیگو و چشمید و چشماه و پله، تک و تنها دراز بکشی در کتابخانهات #کتاب نویسندهای را بخوانی که عدل، او هم دهم آذری است: «از رنجی که میبریم». جمعه باشد و روز تولدت هم باشد؛ جان میدهد برای دلتنگی. دلتنگی برای کسی که نمیدانی کیست و جایی که نمیدانی کجاست و زمانی که نمیدانی گذشته است یا هنوز فرا نرسیده. چشمهایم را میبندم و از کتاب جلال برای صورتم خانه میسازم و با بوی کاغذ صفا میکنم و میروم به آن روزها که جبههی پایداری، ساک جنگ پدرم بود. یک ساک سبک که سنگینترین وسیلهاش کتاب ناب «خسی در میقات» بود. نقل روزهایی است که من دو سال بیشتر نداشتم و چند سال بعد به مجرد اینکه #خواندن و #نوشتن یاد گرفتم، از اولین سؤالهای روی مخم اینها بود: «خسی یعنی چه؟ در یعنی چه؟ میقات یعنی چه؟ #خسی_در_میقات یعنی چه؟» شاید بگذارید به حساب تعارف ولی جواب این سؤالها را هنوز هم نمیدانم؛ فقط میدانم حال #جلال در شب مشعر خیلی خوب بود: «و من هیچ شبی چنان بیدار نبودهام و چنان هوشیار به هیچ چی. زیر سقف آن آسمان و آن ابدیت، هر چه شعر که از بر داشتم، خواندم- به زمزمهای برای خویش- و هر چه دقیقتر که توانستم، در خود نگریستم تا #سپیده دمید و دیدم که تنها خسی است و به میقات آمده است و نه کسی و به میعادی و دیدم که وقت ابدیت است، یعنی اقیانوس زمان و میقات در هر لحظهای و هر جا و تنها با خویش؛ چرا که میعاد جای دیدار توست با دیگری اما میقات زمان همان دیدار است و تنها با خویشتن.» نمیدانم؛ شاید آنجا که پدرم ساعاتی قبل از شهادت #قلم در دست گرفت و روی برگهای نوشت: «سپیدهدم خونین عشق فرا رسید دوستان» الهام از همین سپیدهدم آل احمد گرفته بود...
▪️ادامه در متن بعد👇
یادداشتی برای جلال (3)
چه اینکه شهادت کاملترین شکل حج است؛ که حاجی اگر بر گرد خانهی خدا طواف میکند، شهید رقصکنان به زیارت خود #خدا میرود. پدرم کتابخانهی چوبی بزرگی داشت پر از کتاب که بعدها من از میان آن همه نویسنده، بیشتر عاشق قلم بلکه حتی شخصیت #جلال شدم. اگر #نیما با اختراع شعر نو باب جدیدی در شعر فارسی گشود، نثر نوی جلال هم #درود بلکه #ورود تازهای بود به زبان فارسی. هیچ کس به آل احمد شبیهتر از قلمش نیست؛ عصبی، عاصی، بیقرار، ماجراجو، چکشی، صریح و در عین حال صمیمی و راحت و همهفهم و خوشخوان و بیتکلف و آزاده. جلال همان #بیهقی بود که به جای تاریخ، روایت همین امروز را مینوشت. جلال همان #ناصرخسرو بود که به جای سفر ماضی، سفرنامهی همین حال را مینوشت. آدمی که با هر #قدم یک #قلم میزد، جای تعجب ندارد اگر فقط با چهل و شش سال عمر، چهل و شش کتاب در قالبهای مختلف از خود به یادگار گذاشته باشد. هر کس میتواند با جلال در دورهای از زندگی متنوعالحالش موافق یا مخالف باشد و حتی هیچ توافقی با آل احمد در هیچ عصری از دوران پر از دَوَران حیاتش نداشته باشد و با شخصیتهای آرام، سر به زیر، باثبات و آهسته و پیوستهای مثل #محمدعلی_اسلامی_ندوشن بیشتر دمخور باشد تا اشخاص سر به هوای همیشه سر در صد سوراخ همواره یک سر و هزار سودایی مثل #جلال_آل_احمد اما بلاشک انکار قلم همسر سیمین دانشور، انکار هنر نویسندگی است. اگر بتوان تاریخ بیهقی را منکر شد یا اگر بتوان سفرنامهی ناصرخسرو را ندیده گرفت، قلم جلال را هم میتوان. بماند که من، زندهیاد آل احمد را به سبب قوام قلم نیز استحکام نثر #سعدی_معاصر میخوانم؛ با همان پندها و همان اندرزها: «اگر میخواهی بفروشی، همان به که بازویت را؛ قلم را هرگز!» #شیخ_اجل در قلهی نثر فارسی، یک رشتهکوه در تاریخ معاصر از خود به یادگار گذاشته به نام نامی جلال که با وجود آن همه سال بینمازی، از هر مرجع تقلیدی بهتر نماز مظلوم صبح را وصف میکند: «بزرگترین غبن این سالهای بینمازی از دست دادن صبحها بود؛ با بویش، با لطافت سرمایش، با رفت و آمد چالاک مردم. پیش از آفتاب که برمیخیزی، انگار پیش از خلقت برخاستهای و هر روز شاهد مجدد این تحول روزانه بودن؛ از تاریکی به روشنایی، از خواب به بیداری و از سکون به حرکت و امروز صبح چنان حالی داشتم که به همه #سلام میکردم و هیچ احساسی از ریا برای نماز یا ادا در وضو گرفتن.» قلم جلال مظهر صدق است؛ چه آنجا که به عصر بینمازی اعتراف میکند، چه آنجا که به اعجاز نماز صبح اذعان میکند...
▪️ادامه در متن بعد👇
یادداشتی برای جلال (5)
آری! ما با وجود آنکه همه آل احمدیم، هیچ کدام جلال نیستیم. ما همه، همهی خبط و خطاهای آل احمد را مرتکب شدهایم، بیآنکه جگر این را داشته باشیم که فقط به یکی از گناهانمان #اعتراف کنیم. پیش خلق خدا که هیچ؛ ما حتی در محضر حضرت حق هم خط تولید کارخانهی توجیهمان مثل بنز کار میکند! این فقط جلال بود که از تشریح با آب و تاب کردهها بلکه نکردههای خود، حتی با علم به وجود آن همه دوست حسود مثل #ابراهیم_گلستان و دشمن عنود مثل #داریوش_همایون هیچ واهمهای نداشت. این را در مقام کسی که نه، در بیمقامی خسی مینویسم که همهی آثار جلال را بارها خوانده. آل احمد به شکل غریبی اهل ملامت نفس بود و از همان قبیلهی قلیل که با تازاندن تازیانهی اعتراف بر تن رنجورشان، خودزنی را پلی برای رسیدن به #خدا میکنند. جلال حتی دربارهی قلمش هم به شدت معتاد این بود که بزند روی سر مال؛ مکتوباتش را #اباطیل بخواند. آل احمد «پنجشنبه سیزده تیر هزار و سیصد و سی و شش- یازده صبح- اندر قارقارک ارفرانس در راه رم- روی مدیترانه» مینویسد: «الان در پنجره فقط ابرها در دویست- سیصد متری زیر پا درست به پنبههایی میمانند که تکهتکه از دم کمان حلاجها پخش میشود. مردهشور مثلاً شاعرانه نوشتم.» همان جملاتی که هنوز به ذهن ما نرسیده، استوری پیجمان میشود، صدپله بهترش در قلم جلال جاری میشد؛ بعد در توصیف تشبیه به آن زیبایی، از عنوان تمسخرآمیز «مثلاً شاعرانه» استفاده میکند و خودش را هم نه #نویسنده بلکه «مردهشور» میخواند! این سرزنش وجود، همهی سجود آل احمد شده بود. بنازم به این طنز زشت و پلشت زمانه: #جلال که نامهنگاریهای عاشقانهاش با همسرش، چهار جلد کتاب قطور میشود و بیش از دوهزار صفحه، توسط نسلی متهم به #خیانت به #سیمین میشود که جز چهار تا چت مجازی، آنهم عمدتاً به قصد مخزنی، مکاتبهی خاص دیگری با پارتنرش- بخوانید پارتنرهایش- ندارد! بعد از طرف میپرسی این داوری تند، چرا؟ جواب میدهد خود جلال اعتراف کرده! قریب نیمقرن #سووشون سیمین در فراق جلال را نمیبینند؛ فقط از بانو دانشور این جمله یادشان مانده که ناظر بر فلان کردهی جلال، آل احمد را تهدید کرده بود که من فخری گلستان نیستم و به زودی ساز طلاق را کوک میکنم! کاش ما نسل از هر چهار #ازدواج سه #طلاق کمی مثل جلال اهل اعتراف بودیم که با وجود این کارنامهی درخشان، حتی صلاحیت داوری دربارهی ازدواج موقت #فروغ و #گلستان را نداریم، چه رسد به قضاوت دربارهی ازدواج دائم دانشور و آل احمد! وای از شهوت حاشیه...
▪️ادامه در متن بعد👇
یادداشتی برای جلال (6) بخش پایانی
الحمدلله متن هنر مشاهیرمان آنقدری زیبا هست که نخواهیم وارد حاشیهی زندگی شخصیشان شویم؛ خواه خودشان به اعتراف چیزهایی علیه خودشان گفته باشند. بماند که یکی مثل جلال از فرط روحیهی نفسستیز عادت داشت بلکه مرض داشت اگر #پپسی هم خورده باشد، حتماً بگوید #شراب نوشیده! نه! جلالشناستر از آنم که ندانم آل احمد پایهی همه رقم #شیطنت بوده. حتی محبت به جلال هم هرگز باعث نشده و نمیشود که بخواهم خیانتش را #خدمت بنامم. این نیز بماند که بر اساس نمیدانم کدام غریزهی انسانی، اساساً مادرم #سیمین را از پدرم #جلال بیشتر دوست دارم که کمتر دوست ندارم! بحثم سر نحوهی تعامل با بزرگان ادبی دیارمان است. کاش از امثال سایه و بهار و شهریار و نیما و هدایت و فروغ و پروین و بهبهانی و غزاله و شاملو و اخوان و سهراب بلکه از امثال آوینی و قیصر و هراتی و سراج و معلم و علیزاده و کلهر و انتظامی و ناظری و تقوایی و بیضایی، بچسبیم به متن کار عمومیشان، نه حاشیهی زندگی خصوصیشان. ما فقط یک #خسی_در_میقات داریم و فقط هم یک #سووشون و خیلی باید بیعقل باشیم که با وجود این همه بلاگر نارنجی، از تنها زوج ماندگار ادبیات کشورمان هم عوض قلمآموزی، دنبال اخبار زرد باشیم! هیهات! اشتباه سیاسی هیچ هنرمندی نباید داوری ما را نسبت به اصل هنرش مخدوش کند و الا ما خودمان هم تودهای میشویم! کاش یاد بگیریم که ناظر بر زمان و مکان به قضاوت آدمها بپردازیم. شریعتی مال آن عصر بود که حتی میوی گربهها هم تفسیر انقلابی میشد! والله جلال هم نبود، باز مردم مرگ تختی را گردن شاه میانداختند! همچنان که مرگ خود آل احمد را به حکومت نسبت دادند! از من جلالبازتر پیدا نمیشود؛ به مرگ طبیعی مرد. آل احمد آنقدری #اشنو میکشید و #ویسکی مینوشید که من نشد دو خط از او بخوانم، به بدندردش اشاره نکرده باشد! واقع امر آن است که کلکسیون بیماری بود جلال؛ اما بیماری غربزدگی، توهم بود یا حقیقت؛ واقعیت بود یا اغراق، خیلی هم ربطی به کتاب او نداشت! حتی بدون غربزدگی فردیدی جلال هم تن نسل آن عصر برای چپروی میخارید و تو ببین جلال دیگر چقدر #حر بود که در اوج تسلط چپ، علیه چپها قیام کرد و بیآنکه سر از خیمهی راست درآورد، بر ضد حزب توده شورید. آل احمد همان مرد روشنی بود که با وجود نگارش غربزدگی، با دختری مدرن تن به #ازدواج داد و سیمین همان زن اصیلی بود که اگر چه جلال را بابت کارهای بد، حسابی #توبیخ کرد لیکن هر دو حواسشان بود که هر دعوایی، حدی دارد و الا آنچه که از کف میرود #زندگی است. زندگی حرمت دارد، حریم دارد، حرم دارد. فیالحال اگر آخرین روز آخرالزمان باشد و اکثریت هم در فکر تجرد، باز زن و مردی که با هم برای قوام زندگیشان تلاش میکنند، صاحبکلاس حساب میشوند؛ بخوان نجیبزاده. یعنی همان خدایی که به جلال و سیمین #بچه نداد تا ونگونگ نوزاد، از زهدان عشق زن و شوهر به یکدیگر #موسیقی بسازد و در خلال این آهنگ خوشترنم، سکوت ملالآور شبهای زندگیشان را بشکند، با معجزهای به نام #ادبیات آل احمد را از کنج سنت، همسر و همسفر و همسفرهی ازلی و ابدی دانشور کرد؛ زنی که از سهکنج تجدد برخاسته بود و از خانوادهای شاهی آمده بود- برعکس جلال- به دور از هر آیتاللهی. در عصر ما و از نسل ما، دختری همچون سیمین دو ساعت هم نمیتواند پسری همچون جلال را برای صرف قهوهای در کافهای تحمل کند؛ پسر هم نیز. فال به پایان نرسیده، عوض مهر، قهرشان میگیرد! راز مانایی زندگی آل احمد و دانشور، در خلقت عجیب و غریبی است به نام #قلم که #خداوند بیخود به آن #سوگند یاد نکرده. واقعیت این است که سیمین و جلال بههم نمیخوردند ولی حقیقت آن است که #نوشتن نه فقط سببساز خوردن آنها به همدیگر شده بود بلکه اسباب دوام زندگیشان را نیز در آن خانهی دنج فراهم کرده بود؛ آن خانهی دنج که #حیاط و #حیات را با هم داشت. بچه هم نداشت، نداشت؛ ادبیات شده بود بچهی وروجک آن خانه. تو بگذار مردم دنیا به داستایفسکی و کافکا و ژید و تولستوی و موام و هوگو و دیکنز و رولان و شولوخوف و چخوف و سارتر و نیچه و دانته و یالوم و کالوینو و میچل و خواهران برونته، به چشم غولهای ادبی جهان نگاه کنند. من به همهشان میگویم شیطونبلاهای سیمینخانم و آقاجلال؛ بچههای جذاب و لعنتی پدر و مادر ادبیام...
▪️
خوش آمدی به دنیا جناب جلال. تولدت مبارک همروز دوستداشتنی من. فقط یادت باشد که وقتی داری در غرب، مخ زنی را میزنی، اولاً نویسندهی «غربزدگی» هستی، ثانیاً اولین و آخرین مرد زندگی سیمین. گفتم که: خانمت را حتی از خودت هم بیشتر دوست دارم! این به همهی شیطنتهایت در...
پایان
حسین قدیانی